FLASH
Shkruar nga Ali Buzra
At the request and desire of the author, Ali Buzra, as his editor and first reader, I will briefly share with you what I experienced in this encounter with this book, which is his second (after the book “Gizaveshi në vite”) and which is naturally outlining his writing style. The sincerity and openness of the narrative, the simple, unmodified language, the accuracy and precision of the episodes or the lack of an elaborate, intentional fantasy to follow or its non-use, I think have served the author positively, who comes to the reader in its original form, inviting us to at least recognize unknown human destinies and pain, accidentally or not, leaving us to reflect as a beginning of awareness towards a catharsis so necessary for the conscience of Albanians.
Continued from the previous issue
It was there from 1981 or 1982. I was an instructor in the District Youth Committee. Almost every month, in collaboration with the youth organizations in the field, we compiled lists of young people who would participate in local and national actions. These actions had become common during the dictatorship, and almost all the young men and women of the village would necessarily participate in these voluntary work actions. In these circumstances, the national action was preferred, not only because it was a month long, but also because it took place outside the district, mainly in Vlora and Saranda, for the terracing of the coastal hills, which were planted with citrus fruits.
While the local action, at that time, was carried out for two months in the hills of the village of Spathar. In the morning, in front of the building of social organizations (Youth, Women, Front of Professional Unions) where the headquarters of the Democratic Party of the district is located today, young men and women would present themselves, who would go to the national action, in Saranda. There was also the bus that would take them.
I was assigned to accompany the activists to their destination and then return by bus. The names were read out one by one, and whoever heard their name got on the bus. I don't know how it happened, but at the moment we were about to leave, one of the cadres of the district Party Committee appeared and ordered the bus not to leave. In the meantime, he went into the offices that were upstairs on the second floor.
I didn’t see who she was talking to, but two district leaders went up to the bus door and asked to read the names again. While reading them, they stopped at the name of a girl named Alla. I don’t remember her name. The leader told her that a mistake had been made and that she should get off the bus, as she wasn’t going to the national rally. The girl blushed and wouldn’t get off.
They insisted that she get off and went towards her, to force her. Most of the young women had come accompanied by their parents or relatives, because from the villages they mainly walked to Librazhd. The girl did not speak, but at the same time she refused to get off the bus.
At these moments, a middle-aged man who looked to be over 40 years old got on the bus. It was Sehit Alla, whom I not only did not know, but at that time, inflated with communist disinformation propaganda, there was no question of knowing anything about any Tepelena camp. The man intervened, saying: “Why are you taking my daughter down, what has she done?”
– “He is not going to Saranda, if he wants, let him stay at the local action here in Librazhd”, – said one of them. – “No”, – he reacted angrily. – You yourself appointed him, you asked us to bring him here today and I brought him”. He said these words, and went there to the girl, who was somewhere at the end of the bus. Someone started to pull him to get off, but he resisted forcefully.
At these moments I pulled the First Secretary of the Youth Committee of the district aside, and told him that she had been appointed by the Zgosht youth organization. – “Ali,” he told me, – she is the daughter of Sehit Alla, who is the nephew of Isak Alla. The Party Committee has been informed and there is nothing we can do.” I felt very sorry for the girl. It was something painful.
I hoped I could do something with the Youth leader, he was a good man, but the attitude of the Party Committee staff member seemed firm that the girl should not go. Meanwhile, as the debate between Sehit Alla and the Party Committee leader continued, I was asked to go to the office.
I don't believe it was related to the event, but I was told that I would not accompany the actionists, but would go immediately to the Rrajca area, to carry out another task. I immediately left there, and I don't know whether or not Sehit Alla's daughter was allowed to go to the national action in Saranda. So, in one form or another, the families of Sehit and Faik Alla felt the weight of differentiation, at work, in the cooperative, at school and everywhere.
While Sehit and Faik Alla worked and lived in their village, Isak Alla's two sons, together with their mother, as well as Kamber Alla's wife, moved to Savër, Lushnje, where they stayed until 1990. The latter was young. She married Kamber, a few months before his escape. Isak's eldest son, Hakiu, after his release from prison, married a girl from Berat, who was also interned, while the second son Azisi married a girl who came from the beyler family of Lushnje.
Aty qëndruan ata, në kushte të rënda, të cilat i kam përshkruar për familjen e Ilir Biçakut nga Letmi. Pasaportat e anëtarëve të këtyre familjeve, ishin të bardha, pa të drejtë të dilnin jashtë Lushnjës. Pas viti 1980, i lejojnë të vijnë në disa raste për miqësi në fshat, te të afërmit e tyre. Me djemtë e Isakut nuk kam mundur të kontaktoj. Ata kanë ndërruar jetë. Me sa jam i informuar, ata jetuan për disa vjet pas rënies së diktaturës, ndërsa djemtë e tyre, sot jetojnë jashtë vendit.
Isak Alla, është e do të mbetet simbol i qëndresës antikomuniste për fshatin Zgosht, e më gjerë. Ai, megjithëse i paarsimuar, ishte një komandant ushtarak i zoti. Në mbrojtje të fshatit të tij, nga sulmi i papritur i Brigadës së Dytë Partizane, në krye të çetës së Zgoshtit, ai shkatërroi njësitë e Brigadës, pa humbje në radhët e veta. Isak Alla, bëri një qëndresë të vendosur, duke luftuar trimërisht kundër Forcave të Ndjekjes në vitet 1945-1947, në zonën Zgosht- Fusha e Letmit – Steblevë etj.
Gjatë periudhës së luftës, ai punoi e luftoi në mbrojtje të fshatit të tij, ndërsa mbas lufte, i ndjekur këmba-këmbës nga forcat e Ushtrisë e të Sigurimit të Shtetit, qëndroi i pamposhtur në shkëmbinjtë e bjeshkëve e në shpellat e maleve të Librazhdit. Isaku, nuk u martua më në mërgim. Ai vetë, vëllezërit dhe familja e tij, u sakrifikuan në luftën kundër regjimit komunist të vendosur në Shqipëri. Ndërroi jetë në vitin 1966, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, i nderuar dhe i respektuar nga shumë miq e bashkë-atdhetarë të diasporës shqiptare.
Drama e familjes së Emin dhe Kapo Biçakut në Qarrishtë
Qarrishta, një fshat malor, 1.200 metra lartësi nga niveli i detit, ndodhet në veri-lindje të rrethit, në një largësi rreth 40 km. nga qyteti i Librazhdit, në kufi me Maqedoninë. E banuar që prej mbi 200 vitesh, ajo shtrihet në të dy anët e Zallit me të njëjtin emër, i cili është një përrua malor, i rrëmbyeshëm që furnizohet nga burimet e pastra që zbresin nga shpatet e maleve të veshura me pyll ahu, bredhi e pishe. Në Qarrishte banojnë dy fise; Biçaku e Hasa, të cilat janë të ardhur aty në fillimet e shekullit XVIII-të.
Në shpatin verior të fshatit, shtëpitë e banimit janë të vendosura njëra pas tjetrës në rrëzë të pyllit, me dushk e ahe. Ky shpat malor, kulmon me lartësitë shkëmbore mbi 1.500 metra lartësi, që quhen “Stopone”. E gjithë kjo faqe mali nga vendasit, konsiderohet “Itifag”, d.m.th., zonë e ndaluar për prerje të lëndës drusore. Në këtë territor banorët e fshatit nuk pritnin dru, për arsye se rrezikohej nga gërryerjet dhe orteqet gjatë muajve të dimrit.
Ndërtesat, janë kryesisht kulla dy e trekatëshe, me mure guri e me çati të pjerrëta mbuluar me dërrasë sopate. Dyert në hyrje të banesave, janë më të shumtat me qemerë të gdhendura nga mjeshtërit gurskalitës vendas. Edhe dritaret e vogla janë me shtylla e kapakë prej guri, ku bien në sy frëngjitë e lëna me qëllim vetëmbrojtje. Poshtë shtëpive, shtrihen parcelat e vogla, e të pjerrtë të tokës së punueshme, të sistemuara e të ndara me mure mbajtëse, e me rrugëkalime drejt banesave mbi to.
Në anën tjetër, në shpatet jugore e lindore, shtëpitë e banimit janë më të shpërndara e të vendosura mbi livadhet. Këto të fundit, të ndara me kufij për çdo grup famljesh, pasi kositen, shërbejnë si kullotë e mirë për delet e bagëtitë e trasha. Mbi vendbanimet ndodhen masive të pafundme të pyjeve me ahishte, që në lartësitë dominuese janë të përziera me dru pishe e bredhi. Në perëndim të fshatit ndodhet lagjja e quajtur “Qytezë”, e shtrirë në një reliev të sheshtë dhe e rrethuar me pyll ahu e pishe.
Rruga automobilistike për në Qarrishte, kalon nëpër Qafën e Shapkës, 1.462 metra lartësi nga niveli i detit. Pak metra mbasi kalon vendin e quajtur “Liqeni”, të shfaqet para syve ky fshat tipik malor, me një natyrë mahnitëse. Për fat të keq, sot, ajo e ka humbur disi pamjen e dikurshme, mbasi shumë familje janë larguar, e për rezultat, ndërtesat e bukura karakteristike të vjetra, po vijnë duke u rrënuar.
Banorët e fshatit Qarrishtë, tradicionalisht janë marrë kryesisht me blegtori e pak me bujqësi. I gjithë fshati, në të kaluarën, gjatë muajve të verës, ngrihej me gjithë bagëti në mal. Sot kjo traditë ruhet vetëm nga disa familje, të cilat verojnë me bagëti në stane. Tokat bujqësore janë ta kufizuara në disa pjerrësi, ku kultivohet kryesisht patatja, fasulja e misri. Pothuaj nga të gjitha anët e fshatit, rrjedhin burime të pastra ujore, që mundësojnë rritjen e një bimësie të dendur e të shumëllojshme.
5.1 Emin dhe Kapo Biçaku, trashëgimtarë të një familje fisnike, me njerëz të zotë e punëtorë
Pikërisht në këtë fshat malor, me një kompleks të mrekullueshëm natyror, ku dimrat janë të ftohtë e të ashpër, ndërsa vera e freskët e me gjelbërim, banonte familja e Veli Biçakut të vjetër. Veliu pati 5 djem; Eminin, Kapon, Shemen Mahmutin e Sadikun. Që në kohën e Zogut, vëllezërit e lartpërmendur janë ndarë në disa familje, duke u vendosur në pronat e veta.
Kështu Shemja u vendos në Qytezë, Mahmuti në lindje e jug të livadheve, ndërsa Sadiku, përtej përroit Peshkorr, në vendin e quajtur “Bunga”. Emini me Kapon jetuan bashkë. Ata qëndruan në kullën trekatëshe, të ndërtuar me mure guri e të punuar me llaç gëlqereje. Ajo ishte një fortesë e vërtetë, me 9 dhoma, me ambiente hyrëse, paradhoma, e vendosur mbi shkëmb në skajin më të lartë të lagjes. Dyert e dritaret me gur gëlqeror të gdhendur, i jepnin asaj një pamje madhështore.
Personalisht, e kam parë ndërtesën në fjalë të padëmtuar, në vitin 1976, kur isha me punë mësues në Qarrishtë. Në atë kohë aty ishin zyrat e kooperativës bujqësore të sektorit, mbasi familjarët qenë dëbuar me forcë nga shtëpia. Që në pamje të parë, të jepte përshtypjen se në të ka banuar një familje fisnike me njerëz të zotë e punëtorë. Familja e Emin dhe Kapo Biçakut, që në kohë të Zogut, e më parë, qe forcuar ekonomikisht.
Ata merreshin kryesisht me blegtori, e pak me bujqësi, mbasi sipërfaqja e tokës në Qarrishtë është e kufizuar. Emini kishte 9 djem e 6 vajza. Djemtë e tij ishin: Rrahimi, Nexhipi, Veliu, Shekriu, Isai, Eshrefi, Hakiu, Kadriu e Saipi. Kapua kishte 6 vajza dhe 1 djalë, Ilmiun. Familja e tyre kishte miq të shumtë. Veçanërisht, mbanin lidhje miqësore përtej kufirit, si në Strugë, Ohër e fshatra shqiptare të Maqedonisë në anë të kufirit.
Pothuaj për çdo natë prisnin miq të ardhur nga krahina të ndryshme; si nga Elbasani, zonat fushore, nga Golloborda, Dibra, Maqedonia etj. Kishte mjaft raste, që shtroheshin edhe dy sofra bukë në odën e miqve. Ka ndodhur, në raste të veçanta, që elementë keqbërës nga Shqipëria, të kalonin kufirin, duke grabitur në fshatrat e Maqedonisë tufa bagëtish, kuaj etj. Të bastisurit vinin e kërkonin ndihmë pikërisht në familjen e Emin Biçakut, duke qenë se i vetmi rrugëkalim, ishte Qarrishta.
Emin Biçaku ishte një burrë i matur, besnik, trim, bujar e mikpritës. Në të spikatnin tiparet e një malësori dinjitoz, që kërkonte të ruhej i pastër imazhi i fshatit. Ai bënte të pamundurën, për të gjetur gjurmët e plaçkitësve dhe në mjaft raste, ka bërë të mundur duke i detyruar fajtorët, që kishin kaluar nëpër Qarrishtë, të kthejnë bagëtitë e sendet e grabitura. Ka mjaft dëshmi ku thuhet, se Emini, mbasi ka saktësuar fajtorët, e shalon kalin e niset për te ata.
Atje është ulur këmbëkryq me të moshuarit si dhe parinë e fshatit, duke u thënë se; “nuk jam as shtet e as kadi (gjyqtar), por jam qarrishtar, e nëpër senuret e katundit tim, kanë kaluar me bagëti e sende të grabitura, njerëzit tuaj. Jam përgjegjës për territoret e mia, prandaj kërkoj të ktheni mallin e marrë”. Familja e tyre, është bërë strehë edhe për të larguarit nga ndjekjet, për arsye të ndryshme. Në një rast, dy priftërinj nga Zagorçani, të ndjekur nga autoritetet shtetërore maqedonase, vijnë e kërkojnë bazë në familjen e Emin Biçakut.
Ata u strehuan dhe qëndruan aty për dy vjet. Kur situata politike në Maqedoni ndryshoi, u kthyen në Zagorçan duke falënderuar me mirënjohje e respekt të thellë familjen e Eminit, për ndihmën e dhënë. Në këtë mjedis familjar, bujar e mikpritës, u rritën dhe u edukuan djemtë e familjes Biçaku, duke dëgjuar në odën e miqve bisedat e burrave të shquar, që vinin nga krahina të ndryshme, brenda e jashtë vendit.
The 12 men of the large family of Emin and Kapo Biçaku contributed to strengthening the family economy. According to their age, inclinations and skills, they performed the most diverse jobs, being; cattle breeders, farmers, dairy workers, builders and skilled traders. The women of the family were engaged in small agricultural work, weaving and woolen crafts, cutting and sewing clothes for the family, preparing and maintaining the dairy, etc. The family had two housewives who cooked.
In 1937, they built and opened a shop in Librazhd. They sold miscellaneous items there, pieces of cloth and various types of shajak, and basma. The goods came mainly from Italy, but they also maintained connections with the trading centers of Struga, Ohrid, Manastir and Dibra e Madhe. Nexhipi and Veliu worked in the shop. During the war, their family did not get involved in politics, but when the opportunity arose, they helped the partisans. One of Emin's sons, Eshrefi, was a participant in the partisan formations.
It is said that it was Emin Biçaku, together with several other men from Qarrishta, who directed Mehmet Shehu with the First Brigade to follow the route towards the Lespriska Pass, as the most suitable route to Fushë-Studë. Like many other people from Qarrishta, their family supplied the partisans on the way with bread and food. On the eve of the liberation of the country, the large patriarchal family of Emin and Kapo Biçaku, consisting of over 50 members, counted over 500 sheep, 200 goats, over 10 cows, two mules, two plows and a considerable amount of goods in the store. /Memorie.al
Lini një Përgjigje