FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The saga of the well-known patriotic and richest family of Korça, where its children graduated from the prestigious universities of Europe
That evening, Selim Mborja (Venxha) and his wife, Fitreten, returned home late. In Korça they had 65 shops, cafes and apartments, thousands of hectares of land and forests. Initially, they had lived in the house in the village of Mborje, next to the church of Ristozi, in a large two-story building, with a magnificent view, built with carved stones, with many rooms decorated with carved wooden elements and decorated ceilings, with large yard in the frontal view of, woven with avlli. Around this house, the other houses of the Mborja (Venxha) tribe were built. Then they built another big and beautiful house above the Birra Korça factory. They already lived there.
Upon entering the house, they noticed that someone had dropped a letter under the door. Selim Mborja took it and started reading it. His gaze moved anxiously through the lines: "I am writing to you, I am your friend, - the letter said, - I did not have the courage to explain to you closely, because I am afraid for myself and my family, and for this you I apologize, but two or three days ago, I found out that the guerrilla unit of Korça has decided to execute you, so you should leave..."!
Selim's wife, Fitretja, daughter of Neki Starova, one of the richest people in that area, remained worried. Her body was shaking like a leaf in the wind. He was waiting for whatever Selim Mborja told him. Whatever her husband's decision was, she would stay with him even if they went to the end of the world.
She adored her husband. Selim was a skilled and cultured man, he had studied in the West. "We will discuss it with our people", - Selim Mborja told him, - and we will decide what to do. It must have been September-October 1944.
Selim Mborja (Venxha) could not believe that he would leave Korça and Mborja, where he was born. The whole life of his people, generation after generation, was devoted to Korça and every time the opportunity arose, they had come to its defense with their lives.
The first of the Twins was called Banush; he was a living legend of charity, as even the oldest remembered him. His name of kindness reached the younger generations. Until the end of the 18th century, they lived in Greece, had many properties and were very rich.
With great wealth, they also settled in Mborje. They helped poor families. Banushi took care of them, as for his own family: "Do good and never mention the good you do", - was his order, - God sees everything"! Because of the great wealth he had, in Mborje he was known as Banush Aga or Banush Efendiu, but he was also often called Banush Venxha, because that was the name of the place where he lived in Greece, in the area of Grevena.
The charity of the large Mborja (Venxha) family never ran out. Banushi left behind 7 children: Mustafaji, Osman, Hysen, Mehmet, Sali, Rexhep and Islam. Thanks to this large family, which shone with its virtues, the village of Mborje took on the appearance of a city, with famous shops and cafes like no other place. They also came there from Korça; Muslims and Christians celebrated together.
In one of the chronicles of the time, it is written: "Nuri Efendiu, the lawyer, circumcised the boys last week. He had invited all government officials and many Muslims and Christians to the wedding. He had dinner in a cafe from Mborja. A large majority of guests, with songs and country music, were entertained until the morning. That night many bullets were thrown into the sky and many rifles were fired"! (Gazette of "Korça", June 11, 1909).
One morning, Selim Mborja went to the market of Korça, to the club "Pellalli" and left an order to the owner of the bar. "If Qemali (Selim Mborja's uncle's son), Mehmet or Syrjai (his cousins) come, because the bar was their favorite, he should tell them that Selim Mborja was looking for them and he definitely wanted to meet them."
Mehmet Mborja (Venxha) had graduated from the "Skuola Alleievi Carabinieri" Police School in Florence, Italy, and had knowledge of secret criminal groups, such as the guerrilla unit of Korça.
In the so-called uprising of "Vorio-epire" on April 2, 1914, according to the newspaper "Koha", May 15, 1914, Mehmet Mborja; the commander of the Albanian Gendarmerie, Dutchman Snellen Van Vallenhoven; Themistoklis Gërmenji, the American consul general Spencer, captain Kajo, Dervish File, Turhan Hysen bey Pirgu, Jashar bey Starova, Agush Çaushi and hundreds of others fought bravely and succeeded in liberating Korca.
But Selimi definitely wanted the opinion of Qemali and Syrjai, whether he should stay or, finally, leave Korça. They met at the house above the Brewery. Selim's wife, Fitretja, watched the men's conversation with concern the whole time. The risk was assessed as real. Guerrilla units had begun to eliminate people who did not like the regime that was coming to power. The friend who wrote them the letter was right.
Ekzekutimi i tij, mund të ndodhte nga dita në ditë. U pa e arsyeshme që Selimi të largohej nga Korça, sa më parë. Kur kushërinjtë e tij u larguan, Selim Mborja vështroi një çast nga e shoqja dhe i tha: “Do të largohemi”! Nga syri i Fitretes, u shkëput një pikë loti: “Do të vij me ty, kudo që të shkosh”, i tha ajo. Dhimbja e fshehur e burrit, përshkoi gjithë qenien e Selim Mborjes.
Selim Mborja (Venxha) dhe bashkëshortja e tij, Fitreti, ende nuk e kishin vendosur ç’ditë do të largoheshin nga Korça. Për ta, gjithçka ishte e padrejtë; vendimi i marrë nga njësiti gueril i Korçës, ishte kriminal; po luhej me jetën e një familjeje të madhe patriotike. Babai i Selim Mborjes, Mustafaji, ishte kujdesur gjithnjë që edhe miqësitë, t’i bënte me njerëz që e donin vendin.
Në një rast të tillë, shtypi shkruante: “Myftar Aga nga Sevrani, i cili më përpara ka qenë komandant i Xhandarmërisë së Korçës, për të martuar të birë që pat zënë të bijën e Mustafa efendi Mborjes, urdhëroi këtu bashkë me dhëndrin, zotin Kadri, i cili ka qenë kajmekan në Leskovik, në Tepelenë në Vlorë e, gjetkë. Myftar Aga, si mori të renë, pardje u kthye për në Përmet. I urojmë me gaz dhe martonjësit u trashëgofshin”. (“Gazet e Korçës”, e enjte, 22 vjesht’ e II-të).
Vetë Mustafa Mborja (Venxha) doli në mbrojtje të vendit që nga dita e parë e hyrjes së grekëve në Korçë, më 7 dhjetor 1912. Ndihmoi kthimin e njerëzve që ishin larguar për shkak të luftës. Emri i tij gjendet i shënuar te “Komisioni i të ikurve”, renditur me emrat më të nderuar të qytetit të Korçës: “Komisioni përbëhej nga: kryetari Abdyl Ypi. Anëtarë: Riza bej Zavalani, Tefik Rushiti, Qani bej Dishnica, Stavre Karoli, Petraq Kondi, Kristo Dako, Sadik Voskopi dhe Mustafa Mborja”. (Gazeta “Koha”, e shtunë, 24 maj 1914).
Kurse Abedin Mborja (Venxha), nipi i Mustafait, ishte zgjedhur te “Komisioni i Marrëdhënieve”, i cili raportonte gjendjen te autoritetet vendase dhe të huaja. Anëtarë të këtij komisioni, ishin: “Kryetar Emin Efendi, anëtarë: Maliq Bej, Ahmet Efendi kryetari i Bashkisë; Shaqir Efendi, Emin Efendi, Rakipi Aga, Abedin efendi Mborja, Miçe Çikozi, (ka dhe një emër tjetër, por nuk lexohet), Abidin efendi Tregtari, Xhafer bej Luarasi, Mehmet Ali Bej, Rakip Aga Jemenli dhe Andrea Turtulli”. (Gazeta “Koha”, e shtunë, 24 maj 1914).
Gjatë kësaj kohe, një i afërm tjetër i familjes Mborja, Ismail Sali Mborja, më 1914-1915, sponsorizoi botimin e abetares shqipe, të hartuar nga Jashar Agjahu. Botimi i saj, u bë nga shtypshkronja “Korça”.
Kurse Haki Mborja (Venxha), djali i xhaxhait të Selim Mborjes, shkëlqeu me patriotizmin e vet. Lindi në Mborje më 1876, mësimet e para i mori në Korçë e, më pas në Manastir. Studimet e larta për Mjekësi, i kreu në Stamboll, ku mori gradën më të lartë shkencore, atë të doktorit të shkencave.
Në vitin 1908, u emërua mjek në Bashkinë e Manastirit, ku u njoh me shumë patriotë, që synonin krijimin e lëvizjeje për çlirim kombëtar. Në shtator të vitit 1908, u bë pjesë e shoqërisë “Dituria” dhe “Përparimi”. Pas dy vitesh, erdhi mjek në Bashkinë e Korçës.
Më 16 qershor 1911, bashkë me botuesin e gazetës “Korça”, Sami Pojani, u bënë niciatorë të krijimit të Komitetit të Kryengritësve. Po atë muaj, Haki Mborja krijoi çetën e parë shqiptare dhe doli maleve. Bashkëpunoi me Bajo Topullin, Qamil Panaritin, Shahin Kolonjën, etj.
Çeta e tij u bë e njohur me luftimet e saj, në Korçë, Devoll, Kolonjë, Opar, Gorë, Mokër, Gjirokastër dhe Elbasan. Përveç gazetave shqiptare, për Haki Mborjen shkroi edhe gazeta londineze “Time”, kurse konsulli serb në Manastir, i raportonte qeverisë së vet: “Në Korçë, ka maleve mbi 500 vetë, të prirë nga Haki Beu”. Në gusht të vitit 1911, ai mori pjesë në Kuvendin e Kryengritësve të Elbasanit, organizuar në fshatin Shelcan, për realizimin e veprimeve të përbashkëta.
Më 1912-ën, mori pjesë në shpalljen e Pavarësisë. Pas thyerjes së kryengritjes “Vorio-epirote”, çeta e tij u bë mburoja e Korçës: territoret nga Guri i Cjapit, deri te Grykat e Mborjes, u bënë të pakapërcyeshme nga grekët. Që nga dita e krijimit të çetës së tij, Haki Mborja u quajt; “Doktori kryengritës”.
Me ardhjen e francezëve, ndihmoi për shpalljen e Krahinës Autonome të Korçës dhe mori pjesë në qeverinë e saj. Gjatë kësaj kohe, ndihmoi në hapjen e 60 shkollave në krahinën e Korçës, përfshi edhe shkollën e Mborjes. Gjatë vitet 1918-1920, qëndroi në mbrojtje të kufijve jugorë të Shqipërisë, mbështeti fort Kongresin e Lushnjës dhe qeverinë e saj.
Më 1926-ën, u zgjodh deputet, mori vota më shumë se Fan S. Noli, por më 1928-ën, u largua nga politika, sepse Mbretërinë e shihte si të parakohshme në një vend si Shqipëria. Vdiq në shtëpinë e tij, në vitin 1931.
Selim Mborja dhe bashkëshortja e tij, Fitreti, vendosën të shkonin në Selanik, atje kishin prona dhe një hotel, mjetet financiare nuk u mungonin. Ndërsa bënin gati plaçkat, Fitretit nuk i mbaheshin lotët. Një ditë më parë ishte përcjellë me njerëzit e saj në Starovë të Pogradecit. Tashmë nuk do t’i shihte më të afërmit e vet, edhe kur të vdiste nuk do t’i vinte askush ta qante te varri.
Edhe përtej vdekjes, do të mbetej e vetmuar. Bashkë me ta, kërkoi të udhëtonte edhe Koço Kota. Nuk i thanë jo dhe të dyja familjet, udhëtuan bashkë. Me të mbërritur në Selanik, Selim Mborja u vendos në hotelin e tij privat. Nata e parë larg Korçës, ishte e dhimbshme. Njerëz që vrisnin prapa shpine dhe pa asnjë arsye, e kishin detyruar ta linin Korçën.
Ajo natë për Selim Mborjen, mbeti nata më e vetmuar e jetës së tij. Në Korçë, gjendej gjithnjë mes miqsh e shokësh. I pëlqente shoqëria edhe me profesorët e Liceut; takohej shpesh më ta: me Elmaz Ahmetin, Abaz Ermenjin, Fejzi Dobin, Selman Rizën, Aqif Selfon, Abedin Shkëmbin, Aldo Çobën, Malo Kodrën, etj. Profesor në Lice, kishte qenë edhe Enver Hoxha, por me të nuk kishin patur ndonjë shoqëri të madhe.
Vetë Enver Hoxha, te libri i tij, “Kur lindi Partia”, shkruan: “Fundot, me Vangjo Turtullin, me Manot, me Katrot e, shumë të tjerë të këtij kalibri, si edhe me ata të kalibrit më të ulët, ishin përfaqësuesit e borgjezisë së krishterë…! Kurse Fazlli Frashëri, i vëllai Qazkës, Selim Mborja, Tefik Mborja, Rexhep Merdani e, mjaft të tjerë si këta e, më të ulët se këta, formonin opinionin e; “elitës myslimane” korçare…”!
Pra, nga sa shihet, miqësia e Hoxhës me parinë e Korçës, nuk kishte ekzistuar. Ndoshta kjo ishte arsyeja, që ai kishte kërkuar ekzekutimin pa gjyq të Selim Mborjes. Tejet e trishtuar ndihej edhe Fitreti, gruaja që ishte kujdesur gjithnjë, për jetimët dhe familjet e varfra të Korçës.
Nuk kishte ditë të shënuar, që ajo të mos pyeste Selimin: “Çfarë do të dhurojmë sot, për familjet e varfra”? Dhe bënte të pamundurën që ndihma e ofruar, të ishte e vlefshme për të kapërcyer hallet. Ajo ishte vërtet një shenjtore.
Fitreti doli në verandë, donte ta largonte mërzinë që po e lodhte aq shumë. Selaniku ishte i bukur, shkëlqente nga të gjitha anët, por edhe Korça, e bukur kishte qenë gjithnjë. Që nga viti 1850, e kishin krahasuar me Izmirin, por me qenë se Izmiri cilësohej si “Parisi i Mesdheut”, për analogji, Korçën e quajtën “Paris i Vogël”. Edhe Korça kishte patur ndriçim, vite e vite më parë.
Më 1911-ën, instaloi sistemin e ri të ndriçimit: “Qeveria tonë (e Korçës), solli për provë një llambë sistem ‘Radium’ me 350 fuqi dritë qiriri. Llamba ka dritë të bukur dhe kështu së shpejti, do të sjellin më shumë llamba të këtilla, që të ndritin qytetin dhe rrugët e gjëra. Përgëzojmë z. Ahmet Efendinë, kryesonjësin e qeverisë si dhe gjithë këshillonjësit, për përpjekjet që bëjnë për të zbukuruar qytetin…”! (Gazeta “Koha”, 17 mars 1911).
Më pas, qyteti u pajis me gjenerator, por pas largimit të francezëve, në maj të vitit 1920, makineria e prodhimit të energjisë, nuk funksionoi më. Gazetat e Korçës, shkruanin gjithë ironi: “Korça një goxha qytet, natën është pa drita.
Duket se drita u prish sytë korçarëve, të cilët janë mësuar kaq vite tani, pa drita natën. Nuk na pëlqen që ta besojmë, se Bashkia nuk përkujdeset për të ndritur Korçën natën. Dimë që makina elektrike që kishin francezët, mbeti këtu, përse nuk përdoret”?! (“Gazet’ e Korçës”, 21 korrik 1920).
However, the year 1924 also found Korça without lights. In 1925, the Municipality announced the terms of the tender for the electrification of Korça. There were two companies in the game: "Jeneral Elektrik" of Selim Mborje and "Manseman", the German company. The best offer was given by Selim Mborja. On September 18, 1925, the construction of the power plant began.
In April 1926, it met part of the energy needs. The complete electrification of Korça was announced by the press: "Since the day before yesterday, with the agreement of the mayor, the company 'General Electric' began to provide light for the entire city, not like before, which provided light until one after midnight" ?! ("Koha" newspaper, November 6, 1926).
Just so that the city of Korça had light, Selim Mborje's "General Electric" company spent more than expected. The newspapers wrote: "The 'General Electric' company, in order to satisfy all its customers, did not take into account the heavy expenses charged to it, because the people and the customers wanted light". ("Koha" newspaper, November 6, 1926).
Next to the power station, a powerful grinding mill was also built. Later, in 1936, Selim Mborje's "General Electric" built the first hydropower plant in Albania in Vithkuq. Selim Mborja did not save money, when he saw that his help was needed./ Memorie.al
Lini një Përgjigje