FLASH
Shkruar nga Agron Alibali
During the last two years of his life, Faik Konica was under FBI surveillance and investigation. Relevant archival records shed light on the final moments of the distinguished diplomat, who had represented his small country for so long and with such dignity in the American capital.
A contact at the Italian Consulate?
The reason for starting the investigation was a January 1941 report from a "highly confidential and known to the FBI" source that Faik Konica had met frequently with an unidentified employee of the Italian Consulate in New York during the 1940 end-of-year holidays, more specifically, during the period December 24, 1940 - January 3, 1941. Konica is reported to have stayed in the meantime at the Pennsylvania Hotel in New York, at 1530, 16th Street, Washington, D.C. "The nature of the contact," the report further states, "was not clarified."
What could have been the reason for Konica's visit and who could have been the consular official, Italian or not, that Faiku met in New York? And further, why was this highlighted as an issue exactly one year later, that is, in January 1942, when world circumstances had changed completely with the entry of the USA into the World War after the treacherous Japanese attack on Pearl Harbor and when Italy had declared war on the USA, precisely on December 11, 1941?
The case was reported to the center by an FBI Special Agent, as appears from the Memorandum of January 28, 1941. On May 12, 1941, the Deputy Inspector of the New York City Police Department requested the opening of an investigation into Faik Konica. The case was categorized as “Homeland Security”. A report by the Deputy Inspector dated September 25, 1941, indicates that Konica visited New York again on July 13, 1941, staying again at the same hotel.
It is worth noting that Konica's first aforementioned visit to New York coincided with the Christmas and New Year's celebrations, which means that the Italian Consulate would have been officially closed. On the other hand, if Faiku were indeed involved in any pro-Italian activities in the US, he could very well have done so in Washington, and directly with the Italian Embassy there. However, these circumstances are not highlighted in the surveillance reports.
However, if Faik had any contact with the Italian Consulate in New York, it seems to have been entirely private. Indeed, it is very likely that Konica met his former assistant, Hito Sadiku, who was at the time drafting an essay on the history and relations of Albania with its neighbors, the contents of which Konica must have been made aware of. The essay was published a few weeks later in English under the title “An Albanian Letter” [“An Albanian Letter”], printed with Italian funds.
Gjurmimi i Konicës për një vit duket se u trajtua si diçka rutinë dhe e mbetur në nivele të ulëta të organeve policore federale apo vendore. Ndërkohë, sikurse e kemi përmendur tjetërkund, në kuadrin e veprimtarisë së tij si ish-përfaqësues i Shqipërisë dhe si udhëheqës i bashkësisë shqiptaro-amerikane, Faiku ishte në kontakt të përhershëm me zyrtarë të Departamentit të Shtetit dhe të organeve të tjera të administratës amerikane, për qartësimin dhe mbështetjen e çështjes shqiptare.
Çështja merr hov me hyrjen e SHBA-ës në Luftën e Dytë Botërore
Mirëpo me 5 mars 1942, një individ i paidentifikuar nga qyteti Avon Lake, Ohio, i shkruan drejtpërdrejtë Drejtorit të F.B.I.-së John Edgar Hoover [Huver]. “Unë jam e sigurtë se ju jeni njoftuar më përpara për Faik Konicën, ish-Ambasadorin shqiptar në Washington, dhe ndjenjat e tij pro-italiane”, shkruan denoncuesja. “Me sa kam marrë vesh”, vazhdon më tej letra, “Konica do të flasë në një takim me shqiptarë muhamedanë në rajonin Canton-Louisville-Massillon, të shtetit Ohio…me date 8 mars 1942”.
“Shqiptarët e Amerikës janë qytetarë besnikë të këtij vendi” dhe “shumica e tyre janë anëtarë të një organizate që dëshiron çlirimin e Shqipërisë nga thundra Italiane”, thekson letra, duke iu referuar pa dyshim organizatës “Shqipëria e Lirë” të Kostë Çekrezit. Letra informon më tej se “një numër shqiptarësh muhamedanë … janë mbështetës të Konicës dhe ky i fundit ka ndikim të madh tek ta”. “Sa më sipër është konfidenciale dhe unë mbetem me shpresë se ju do ta ndiqni këtë çështje”, përfundon letra.
Huver u përgjigj personalisht me date 23 mars 1942, duke i sugjeruar denoncueses të takohej me Agjentin e Posaçëm të Ngarkuar për Hetimin [APNH] në Cleveland, Ohio. Ai i shkruajti personalisht edhe këtij të fundit, duke e udhëzuar që t’i kushtonte kësaj çështjeje “një vëmendje të menjëhershme hetimore” si dhe të bashkërendonte punën me zyrën e Nju Jorkut, meqenëse ajo “është zyra ku ka filluar hetimi”, dhe atë të Washington-it, për arsye se Konica atje e kishte vendbanimin.
Të dhënat policore të grumbulluara për herë të parë për Konicën, treguan se ai “nuk kishte as precedentë penalë dhe as shkelje të trafikut”, “kishte “tregues kredie (rating) të favorshëm” të shkallës “I-A”, dhe se në atë kohë “nuk kishte llogari të papaguara” . Dhe s’kishte si të ishte ndryshe. Duke qenë se Konica nuk kishte kryer vizita të tjera në Nju Jork, zyra e F.B.I.-atje i kërkoi qendrës që “si zyrë e origjinës e çështjes të bëhet Washingtoni”, kërkesë që u miratua pa vonesë nga Huver-i.
Informacion u mblodh edhe nga burime të Departamentit të Shtetit, të cilat i konfirmuan F.B.I.-së se Konica “kishte qenë dikur Ministër Shqiptar në Shtetet e Bashkuara, por në kohën e tashme nuk kishte imunitet diplomatik”. Informacion u mblodh edhe për broshurën e Faikut me titull “Sfondi i Konfliktit Italo-Grek”, i cili zotërohej nga një punonjës i Departamentit të Shtetit në Dhomën 304, që bënte pjesë në bibliotekën e atij institucioni.
Dy pamflete
Agjenti i Posaçëm i F.B.I.-së raporton, se pasi i hodhi një lexim të shpejtë pamfletit, përcaktoi se ai ishte i destinuar për botim në gazetë, por “u botua privatisht në Washington, D.C. më 2 gusht 1940” dhe, sipas mendimit të përciptë të një personi pa dijeni për historinë e konflikteve ballkanike, broshura dukej si “shumë pro-Italiane dhe anti-Greke”. Në fakt, broshura nuk ishte as pro-italiane dhe as anti-greke; ajo ishte thjesht pro-shqiptare.
Në rrethanat e turbullta dhe shumë fluide të fillimit të Luftës së Dytë Botërore dhe në kuadrin e mungesës së përgjithshme të informacionit për problemet e mbartura ballkanike, Faiku aty paraqiste pikëpamjen sipas së cilës territoret të njohura si Shqipëri e Poshtme ose Epir, kishin qenë historikisht të populluara prej arbërorëve, por i ishin shkëputur trungut vendës nga Fuqitë e Mëdha.
“Çështja është, – shkruante Faiku, – nëse ish provinca turke e Janinës ishte dhe ka qenë gjithmonë pjesë integrale e Shqipërisë. Nëse kjo është e vërtetë, a pushon kjo e vërtetë së qeni e tillë vetëm sepse janë italianët që e afirmojnë atë”?
Huver-i i kushtoi vëmendje të posaçme hetimit. Madje më 3 qershor 1942, ai kritikonte APNH në Cleveland, Ohio, “se nuk i ishte kushtuar asnjë vëmendje hetimore çështjes”, duke kërkuar “që të mos kishte vonesa të tjera në trajtimin e saj”.
Rrjedhimisht, raporti i parë hetimor u përgatit brenda javës. Përmbledhja e tij përmbante disa fakte të pasakta, si p.sh. referenca se; “pasi Hitleri zuri Shqipërinë tre vjet më parë…”! Nga përmbajtja e raportit mësojmë se, më në fund zyra e Cleveland-it e kishte intervistuar denoncuesen, që e paraqiste veten si “kundërshtare politik i Konicës”.
Duke komentuar për Konicën, informatorja e paraqet atë si “mjaft të paqëndrueshëm në pikëpamjet e tija politike”, çka është një ndër mendimet më të pasakta ndaj Faikut, të shprehura edhe tjetër-herë. Informatorja kundër Konicës, sipas raportit, përmend edhe Fan Nolin, duke e paraqitur atë “si komunist në ideale”.
Aty mësojmë se ajo kishte paraqitur një raport në FBI kundër Nolit qysh në vitin 1940, ndofta në zyrën e FBI-së të Ohio-s, por nuk ka të dhëna se kjo u mor parasysh në atë kohë nga Byroja. Për vetë lidhjet dhe njohuritë që paraqet, informatorja e panjohur ka qenë me siguri me prejardhje shqiptare.
Megjithatë, kuptohet se ajo nuk ishte fare e qartë për thelbin e filozofisë dhe veprimtarisë së Nolit dhe Konicës. Ata mund të ndryshonin aleancat, por kurdoherë dhe mbi gjithçka vinin pavarësinë dhe integritetin tokësor të Shqipërisë si dhe fuqizimin e marrëdhënieve me SHBA. Si kundërshtare e deklaruar politike e të dyve, është veçanërisht për të ardhur keq që ajo vinte në lëvizje madje edhe vetë organizmat shtetërore amerikane.
The informant also mentions the activities of another Albanian, whose identity is kept secret. In the information she provides, the informant states that he came to the US “after Pearl Harbor”, that he “did not like Zog, as Zog had once imprisoned him in Albania”, that he “wanted to unite all Albanians, so that Albania would be liberated, enter the League of Nations and take part in the current war”.
The above data is consistent with the views and activities of Kostandin Çekrezi. It is not clear whether the informant had as her goal to settle personal or political scores with Konica. She herself did not attend Konica's lecture on March 8, 1942, in Canton, Ohio, but stated that her brother had been there, that the meeting had been completely open and that he had not noticed any evidence that Konica was engaged in activities in support of Italy.
She gave the Special Agent a copy of the booklet "Albanian Letter" by author Hito Sadiku, suggesting that Konica must in fact have been the real author since "the writing style was quite close (peculiar) to Konica's style."
It seems that Hito Sadiku was initially engaged with "Vatrë" and "Dielli" and then as an assistant or secretary to Konica at the Albanian Legation in Washington, until 1939.
As we mentioned, he later appears as a secretary at the Italian Consulate in New York and must have been the very person Faiku might have met there. In fact, according to biographical data, after a short time Hito Sadiku leaves New York and settles in Rome, where he works as a news anchor at Radio Roma.
There he married an Italian woman and returned to his homeland after the end of the War. According to researcher Novruz Xh. Shehu, he initially worked at the Albanian Telegraphic Agency and the Red Cross, but then ended up in prison for several years and later died at the age of 53, under unclear circumstances.
His book in English, “An Albanian Letter,” cannot have been written by Konica, as Faiku had the courage to publicly declare his thoughts and views. However, Konica's influence on both the content and the form of the book is clear.
Faik's erudition must have been the source of the quotation of the verses of the Latin poem by Gabriell Fairnus of Cremona, translated by Richard Knolles in A Generall Historie of the Turkes, London 1603, or the saying of Heraclitus that "Righteousness will surely destroy the weavers of lies and the false preachers."
The book also contains extensive references to events and characters that Faiku knew personally, such as the historical statements of MP Aubrey Herbert in the House of Commons on June 20, 1914, regarding the Greek massacres in Tuscany./ Memorie.al
Lini një Përgjigje