FLASH
Shkruar nga Pamfleti
During the communist regime, Christian believers celebrated the birth of Christ secretly, within the walls of their homes, under fear of a government that banned freedom of religion, destroyed or alienated churches, and targeted the faith and the clergy through executions, imprisonments, and exiles.
In the courtyard of St. Paul's Cathedral in Tirana, on the Monday evening of Christmas Eve, a few Catholic faithful gather for afternoon mass. Near the entrance, a simple installation of wood and straw recreates in miniature the scene of Christ's birth, a quiet reminder of a story repeated generation after generation.
Among them is Prena Frroku, 63, who never misses a single day of mass. She grew up amidst religious rituals that her parents fanatically observed, first in Spaç, Mirdita, where she was born, and then in Shënkoll, Lezha, where she spent her youth.
“We had the cross and the images of Our Lady at home,” Prena recalls, her voice trembling. “My father kept them in a box so we wouldn’t see them and only took them out for holidays, and together with my mother, they would pray near the altar.”
In the Prenës family, Christmas Eve began with the ritual of Buzmi – an ancient pagan custom that marked the beginning of a new life through the burning of wood from various trees in the hearth and that, over time, became intertwined with the celebration of the birth of Christ.
Then, his mother would set the table with the best she had—usually a dessert and pumpkin and walnut pie. His father would kneel by a lit candle and pray, rosary in hand and icon of the Virgin Mary in front of him.
“I was little and I didn't understand,” she adds, “but when they asked us at school, we didn't tell, because I knew that if we celebrated religious holidays, our parents could be sentenced to prison.”
In Prena's family, Christmas has always been celebrated. For 33 years, during the communist regime, away from the eyes of others.
"With fear," she recalls, recalling Christmas Eves - as the holiday is called in the North, marked by poverty and the anxiety of punishment in a government that had outlawed religious belief.
The first atheist country in the world
The Christian religion in Albania is believed to date back to the first century AD, while the earliest document written in the Albanian language is a liturgical work, the Meshari of Gjon Buzukut, published in 1555, at a time when Albanian lands were under the rule of the Ottoman Empire.
Although during the centuries of Ottoman occupation, Islam became the dominant faith, some areas managed to preserve the Catholic faith, mainly in the north of the country – in Mirdita, Shkodra, Dukagjin, Mat, Lura and Malësi e Madhe.
Këto rite, të ruajtura prej shekujsh, u vunë në shënjestër për t’u fshirë përmes terrorit dhe frikës nga regjimi totalitar komunist i drejtuar nga Enver Hoxha, i cili u vendos në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore. Që në vitet e para, regjimi sulmoi ashpër Kishën Katolike, duke burgosur, torturuar dhe pushkatuar dhjetëra priftërinj.
Të dhënat tregojnë se gjatë gjithë periudhës së diktaturës, 58 priftërinj u pushkatuan ose vdiqën nën tortura në hetuesitë e ish-Sigurimit të Shtetit, ndërsa mbi 160 të tjerë u burgosën, u internuan ose u persekutuan. Në vitin 2016, Vatikani nisi procesin e lumturimit të 38 martirëve të Kishës Katolike, të vrarë nga regjimi komunist, shumica e të cilëve ende pa varr.
Meshën në Katedralen e Shën Palit e mbajti At Konradi, një prift belg që e ushtron detyrën e tij në Shqipëri që prej vitit 1993.
“Isha në Gjermani ku jam shuguruar prift kur dëgjova për herë të parë për priftërinjtë shqiptarë të vrarë nga komunizmi, kjo ishte arsyeja që erdha këtu”, thotë ai me një shqipe të pastër.
Një politikë e ngjashme represive u ndoq edhe ndaj besimeve të tjera fetare. Dhjetëra klerikë myslimanë, ortodoksë dhe bektashinj u burgosën dhe u persekutuan.
Propaganda komuniste ishte antifetare që në fillimet e diktaturës, por ajo arriti kulmin në vitin 1967, pas një fjalimi të Enver Hoxhës në shkurt të atij viti dhe vendimit për mbylljen e kishave dhe xhamive në nëntor. Ky vendim çoi në shembjen e mijëra objekteve të kultit ose në kthimin e tyre në institucione me funksione kulturore dhe argëtuese.
Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë kur në Kushtetutën e vitit 1976 u sanksionua se “Shteti nuk njeh asnjë fe dhe përkrah e zhvillon propagandën ateiste për të rrënjosur te njerëzit botëkuptimin materialist shkencor” dhe një vit më vonë në Kodin Penal propaganda fetare dënohej me burg nga 3 deri në 10 vjet.
Prena ishte ende fëmijë kur e gjithë kjo ndodhi, por e kujton me krenari një akt që babai i saj, Ndue, kreu natën e Krishtlindjeve të atij viti të mbrapshtë, kur Krishti ishte shpallur “armik” nga pushteti komunist.
“Ka dalë nga miniera në orën 12 të natës e shkoi mori kambanën e kishës që e kishin hequr komunistët dhe i ra disa herë; njerëzit nëpër shpia u çuen në kambë tu lëvdu Krishtin”, tregon Prena, duke rikujtuar historinë që ia ka treguar i ati dhe diskutohet në fshatin ku ka lindur ende sot.
Një tjetër kujtim që e lidh me Krishtlindjet është rrugëtimi nëpër natë me prindërit dhe një motër të sëmurë për të shkuar tek Kisha e Shën Ndout – Shën Antoni i Padovës një vend i shenjtë për besimtarët e krishterë, e cila u shkatërrua gjatë komunizmit.
“Natën ecnim nëpër përrua e nëpër male për të dalë në Shëna Ndu’, ku bashim uratë, lenim diçka te gurët – se s’ka qënë ndërtu kisha”, kujton Prena.
Edhe pse e lidhur fort me besimin katolik, meshën në kishë Prena e përjetoi për herë të parë vetëm në dhjetor të vitit 1990.
“Një ditë që nuk marr pjesë në meshë s’marr kurbin e Krishtit më duket se më mungon gjithçka, është ushqimi shpirtëror”, thotë ajo me buzëqeshje.
“Natë e qetë” në ferr
Pak metra mbi rrugën nacionale pranë Tepelenës, rrënojat e ish-kazermave të ushtrisë italiane të Luftës së Dytë Botërore rrethojnë dhjetëra qiparisa të mbjellë vitet e fundit. Pemët përkujtojnë fëmijët që humbën jetën nga sëmundjet dhe kequshqyerja në këtë vend, i cili shërbeu si kamp internimi për mijëra familje të shpallura kundërshtare të regjimit komunist gjatë viteve 1949–1954 dhe që nga të mbijetuarit është përshkruar si “ferri mbi tokë”.
Megjithatë, edhe në këtë cep të errët të regjimit komunist, në mesnatën e Krishtlindjeve të vitit 1953, tingujt e “Stille Nacht” (Natë e qetë!) himnit të Krishtlindjes, krijuar nga një meshtar austriak dy shekuj më parë, erdhën me erën e ftohtë të dimrit nga një trombë që luante diku afër kampit.
Gjosho Vasija u internua në këtë kamp famëkeq në moshën 18-vjeçare, si ndëshkim për arratisjen e vëllait të tij nga vendi. Vasija, i cili nuk jeton më, shkruan në kujtimet e tij se ata tinguj hyjnorë vinin nga tromba e Gaspër Çurçisë, një artist shkodran virtuoz, instrumentist dhe dirigjent i Orkestrës së Radio Televizionit Shqiptar.
Besohet se Çurçija ishte në një turne me orkestrën, rrugës për në Gjirokastër, kur vendosi të ndalonte pranë kampit, ku ai e dinte se kishte shumë familje shkodrane të internuara, për t’u dhuruar pak “dritë” në qetësinë e pazakontë të natës, në kazermat ku mbizotëronte frika nga vdekja.
“Baba na tregonte se kur dëgjoi tingujt e trombës së Gaspër Çurçisë, pati një ngazëllim në kamp; filluan të këndonin të gjithë të internuarit,” tregon Angjela Vasija, vajza e tij, e cila është rritur duke e dëgjuar këtë histori nga babai i saj, që pati një karrierë të shkëlqyer si aktor humori.
Angjela kujton se babai e rrëfente shpesh këtë histori, në çdo festë dhe në çdo ambient ku ndodhej, pasi ajo natë kishte shënjuar jetën e tij për shkak të aktit të humanizmit që përfaqësonte gjesti i Çurçisë.
“Nuk e di nëse baba u takua me Gaspërin pasi doli nga internimi, por e di që ai moment ishte shumë i rëndësishëm për të”, thotë ajo në një bisedë me video nga Italia, ku jeton prej 35 vitesh.
Gaspër Çurçija u pushkatua në vitin 1985, bashkë me Shkëlzen Doçin dhe Gjon Jakun, pas një gjyqi të montuar me akuza për falsifikimin e disa biletave treni.
Djali i tij, Alfred Çurçija, ishte vetëm 19 vjeç dhe nuk pati kurrë mundësinë ta dëgjonte nga goja e të atit historinë e asaj melodie që hodhi një tis shprese në terrin e kampit të Tepelenës. Ai tregon në një bisedë telefonike se është ndier shumë krenar për të atin, kur e ka mësuar historinë nga Gjosho Vasija.
“Christmas music brings back bitter memories of his premature and innocent loss, but it also gives me a sense of pride when I think that my father, with his sounds, wanted to give hope to those people in that misery,” says Alfred.
In the Vasija family, the memory of those sounds has been kept alive along with faith. Angjela remembers that Christmas Eve was a special night, when her grandmother would take out the hidden cross and make the sign of the cross on the children's foreheads with her finger.
"We celebrated it with fear, because there were spies everywhere, and our grandmother would tell us: when you go to school, they're cursing Christ now, so you stay quiet." /Reporter.al
Lini një Përgjigje