FLASH
Shkruar nga Pamfleti
What is prison? It is the place where those who have been sentenced to deprivation of liberty are kept, we would say by reading any dictionary. But that is little. Prison and freedom - two opposites. Previously: what is freedom? In short: to be free means to do what you want, to think and act as you wish in the exercise and fulfillment of your freedoms and rights, as a person and as a citizen, but always without harming and violating others. . Again: to think and act. We are talking about democratic freedoms, from those of speech, press, assembly and organization in various parties and associations, ensuring the conditions where ideas, requests and human wills can find expression and concretization, from those of the biological-related plan with the being itself, to those of the social plan, related to the ways of living.
Returning to the issue of conservatism and liberalism, he does not hold back and unwittingly says some truths: "For Fadil Paçram, to conservatism in the old sense, as I say classically, is added the "new conservatism", which according to him exists in the party . So the line of our party, according to his opinion, according to the facts said and done by Fadil Paçrami, is conservative and should be liberalized, modernized, liquidated and a new party created".
What I could not say openly at that time, he says with his own mouth, other than rejecting it by putting it in the mouth of an "enemy of the party". In short, he felt it, saw it and was aware, as its inspirer and architect, that the Party's line was conservative and sectarian. He also felt that this opinion was maturing and gaining ever wider reach in certain circles, especially intellectual ones, in those of the youth and in the heart of the Party itself. So, he felt the need to silence them, he threatened, made accusations and cursed, so that they would remember that otherwise they would suffer badly, the party would be merciless and would hit anyone hard, as it did in that plenum, the thread after it, and in the years that followed.
Another: "For the revisionists Fadil Paçrami and Todi Lubonja, the Albanian Labor Party was a bureaucratized party, a dogmatic, conservative Stalinist party. Therefore their megalomaniacal objective was to change its course. How? Battling the legal guise of line distortion. Their anti-party and anti-proletarian concepts led them to choose the starting point of their activity in culture and the arts, because they thought with the reactionary naivety that there would be the weak point of the party and favorable for them. They thought, also, that in their anti-party actions, they would find support in the youth, which, according to them, they would be able to oppose to the party".
And if at that time, these things were said for those purposes as they were said, why not tell the truth today and out loud?! For this, I am also reminding them, so that what has not been done, will be done now. What's stopping you? Maybe they were not seen at all then, many thought the same and kept them as they were, others out of fear - after all, who would dare to do otherwise...?! And today, why?! Still?! Until when?! The bad thing is, the gangrene is out in the open. It moves towards complete degeneration - catastrophe. How hard not to see this now. Or it is seen and pretended not to be. What prevents?! Beliefs?! I don't think so...today's developments and reality make you reconsider and reevaluate them. Fear? Yes, he is no more! Complicity?! But this cannot be avoided. Why burden yourself further? The thought that it can still walk (or rather push)? But illusions don't last long. What then? It's time to think. Enver Hoxha did everything to tell her to stop the time... but she didn't listen, she did her own thing. Screamed against her, talked a lot, accused, cursed... still nothing.
He took oppressive measures, laid them down and burdened him everywhere, but they did not give him anything. They turned to the opposite. It was and remains a dead end, with no escape. So the end will be nothing but tragic, as it seems best now. Stand firm: this was a tension full of anxiety, that a day might come, the end of which I had long feared. I'm not talking about death, but about the head of the pyramid, who held and had done everything for him, for the power and "glory" he so desired. It had happened several times before the danger, to lose them in Berat, from the end of '44, later in the years '47-'48, after the death of Stalin, until '56, again in '60 . But it was all over. The unexpected could come more from the outside.
Dalja nga ‘Traktati i Varshavës’, i dha njëfarë garancie dhe i forcoi pozitat përkohësisht. Rreziku iu rishfaq, në fillimet e viteve ‘70-të, me politikën e ping-pongut të Pekinit, pra edhe reagoi ashtu fort në ’73-në, e më pas. Nga brenda, forcat që mund ta rrezikonin, qenë dobësuar me goditjet njëra pas tjetrës. Sjell në mend: aty nga gjysma e dytë e viteve ’50-të, kur në shumicën e vendeve të Lindjes, patën rënë njëri pas tjetrit drejtuesit kryesorë, u hoq edhe Cervenkovi në Bullgari, një korrespondent i gazetës “Le Mond” të Parisit, me qëndrim në Athinë, kërkoi dhe u lejua të vinte në Tiranë. Atëhere isha kryetari Bashkimit të Gazetarëve dhe shtrova për të një darkë, para se të largohej. E pyeta se; cilat qenë përshtypjet dhe ç’mendonte të shkruante. “Zoti Paçrami, më tha, unë kam ardhur të shoh nëse do të hiqet apo nuk do të hiqet Enver Hoxha”. Dhe si mendoni, e pyeta. “Jo, m’u përgjigj, nga këtu brenda ai s’hiqet, nga jashtë e kanë vështirë”. Dhe ashtu ndodhi. Po njëlloj, edhe në vitet ‘70-të, e fillimet e ’80-të.
Vendi kalonte vështirësi të mëdha dhe ato ishin në rritje. Ndihmat nga jashtë qenë prerë. Prej kohësh qemë mbajtur me to, tani si do të bëhej? Edhe ekipi që e mbështeste nuk qe më ai. Filluan streset, edhe neurozat siç është folur. Tek ata që kishte përreth, ku të mbështetej, kujt t’ia linte trashëgiminë? Mendoi gjatë. Njërit nuk i besonte, tjetri nuk e ngrohte me pavendosmërinë, të tjerë…! Gjithnjë kishte jetuar me mosbesim, e më dyshime, për ata që kishte pranë. Siç e pohon edhe vetë, u vinte prita dhe më në fund, godiste çdo njërin që i ngjallte dyshime ose, që jepte shenja për kundërvënie. Kështu, duke folur në mbyllje të Plenumit të IV-ët, shprehet krejt hapur, deri për mua dhe Todin: “Në çdo veprim të tyre, këta i pritnin pritat e partisë”!
Këto: mosbesimi, dyshimi, gjurmimi dhe ndjekja hap pas hapi, goditi herë pas here, deri në nivelet më të larta, qenë bërë rrugë, metodë e mjet, për të sunduar e zgjatur jetën në krye të partisë e të shtetit. Prapa, nuk kthehej dot. Të ndalej, ishte me po aq rreziqe. Të ecej më tej, dukë shtrënguar edhe më fort frenat, kjo kishte mbetur. Por çdo gjë, ka një fund. Dhe fundi erdhi. Nga perëndia, si i thonë. Por në përshpejtimin e tij, kanë peshën e tyre ngjarjet, zhvillimet, njerëzit. Pra edhe pati atë fund, si duan të thonë: të tmerrshëm. Po tani, çdo të ndodh, do të vazhdohet në atë rrugë apo…?! Shumë ujë ka rrjedhur dhe vendi ndodhet para katastrofës së vërtetë ekonomike, por edhe në fusha të tjera. Masat shtypëse, bënë efekte të kundërta: dhuna arriti kulmin, por edhe pakënaqësia. Atëhere? Rruga është një: Të shikohet me sy kritik e shkuara, edhe nga vetja, si dhe të tregohet guxim e mençuri për të ndërruar drejtim.
3.
Tani diçka me drejtpërdrejt për Ramiz Alinë e Manush Myftiun, lidhur me sa fola më lart. Diç do të mbetej mangët, nëse nuk do të qëndroja pak rreth tyre, meqë veç roleve, në sensin negativ në tërësi, janë ndër njerëzit, më në dijeni, se cilitdo nga drejtuesit e tjerë, se në akuzat kundër meje, për; “tradhti të lartë” e, “komplote”, s’kishte gjë të vërtetë. Me Ramizin, si të njohur prej kohësh, meqë kemi punuar bashkë dikur me rininë, pas vitit ’60-të, ai si sekretar i Komitetit Qendror, unë drejtor në Komitetin Qendror, për edukimin, më vonë edhe si sekretar të Komitetit të Partisë të Tiranës, po në atë fushë, deri në ’73-në. Puna e pat dashur, të takoheshim shpesh e të bisedojmë.
Shumë here, për çështje të caktuara, kemi patur mendime të ndryshme, unë i kam shprehur ato hapur, ai si nga here, jo qartë, por as kështu, as ashtu! Kohëve të fundit, erdhëm duke u distancuar më shumë. Ballë për ballë, nuk kujtohem të më ketë kritikuar ndonjëherë, tjetër janë rastet, kur jam thirrur me porosi dhe në prani të të tjerëve. Por Enver Hoxha, në fjalimet e tij, në mbledhje të Byrosë Politike, e gjetkë, thotë se tek ai, ka folur e më ka raportuar për të keq. “Shoku Ramiz, më ka thënë se për të metat që ke edhe ai të ka folur dhe ti i ke njohur ato”. (Në Byronë Politike – 16 qershor 1965). Kur, për çfarë, me ç’rast më ka folur? Si, e përse, i ka raportuar?!
“Këtu u fol se, nuk kanë shkuar si duhet, agjitacioni e propaganda. Kritika është e drejtë dhe nuk do të lë pa përmendur, përgjegjësinë e madhe të Fadilit (Paçramit), sepse ai ka qenë, përgjegjës direkt për këtë punë, në Komitetin Qëndror. Puna e tij, ka qenë me të meta dhe për këtë disa here, është kritikuar” (Në Plenumin e Komitetit Qendror -13 korrik 1966) Cilat janë këto dobësi dhe kush më ka kritikuar – Ramizi?
“Ty të ka thirrur me dhjetëra herë shoku Ramiz Alia, që mendon jashtëzakonisht drejt, për këtë çështje”. Dhe më poshtë: “Shoku Ramiz, të ka udhëzuar kurdoherë drejt, për shumë probleme…! Shoku Ramiz, të ka “porositur…”! (Në bisedën me Enver Hoxhën- 30 mars 1973). Cilat janë këto dhjetëra herë edhe ato udhëzime e porosira, për të cilat e ka informuar?! Edhe për atë çështjen e konservatorizmit e të liberalizmit dhe cili është rreziku kryesor, duket ka raportuar ashtu si ka dashur. Po kështu edhe për të tjera. Këtej del se, pavendosmëritë e ngathtësitë, edhe dobësitë e tij, i hodhi mbi mua. Se mos ishte kjo e para herë! Në ’47-ën, kur punonte me rininë – Liri Belishova, qe sekretare e parë, ai i dytë – ajo u dënua rëndë, ai doli i pa lagur?!
Kështu edhe në ’60-ën, ajo sekretare e Komitetit Qendror për propagandën, ai drejtor në Komitetit Qendror, po për propagandën, – ajo e pësoi prapë, ai u ngrit dhe i zuri vendin. Më ‘73-në, doli prapë i larë, hodhi gjithë sa mundi tek unë, e Todi Lubonja. Më pas nuk i di, si e qysh, sepse isha në burg. Nuk them që të thoshte, të paktën të vërtetën atëhere – më ’73-në, këtë s’e bënte ai, por pse të më ngarkonte, me ato që nuk ishin?
Edhe Manush Myftiu, po njëlloj. Për sa është bërë në Tiranë, nga ’66-ta, deri në ‘73-në, ka ndodhur që kemi patur edhe mendime të ndryshme, por në qoftë se nuk jepte ndonjë mendim për të qenë, se aq merrte vesh dhe nuk kishte bindje të tijat, kam të drejtë të pyes: kur më ’73-në, shpërtheu ai tufan para e pas 15 marsit, pse bëri të paditurin, për do gjë, tha edhe se unë, kisha bërë veç me kokën time? Mund të them se; nuk ka qenë asnjëherë i hapur me mua. Do të kujtoj disa raste:
Kur në redaksinë e “Zërit të Popullit”, u ngritën çështje krejt të kurdisura ndaj Todi Lubonjës (në atë kohë që kryeredaktori), u shtir i sëmurë e, më dërgoi mua, në organizatën-bazë. Pse e bëri këtë, që të bija edhe unë në atë kurth dhe më pas, të akuzohesha “për mbrojtje e bashkëveprim me Todin”, siç edhe ndodhi më vonë, meqë i duhej dikujt, për material.
– Kur në organizatën – bazë të Drejtorisë së Punëve të Brendshme të Tiranës, do të diskutohej për largimin e disa kuadrove, lidhur me disa parregullsi që kishin ndodhur, e grindje, më dërgoi prapë mua, sepse gjoja ishte i zënë me një punë tjetër. Qëllimi? Atë e di ai. Veç në hetuesi, më kanë pyetur shumë: “Ç’kisha unë, pse sillesha me aq urrejtje ndaj Sigurimit të Shtetit”.
– Kur dolën çështje, për ndryshimin e disa kuadrove në Radiotelevizion, me pretendimin se; nuk do të qe mirë të shkonte ai, meqë atje punonte e shoqja, më dërgoi prapë, i bindur se unë, do të merrja anë nga Todi Lubonja (në atë kohë drejtor i atij institucioni) dhe që më vonë, u përdor në akuzat që m’u bënë tok me të tjerat. Dikush, pra, ishte i interesuar, për të grumbulluar fakte dhe ai kontribuoi për këtë.
Përse flasin të gjitha këto e të tjera, që nuk po i zë në gojë? Konkluzionet dalin vetë. E vërteta është se; qoftë Ramiz Alia, qoftë Manush Myftiu, jo vetëm më ngarkuan me sa mundën, nuk thanë të vërtetat që dinin, për sa u ngritën dhe u akuzova, e morën pjesë në atë lojë të kurdisur para, gjatë e, pas vitit ’73-së, por hodhën edhe sa e sa të paqena, mjaft që të përforconin pozitat e tyre, madje të fitonin edhe të tjera në hierarkinë partiake.
E, pra, unë nuk bëra asgjë në dëm të tyre, as gjatë hetuesisë, kur mund edhe të kisha sajuar, po të kisha dashur, qoftë edhe thjesht, për të lehtësuar veten. Por nuk e bëra këtë, nuk mund ta bëja. Mendova të flas, për gjithë sa radhita më lart, nuk mund t’i mbaj akoma, është koha të shkarkohem prej tyre. Dhe po e mbyll me, si e fillova këtë letër: “Mbase do të më quhet marrëzi. Në qoftë se për të thënë të vërteta, u dashka të jesh i marrë, atëhere – rroftë marrëzia”!
Burrel, nga 1987, më 1990
NE KËRKIM TE TE VËRTETAVE TE PATHËNA…!
(Shënime nga kujtime e ato të dëgjuara – të hedhura pas burgut).
Janë radhitur këtu, copëza nga kujtime të mia, të para me një sy tjetër sot – më afër së vërtetës; si dhe nga sa hynin e fliteshin qelive të burgut, nga persona të pranishëm e në dijeni të ngjarjeve, për të cilat do të flas – gjithmonë në kërkim të të vërtetave, të pathëna. Shtoi: në të dy rastet, do qëndroj te disa prej tyre, ato që quajta më kryesore.
Vitet 1947-’48-të
E vërteta është se në ato vite, ka patur te ne një rrymë të ndjeshme, kundër ndërhyrjes e rrezikut jugosllav, që kërcënonin pavarësinë e vendit; kundër asaj politike të nënshtrimit e kapitulluese, që ndiqej ndaj Beogradit. Një ndër ata isha edhe unë. Më poshtë do të sjell disa nga rastet, ku jam ndodhur i pranishëm, më është dashur t’i kundërvihem ndonjë herë edhe hapur, jam kritikuar e më është hequr vërejtja, janë marrë edhe masa dënimi. Do të përpiqem, të jem sa më konciz.
– Në maj të ’45-ës, u mbajt Kongresi i II-të i Rinisë Antifashiste të Shqipërisë. Delegacioni i rinisë jugosllave, që kishte ardhur me këtë rast, provokoi hapur me parullën; “Bashkim-vëllazërim”, e ndërhyrje të tjera. Meqë më takoi të ndeshem me ta kaq herë, më akuzuan për qëndrim anti-jugosllav dhe puna arriti deri atje, sa u bë një mbledhje tek Enver Hoxha, ku merrnim pjesë disa nga ne të rinisë, me Nako Spiron në krye, ishin të pranishëm edhe Koci Xoxe, ambasadori jugosllav V. Stoiniç dhe kryetarja e delegacionit të rinisë jugosllave, njëfarë B. Peroviç, në të cilin u kritikova rëndë, për kundërvënie ndaj miqësisë shqiptaro–jugosllave. Në atë mbledhje, nuk u shkua më tej, me kaq sikur u mbyll, por nuk u harrua.
-Po atë vit, kur u ktheva nga Kongresi i Rinisë Ballkanike, që u mbajt në Beograd, ku kryesoja delegacionin e rinisë sonë, prej andej kishte ardhur një akuzë tjetër, se me qëndrimet e mia anti-jugosllave, kisha vënë në rrezik punimet e tij dhe prapë më qortuan. Rrethi sa vinte po shtrëngohej; nga nivelet rinore, kaloi në ato partiake. Pesha e tyre ndihej tani, përherë e më shumë.
-Në ‘46-ën, erdhi në Tiranë ministri i Jashtëm i Jugosllavisë, njëfarë Simiç. Në atë kohë, isha kryetari Komisionit të Agjitpropit, pranë Komitetit Qendror të partisë. Meqë në mungesën time, ngase ndodhesha jashtë Tiranës, me urdhër të s’di kujt, qe mbushur kryeqyteti, me portrete të Titos e flamuj jugosllavë, ç’ka e quajta të padrejtë, vajta e protestova tek Enver Hoxha. Shtanga kur më tha: “Duhet ta kuptosh, se nuk bëjmë dot çap pa Jugosllavinë, pra kështu do të ecet”. Aty m’u shtuan edhe më pikëpyetjet.
- From June 1946, I started to participate in the meetings of the Political Bureau, of the Central Committee, as its candidate - this is what Enver Hoxha said then, a little later, in his book "Titiste". says differently: "After the expansion we made to the Bureau, in the summer of 1946, they were not accepted as members, not even as candidates, but as three comrades, next to the Bureau. These were; Liri Belishova, Mehmet Shehu and Fadil Paçrami". So, it happened that I experienced some of the events of the time at the highest levels. Enver Hoxha says that Tuk Jakova, Hysni Kapo and Gogo Nushi were also members of the Bureau, but I don't remember that they were present at the meetings. So did Mehmet Shehu, except when it was discussed about army issues, as chief of the General Staff, which he was.
I'm not arguing whether they were or not, but that's how it happened. The meetings were held without any regularity, there were no fixed times and dates, except when we were notified, often at night, no agenda, no materials were distributed, as far as what was to be discussed, minutes were not kept, except for notes in some cases . They were held in Enver Hoxha's house, around a quadrangular table, and it was like this: Enver Hoxha was at the head, from his right, on the long side, Koci Xoxe, Nako Spiro, Kristo Themelko and me, while on the other side , left- Bedri Spahiu, Pandi Kristo and Liri Belishova. In the two remaining empty places, = from the end, those who came invited and to report took place, according to the case. That there were also smaller meetings, separately, without calling some of the rest of us, this came out later.
The issues related to relations with the Yugoslav party and government were never discussed in the Bureau at that time, it seems they were discussed between Enver Hoxha and Koci Xoxe, except for two or three cases, which could not be avoided.
-From the spring of '47, Belgrade further increased the pressure to turn Albania into a seventh republic of Yugoslavia. There was talk of drawing up a two-year economic plan and work was done on it, but it soon emerged that, under the guise of coordinating plans, Belgrade intended to integrate Albania into the Federation of Yugoslavia. The matter broke out from Nako Spiro, in a meeting of the Bureau that took place in the Palace of Brigades, and there a fight broke out between Nako Spiro and Koci Xoxes with calls, fists on the table and heavy words.
Among the idiocy of the claims and persistence of the Yugoslavs and Koci Xoxes, there was also the construction of a railway that would connect Albania with Yugoslavia and that would pass through the mountains, through the Drin valley, which was nothing but an adventure, to entered a unfinished business, and its opposition by Nako Spiro, was treated as a proof of anti-Yugoslav attitudes! /Memorie.al
Lini një Përgjigje