FLASH
Shkruar nga Pamfleti
This first part of my memoirs, which covers a period of twenty years; 1928 - 1949, I dedicate to all those who lived and suffered like me in Albania, to the inhuman deprivations and sacrifices of my parents and my entire family. I extend my devotion to the many Africans forced to emigrate in search of better life conditions, to all the soldiers who were forced to fight in a foreign country, to ideals that were transient and, many of them, not have seen their families and are buried in a foreign country, for all those oppressed by dictatorial regimes and those unjustly sentenced to death, for prisoners, for those who have suffered unimaginable torture.
On the night of April 8 and 9, 1939, we woke up at three in the morning. We started to get clothes to wear and collect some things in a suitcase, then we boarded trucks to arrive at the port of Vlora, 90 km. away from Devolli; here was the cruiser "Pola", which was waiting for us at the Rada of the port.
Embarked with all the refugees, the ship set sail and in just three hours of travel, we landed in Monopoli, Apulia. They served us breakfast in a canteen and we found that they were treating us kindly. The soldiers of the "San-Marco" battalion, which would land in Albania in the afternoon, were looking for information and news about the local situation.
The cruiser "Pola" was the twin of the Garibaldi, a modern warship, recently built: 10,000 tons, with a crew of 1,500 sailors. It was sunk by the British in 1942, in the battle of Cape Stilo. For Italy, this was a huge loss.
The invasion of Albania by the Italian army ended in a few days; There were only rare sporadic cases of resistance, but soon, everything was back to normal, and so we, too, had to quickly end this short period of vacation. In Lece, we were guests of our colleague Telini, from whose windows we could see the entire field filled with weapons.
After ten days, the people returned to Albania and resumed the interrupted work. The family members were not allowed to return immediately: therefore my mother and sister went to Gemona, and spent a month in Italy. I spent a month in Devoll alone with my father. For people who did not have families, there were canteens and single rooms attached to them. Those who had their own house and family, had to settle in them.
But finally the local situation, after the Italian occupation, completely normalized and put an end to the disruption of our comfort, and my mother returned from Italy. The days, weeks and months passed faster. The work schedule in the office was very heavy, ten hours a day, and the heat in the summer months reached 38-40 degrees. For workers on the night shift, the working time was 12 hours. For students under the age of 18, Saturday afternoon was considered a holiday.
Adolescence in Devoll
Entertainment for teenage boys was few and far between; there is no comparison between yesterday and today, but perhaps it can be defined, in two words; "nothing is too much"! The company library had eight hundred volumes, on various subjects, in the evening, twice a week, during the opening hours, I was authorized to help Angeli, Friulia and he, for the distribution and rearrangement of the books: and in exchange for this job, I could have all the books that interested me.
I read a lot and haphazardly, even books I shouldn't have read, for my young age. Romances dealing with social problems by French, Russian, Hungarian writers and poems of Italian literature were my favorite books.
At the end of 1939, many buildings of public services, unusable already, such as; housing, hospitals, and other buildings were about to be completed, for places to relax after work, schools, churches and residential annexes for parishioners. The roads were laid and the infrastructure connecting them, the country grew frontally, from behind or, spread over the surrounding hills, Dr. Rumo was the first doctor who called to work in the hospital, and nicknamed it "quinine", the only medicine that was for all diseases.
Several Italian nuns, with the main one, Sister Pasqualina, helped the doctor. Another teacher came for the school, as the number of students had increased and teacher Jolanda Silverio could no longer cope with five classes with her work.
Later another priest came to replace Don Criseri, of Piedmontese origin. Don Mario Morandi, from Bergamo, had come among us in Devoll, as a pastor and teacher. A cultured, wise, useful man, a former officer in the war of 1914-1918, he had fought and suffered with his soldiers. After returning to civilian life, embittered and disillusioned, he became a priest practicing apostolate in prisons and asylums.
In our parish, helped by his fellow citizen, Panza, who played the church organ, he had gathered many young people and created the church choir. Beyond what my religious beliefs may have been or are today, I consider myself lucky to have met him, to have been able to talk and discuss with him, a profound connoisseur of the human soul. , he called me kindly; "citizen protest."
Nuk e mbaj mend nëse ishte në fund të 1940-ës ose, në pranverën e vitit 1941, se togeri mjekësisë, Antonio Mandolin, i ishte emëruar zëvendës i Dr. Rumos, i cili u kthye në Itali për një periudhë pushimi. Në kohën e Dr. Mandolinit, u vendos shërbimi për ushtarakët italianë, në afërsi të spitalit; Atij i pëlqente mjedisi, organizoi dhe me ndihmën e motrave, pritjen.
Shprehu dëshirën për të mundësuar dhe për të ofruar punën e tij si mjek civil, duke qenë një punë praktikisht e vazhdueshme edhe me një mjek të dytë, emri i tij u propozua, dhe u pranua nga Ministria e Punëve të Brendshme dhe në fillim të janarit të vitit 1942, ai ishte punësuar rregullisht në ekipin organik te spitalit. Ai kishte lindur në Rekanati në Marçe, njeri shumë fetar, me humor të mirë, gjithmonë në dispozicion për të varfrit, të pa përkrahje dhe të shqiptarëve, i mirë në profesionin e tij, shumë shpejt mahniti dhe fitoi simpatinë e të gjithë italianëve dhe më vonë edhe gjermaneve.
Rridhte nga një origjinë e ulët, babai i tij ishte një këpucar, kishte mbërritur në mjekësi me anë të bursës. Praktikonte profesionin e tij në frymën e misionarit të vërtetë. Ai nuk e donte profesionin e lirë, në mënyrë që të mos kishte rrezikun e rrëshqitjes në dashurinë ndaj parave. Ishte i kënaqur me një page, vetëm që të ishte në gjendje të jetonte kënaqshëm. U bë një mik i famullitarit, Frat. Morandi, dhe argëtonin periodikisht të rinjtë në çështjet e shëndetit, mjekësisë, dhe profilaksisë.
Promovuar nga kompania me kërkesë të prindërve, filloi në atë kohë një kurs tre-vjeçar profesional. Disa profesorë, të diplomuar dhe teknikë të “AIPA, treguan të gatishmërinë e tyre për mësimin në çdo mbrëmje nga tre kurse, për t’ju dhënë punonjësve mundësi për nxënësit e rinj të punësuar, të cilët kishin ndërprerë studimet e tyre në klasën e pestë fillore, për të vazhduar shkollimin.
Për mua kjo ishte një mundësi që nuk duhesh humbur, edhe pse, duke marrë parasysh orarin e punës, sakrifica ishte e madhe. Javët dhe muajt kalojnë më i ngadalshëm dhe në mënyre monotone, vetëm ritmi i tingujve të sirenës që thërriste për në punë. Kush vuloste kartelën e prezencës pesë minuta me vonesë, në fund, i hiqej gjysmë ore pune.
Në intervalin e pasdites, në rrugë para hyrjes, kaloja disa minuta me miqtë për të pirë një cigare. Një ditë unë u befasova me babain tim; i cili me dha një qortim që unë nuk e kam harruar! “Duke pasur një zakon, nuk është mëkat, por mëkati nuk duhet ruajtur”! Kam filluar pirjen e duhanit, një cigare fshehtazi, herë pas here dikush i jepte nënës, Silverio, në këmbim të një shërbimi të vogël.
Lufta
Në vitin 1940, u rrit në mënyrë të konsiderueshme fluksi i ushtarëve italianë të të gjitha armëve, në Shqipëri. Retë e mëdha të zeza janë mbledhur në horizont. Katër kilometra nga kantieri, u ndërtua një aeroport ushtarak. Më 10 qershor 1940, Musolini, në një fjalim të paharrueshëm, u tha italianëve; “zari është hedhur” dhe u bashkua me Hitlerin, në një luftë që nuk ka italian që ta dëshironte. Italia, ishte kapur tashmë nga luftërat koloniale në Etiopi, Eritrea, nga ndihma të dërguara në janar gjeneralit Franco të Spanjës dhe më pas pushtimi i Shqipërisë, nuk kishte mjet edhe burime për të mbështetur një konflikt të ri.
Mungonin lëndët e para, nuk kishte depozitat e naftës në territorin italian.Në atë kohë, ne kantierin e AIPA,ku unë punoja prodhohej një e dhjeta e kërkesës kombëtare italiane për naftë. Për nevojat lokale u rafinua në vend një sasi minimale, pjesa tjetër e prodhimit, me një tubacioni 90 km të gjatë, arriti në portin e Vlorës. Prej këtu, me depozita, naftë bruto është transportuar në rafineritë në Bari.
Me fillimin e luftës, Devolli, hyri në fushën naftëmbajtëse ajo ishte bërë një pikë me rëndësi strategjike. I gjithë personeli civil i punësuar në “AGIP u militarizua. Ky status i ri nuk shkaktoi, fillimisht, ndryshime të mëdha e të papritura në jetën tonë, por ne ishim subjekt i kodit ushtarak dhe ishte e lehtë për të parashikuar rreziku i sulmeve ajrore të armikut.
Ende për rreth një vit, jeta jonë kaloi mjaft e qetë dhe paqësore, luftën e përgjakshme me ulje dhe ngritjet e saj, e ndiqnim nëpërmjet buletineve të lajmeve në radio. Sendet ushqimore nuk mungonin, vazhdoi të ishte rritur fluks i ushtarëve të të gjitha armëve, një shenjë të qartë se diçka e madhe përgatitej për të shpërthyer, por në periudhën e më pasme, nuk ndodhi asgjë për t’u shqetësuar, asgjë nuk ishte preokupuese që te mund të prishte ëndrrat e familjeve tona.
Përfitimet (disa) në favor të italianëve jashtë vendit
Regjimi fashist, në qoftë se mund të quhet kështu, ishte një diktaturë në ujë trëndafili dhe nuk është e qartë nëse mund të krahasohen me ato të partive komuniste. Disa ligje të mira në favor të punëtorëve, ende janë në fuqi edhe sot, dhe ato janë bërë që në atë periudhë. Italianët që punonin jashtë vendit, kanë qenë të respektuar dhe gëzonin disa privilegje; bijtë e punëtorëve emigrantë, në verë mund të kalonin në grupe si të ftuar një kohë të shkurtër në Itali, në mal ose në det. Kjo politikë sigurisht nuk ishte e lirë e, kishte brenda demagogji dhe propagandë, megjithatë më dha një mundësi për të parë sërish Italinë të cilën, unë pata avantazhin t’a përfitoja për dy vjet rresht.
Vitin e parë e kalova një muaj në Albavilla, në malet pranë Komos. Një kamp i organizuar në stilin ushtarak, flinim në çadra, hanim racionin me gaveta, ngritjen e flamurit dhe uljen e flamurit, të tilla si përshëndetja e një e shtënë top 75 mm. Skuadra përgjegjëse e ngarkuar për ruajtjen, kishte privilegjin për t’a mbushur dhe qëlluar. Një nga aspektet interesante të këtyre vizitave, ishte mundësia për të takuar të tjerë rinj nga vende të ndryshme. Nuk duhej nënvlerësuar dhe harruar klima, pyjet, ekskursionet dhe pirja e qumështit që ishte i sapo mjelë në stalla.
Vitin e mëpasëm në qoftë se unë nuk jam i gabuar, ishte 1936-a, kam kaluar një muaj në grupin paraushtarak të organizatës detare katolike. Në varësi të moshës, fëmijët u ndanë në grupe si balila, pararoja, etj. Ushqimin e hanim së bashku në një mensë; një ndërtesë me muratorë me dimensione të mëdha në formën e anijes që ishin të ndara në dhoma për konvikte dhe dushe. Banjot në det dhe ushtrimet gjimnastikore, zinin pjesën më të madhe të ditës, ose si alternativë, shkonim për te vizituar zonën përreth. Në një nga këto udhëtime, kam vizituar kështjellën e Gradara, ku janë zhvilluar ngjarjet e tragjedisë së Francesca da Riminit.
Lufta kundër Greqisë
Më 28 tetor 1940, ushtria italiane kaloi në zonën greke të kufirit; në fillim dukej e lehtë, ata mbërritën deri në Janinë, por pastaj i’u desh të ktheheshin mbrapa. Grekët, të mbështetur nga britanikët, zunë pozicionet dominuese në male dhe treguan një rezistencë të fortë; disa zona strategjike ishin të humbura dhe rimarrë disa herë, me heroizëm të madh dhe sakrificën e ushtarëve tanë. Për të bërë situatën më të pasigurt, dimri erdhi me borë të bollshme, trupat tona ishin ende të veshur me uniformën verore, shumica e ushqimeve ngrinë.
Në rrugën nga Berati për nga shkoje në vijën e parë të frontit, u vendos artileria e rëndë italiane, topat 149 mm., mund të dëgjohej shpërthimi i tyre çdo natë; distanca që na ndante nga e fronti i luftimeve, ishte rreth 30 deri në 40 km. Gjatë ditës, sirenat paralajmëruese të alarmit dëgjoheshin me një frekuencë të shpeshtë, por për fat të mirë avionët tanë luftarakë gjuajtës ‘G-50’ bënin ruajtje të mirë dhe në disa dyluftime me grekët, të cilët e kanë pasur gjithmonë keq. Në front ishte krijuar një bllokim, që zgjati disa muaj.
Nëna ime ishte e tmerruar, alarmet ishin të shpeshta, dhe nuk ishte e lehtë për të mbërritur ne strehim. Babai im kishte hapur një grope të madhe në hapësirën që ndodhej në pjesën e pasme të shtëpisë, të mbuluar me pllaka të trasha, që mund të shërbente vetëm për mbrojtje nga ciflat fluturuese, por më shumë edhe për të qetësuar nënën time e cila, ishte në krizë të traumatizuar nervore, që behej shumë më e shpeshtë.
My father, realizing that the situation was getting worse, used his knowledge of the German language to ask the commanding officer of the supply company at the nearby military airfield if he could repatriate the family with one of the the transport planes that arrived daily from Italy, with loads of materials for the army. Since my father was employed by them at that time, he gave him permission.
Christmas 1940 was a sad Christmas, but we spent it with the whole family together. We also invited "master" Dariol for lunch. The next day, December 26, my mother, my sister Irene and Albina boarded a Junker plane, and in a two-hour flight they reached Foxhia, from there they went by train to Gemona. My mother told me later, about the shocks of flying. I was left alone with my father again; sometimes we met in the evening, when he came back from work, but the dinner, of course, was not like what my mother prepared.
During the days of the week when I was at work, at lunch I went to eat at the menca, on Saturday afternoon, which was not working time, I had it set aside for cleaning the house, for washing clothes and underwear. Unfortunately, washing machines had not yet been invented! On Sunday I went to meet and talk with Mrs. Maria and her daughter, Ulda, two Friulians who managed the only hotel in the country. On the first floor, there was a bar and dining room, while the upper floor, the bedrooms that at that time were occupied by the pilots of the army combat unit.
In January or February of 1941, (I can't remember exactly), when I came home in the evening, I found on the table a bottle of white wine, two sausages on a piece of paper and two words written in pencil : "Hello, father". A few days ago, I had insisted a lot to convince him not to accept the job that had been offered in Vlora, by a friend of his, but I had not succeeded, he had the blood of the nomadic instinct. In the spring Mussolini was on a visit to the front line; "I came, I saw, I won", the fascists wrote, others corrected; "I came, I saw, I cut the rope" (I cut the rope).
To put an end to this unnecessary war, the intervention of the German army was necessary, which drove the Greeks back. The Greek campaign ended after six months, from May to June 1941, All'Italia, had cost 14,000 dead and 38,000 wounded. A small story, which does not appear in all textbooks: the ship bringing home the rest of the heroic Alpine division, "Julia", was torpedoed by the British. Among them, "Galileu", who brought the "Gemona" battalion back to the homeland! /Memorie.al
Lini një Përgjigje