FLASH
Shkruar nga Pamfleti
He was only 3 months old, just born, from the day he was separated from his father, whom he never saw, never knew, never met. Left an orphan with only his mother, then childhood, adolescence, youth, a boy with a shot father, a persecution that followed him for many years. With little information about what happened to his father, he could not even mention his name, because as a legacy, a memory, he had left his last name, a wristwatch, and his diploma. With the mother, a noble woman, who kept quiet the drama that struck her when she was a young, beautiful girl, newly married, and with a newborn child. A long ordeal, from the arrest of the husband, the investigation, the court process, the punishment, then, life amidst suffering, and raising the child without a father.
This is the story of Artan Kokoshi, the son of Abdyl Kokoshi, sentenced to be shot in 1947, with the "Trial of deputies". Years ago he left Shkodra and Albania for Toronto, Canada, where he lives today with his wife, two daughters, granddaughter and grandson, with his brother Amir and his family. In a story that is not easy to tell and write, a big wound in his life, reserved, Artani returns to that event, from Enver Hoxha's revenge on Abdyl Kokoshin, after the proposal to make him President of the Supreme Court, to the provocations, State Security threats against his mother and the enigmatic photo with Enver Hoxha, which prompted the reaction and punishment of the professor of electricity at the university.
All under accusations, court proceedings, even together under torture, investigators, cells, dungeons, then punishments, shootings, imprisonments, in this second part of the article he will tell about Engjëll Kokoshi, the brother of Avdyl Kokoshi. This one too was convicted by the savage regime, accompanied by endless years spent in communist prisons. All under one confession, that for the first time, Qazim Kokoshi, Angel's son, tells hell, the years in prison, the sufferings of his father, his family, the persecutions during the years of the dictatorship: "What they have removed, such suffering, don't let anyone try them", he says.
He has all his memories from what Angel told him, many years later, after he got out of prison, got married and when Qazim, his only son, who inherits his grandfather's name, had grown up and could talk to his father . "The father, from a declared anti-fascist, then condemned by the communists. From a patriotic family, they all ended up in the prisons of the dictatorship".
Mr. Kokoshi, something about Angel your father?
In 1942, the father graduated from the commercial secondary school of Vlora. He was arrested once during fascism, for about 6 months, as an anti-fascist. I have a document that clearly shows the order given by the Italian carabinieri in Vlora, where it is written that; "Angel Kokoshi comes from a nationalist family. He is the grandson of the well-known Qazim Kokoshi, who took an active part in the demonstrations, with an open anti-fascist attitude." However, the father would be arrested on November 29, 1944, but this time by the communists and after being held prisoner for about 6 months, he was released.
Re-arrested again on September 9, 1946 and on November 23, 1946, being accused of; "enemy of the people and saboteur of popular power", is sentenced to death, when he was only 24 years old. When the trial was over, as they organized it at that time, they brought it out for the people of Vlora and the residents of the neighborhood to see, where some of them shouted: "Traitors on the ropes". By decision of the Supreme Military Court, his sentence is returned to 25 years, while Avdyli, his brother, is sentenced to the "Group of Deputies", to death, by firing squad.
The death penalty is given, then it changes, but the suffering is endless?
They initially sentenced him to death, and he remained in Vlora prison for about 78 days, waiting to be executed, bound hand and foot, with a spacesuit on his head. At the time he was sentenced, they provoked him with various tortures. One of them was, when they went to the cell at four in the morning, they told him; "Get up because the order has come to shoot you", forcing him to open the pit, his grave. This was repeated several times, then they returned him to the cell.
They changed his sentence, from death, to life imprisonment, then they returned it to 25 years, then to 17 years and eight months. He spent most of it, 15 years, in the terrible prison of Burrell. He started in "Stalin City", in the labor camps, in the construction of the airport, he came to Tirana for a while, then he was taken to Burrel, from where he left in 1964.
Even the patriot Qazim Kokoshi, his uncle, was in prison together with Angel?
After he went through all those vicissitudes, and after he was informed that he had been forgiven, there was an officer who said to him: "In order to have your life forgiven, whatever you want, ask for one thing". "Simple," answered the father, "I want to meet Qazim, my uncle, who is also in prison in Vlora, about 66 years old." They met, they got mad, in those moments, he dies in his hands, he passed away there.
Burrell prison had become a "home" for the men of the Kokoshi tribe?
Përveç babait tim, në burgun famëkeq te Burrelit, ishin dhe tre pjesëtarë të tjerë të fisit Kokoshi, Kudret Kokoshi, jurist, poet dhe përkthyes, mbaruar në Itali për drejtësi, i cili ishte arrestuar fillimisht nga Gestapo në Prishtinë dhe më pas internohet në Mat’hauzen, nga gjermanët. Lirohet në dhjetor 1944, arrestohet në Bari si antikomunist nga Brigadat e Kuqe dhe riatdhesohet në Shqipëri, në tetor 1945, dënohet me 25 vjet burgu, i akuzuar si “armik i popullit dhe sabotator i pushtetit popullor”, nga Gjykata Ushtarake e Vlorës, nga të cilat kryen plot 19 vjet.
Një ngjarje tronditëse, ajo me Fatoshin?
Fatosh Kokoshi, i biri i Qazim Kokoshit, jurist, në tetor 1947 dënohet 15 vjet, i akuzuar si “armik i popullit dhe sabotator i pushtetit popullor”, i cili mbasi kryen dënimin, del nga burgu në gjendje të keqe shëndetësore. Ishte i martuar, por nuk kishte fëmijë, dhe me shpresën se do të jetonte, i bën një kërkesë babait tim, (ndërkohe babai im Engjelli, kishte dalë nga burgu dhe kishte krijuar familje dhe ishte në pritje te lindjes time).
“Ëngjëll, – i thotë – jo të parin, por fëmijën e dytë, do të ma japësh mua”? Fatoshit ia kishin prerë shpresat për të jetuar dhe babai, për t’i dhënë sado pak gëzim, në fund të jetës së tij (edhe pse nuk e kishte në plan punën e emrit) i thotë: “Fatosh me lejen tënde, djalit që lindi, a mundet t’i vendos emrin e Qazimit, babait tënd”? Ai u prek, iu mbushën sytë me lot dhe i dha miratimin, por pas dy ditësh, ndërroi jetë dhe motra, e tij, vajza e Qazim Kokoshit, njëkohësisht gruaja e Reshit Çollakut, (“Hero i Popullit”), duke e qarë, i thoshte: “Vdiqe ti, por t’u ngjall babai”, duke iu referuar emrit tim.
Edhe Burimi, një tjetër Kokosh, në burgjet komuniste?
Burim Kokoshi, arrestohet 17 vjeç, në nëntor 1946, Gjykata Ushtarake e Vlorës, e deklaroi fajtor, për “krimin e pjesëmarrjes në organizatën e ‘Ballit Kombëtar’, në operacionet kundër partizanëve dhe ka treguar aktivitet të gjerë reaksionar, kundër pushtetit popullor”, duke e dënuar me 30 vjet burg, punë të detyruar dhe humbjen e të drejtave qytetare e politike, për aq kohë.
Thuhet se; kur ndërronin jetë pjesëtarë të fisit Kokoshi, familjarët, nuk mund të njoftonin dot njerëzit e tyre që vuanin nëpër kampe dhe burgje?
Po, kështu ka ndodhur, si p.sh., në vitin 1947, kur i vdes nëna, Meshtane, e cila vuante nga astma, Ëngjëlli ndodhej në burg. Nezoja, gruaja e Avdylit, ndonëse në një situatë të vështirë, dhe që nuk ishte e lehtë të komunikoje me një të burgosur, i dërgon një letër, ku e shpreh ngushëllimet, pasi në burg, nuk i njoftonin për asgjë.
Pas një kohe, babai i tij, Hasimi, i shkon në burg, për ta parë Engjëllin dhe për t’i dhënë pak ushqime, ai e pyet: “Si është nëna”? dhe menjëherë i thotë: “Pse nuk më ke thënë, që ajo ka vdekur”? Asimi (babai i tij) me lot ne sy i përgjigjet: “Më mirë të kisha vdekur unë, ajo mund të bënte pa mua, ndërsa unë nuk mund të bëj pa atë”. Dhe pas disa vitesh, më 1953 edhe ai ndërroi jetë. Babai, të dy prindërve të tij, nuk mundi t’i hidhte as dhe një grusht dhe.
Shumë vite të babait, në burgun famëkeq të Burrelit?
Në burgun e Burrelit e provokonin, kur bënin inspektime, ai reagonte ashpër. Hiqe batanijen dhe u thoshte: “Ja kushtet ku ne jetojmë, skandaloze, 6 muaj pa ilaçe, 70 vetë në një dhomë”. E merrni dhe e mbanin 30 ditë në qeli. Kur halla shkonte për ta parë në burg, i thoshin: “Thuaj vëllait, të mos i japi gojës”, gjë e cila ishte një sinjal, për ta përcjellë babait.
Thuhet se babai juaj, ka qenë në burg edhe me një italian, Teruzzi?
Është e vërtetë, pasi me babain, në burgun e Burrelit ka qenë edhe italiani Xhiuzepe Teruzi, kunati i Xhiakomino Pozelit, ish-portierit të kombëtares shqiptare në vitet e para të pasluftës. Teruzzi ishte martuar me Aurellia Poselli, një vajzë e bukur italiane, madje thonë se Enver Hoxha, e pëlqente, por ajo e refuzonte. Ishte kjo arsyeja, që ai morri hak, e dënoi, fillimisht me vdekje Xhiuzepen, pastaj me 20 vite burg, ku ai vdiq në Burrel, më 1952.
Ka qenë në një qeli me babain dhe Petrit Velajn, po nga Vlora. Pozeli u kthye në Tiranë më 1993, bashkë me nipin, takoi Ëngjëllin dhe shkuan në Burrel, në kërkim të eshtrave të Teruzit. Bënë kërkime, te qershiza siç i thoshin, i njohur si vendi ku varrosnin ato që vdisnin në burg, ku sot është stadiumi, por, nuk arritën të gjenin asgjë, asnjë gjurmë nga eshtrat e të atit.
Si rrodhi jeta e babait tuaj, pasi doli nga burgu?
Pasi doli nga burgu i Burrelit, gjëja e parë, nuk kishte ku të shkonte, e vetmja mundësi ku mund të sistemohej, ishte Dinushi, vëllai i tij. Dinushi, edhe pse nuk u burgos, i pati vuajtjet, njësoj si babai im, nuk lanë vend pa e dëbuar, nga Rrogozhina, në zonat e thella të Pukës dhe së fundmi, banonte në Elbasan, në një bodrum, së bashku me gruan dhe tre fëmijët e tij.
Kishte mbaruar për Financë në Beograd dhe punonte në fabrikë të çimentos në Elbasan. Tek i vëllai, qëndroi 5-6 muaj. Punonte dy muaj, në një vend, e tre muaj, në një vend tjetër, ku të gjente punë, nga më të rëndat dhe më të vështirat, nga më të ndryshmet.
Si u njohën dhe u martuan me nënën tuaj, martesë na e cila, lindët edhe ju?
Me nënën time u njoh, pasi edhe ajo rridhte nga një familje e persekutuar, familje atdhetare dhe me tradita, me origjinë nga Delvina, me mbiemër Hado, me babain dhe vëllain të burgosur. U martuan, kur babai ishte 44 vjeç, edhe mamaja 35. Në vitin 1967, linda unë dhe mbas shume peripecish, u vendosën ne Shijak, ku banonte një vëlla i nënës time.
Fillimisht nuk i jepnin as leje banimi. Ne Shijak, banonin dhe shume familje te tjera të persekutuara, mbiemra të njohur, si; Kosmaci, Runa, Leskaj, etj., që kishin ardhur aty si të internuar dhe të dëbuar nga vendet e tyre. Dua të theksoj, se pothuajse të gjithë banorët e Shijakut, edhe pse e dinin të shkuarën e prindërve të mi, gjithmonë i kanë mbështetur dhe i kanë përkrahur.
Si ishin marrëdhëniet me fisin Kokoshi, gjatë persekutimit të tyre?
Nezoja, gruaja e Avdylit, e mbante gjallë Ëngjëllin, ishte ajo që i dërgoi letrën në burg, kur i vdiq nëna. I shkruante vazhdimisht, edhe kur ndodhej në burgun e Burrelit. Një letër të tillë, ka mundur ta ruajë, me një foto të Artanit, dy vjeç, që mamaja e tij, ja ka dërguar babait në burg.
Është muaji shkurt i vitit 1948, ku i thotë: “Xhaxhi Ëngjëllit, që të më ketë gjithmonë pranë”, Artani. Edhe më vonë, kur doli nga burgu, Ëngjëlli u interesonte, mbante kontakte, kur shkonte në Shkodër, kur punonte në ndërmarrjen e tensionit të lartë, takonte, Nezihanë, Artanin. Edhe halla, Burbuqja, gjithashtu.
Thuhet se, ku mësuan lajmin për pushkatimin e Avdyl Kokoshit, nuk i lejuan as ta qajnë?!
Kur e pushkatuan Avdylin, i njoftuan; “ejani të merrni rrobat”. Vetëm ato i dhanë familjes dhe siç ishte zakoni, hapen dyert e mortit, te shtëpia e Ali Asllanit, që rrinte në Tiranë. Aty u mblodhën motrat, gratë e fisit, dhe filluan ta qanin me ligje sipas zakoneve, Avdylin, ndonëse pa trupin, kufomën e tij aty. Por dhe për këtë, i ndaluan: “Nuk lejohet, ai është tradhtar nuk mund ta vajtoni” i urdhëruan.
Pse babai, nuk u kthye në Vlorë?
Nuk u kthye në Vlorë, se aty nuk kishte mbetur asnjë nga familja. I kishin sekuestruar gjithçka kishin. Kur i përzunë nga Vlora dhe bastisën shtëpinë, arritën deri aty, që dhe gjellën që po gatuhej mbi sobë, ia morën. Avdyli kur ishte i martuar, kishte sjellë një dhomë gjumi nga Italia, të cilën e mori Josif Pashko dhe deri në fund të viteve ’90-të, e ka pasur i biri tij në shtëpi. Edhe sot në Vlorë, nga trungu i gjyshit tonë, nuk ka mbetur asnjë, nuk jeton askush aty. Ne, nipërit, fëmijët e tyre kemi kohë qe jetojmë në Tiranë, Elbasan, Itali e Kanada.
A ka pasur familjarë dhe të afërm të tjerë, në burgje dhe internime?
Shumë ka pasur. Nga familja, ishte edhe halla, e dyta Burbuqja, që e vuajti shumë, pasi burrin e saj, Shefki Minarolli, e dënuan me 20 vite burg politik, me gjyqin e “Deputetëve” dhe një pjesë të dënimit, ka qenë me Engjëllin, në burgun e Burrelit. Edhe halla e madhe, Qanija, e martuar me Ali Asllanin, ish-kryetari i parë i Bashkisë Vlorë, ambasador në Athinë, Sofje etj., poet, publicist, njeri i njohur në Tiranë e më gjerë. Nuk bëri burg, por nuk i jepnin as një pension minimal, edhe pse ka qenë nëpunës i lartë shteti. Atë që kanë hequr ata, të tilla vuajtje, persekutime, dënime, mos i provoftë askush.
Në fund të kësaj interviste, çfarë mund të shtoni, a keni ndonjë peng?
The greatest irony today, from both political sides, is that there is a lack of respect and appreciation for the patriotic contribution that the Kokoshi family has given in Vlora, and beyond. For the punishments and sufferings of this family, it would be nice if I could see even a street name with the last name of our family in Vlora./Memorie.al
Lini një Përgjigje