FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The first year after the war, January `45 in Gjirokastër, entered with cheers and cheers. In this atmosphere, Thoma Papapano felt like he was on "thorns", but in the "eyes of the world", he appeared as before; Gentleman, quiet, thoughtful, careful, with authority and shadow. He dressed nicely, in a suit and borsalia, in the winter with the "Gub" coat that Fan Noli had sent him from America, while in the summer with a dock suit, beige, white shirt with a collar over the jacket. Someone, and jokingly, kindly advised him to wear a cap, fashionable for the time he had arrived.
Outside of work, he spent his time at the Old Bridge, rather than commenting on the politics of the day. Here he fished with the most famous fishermen of the city. And not without reason: He thought that the curtain of his time was slowly falling.
He was seen with a different eye, they did not mention his "first works", national even though in the historical background of the past, he was present at important events in Gjirokastër and far from it, such as in Elbasan, Tirana, Vlorë and Shkodër, from 1908 onwards, active participant in them, for the opening of the first Albanian school Liria, the declaration of independence and the support of the Independent State, in defense of the country's borders, as a representative in the European offices.
And further still. In the Fanolist Movement, for political-democratic reforms and emancipation of the Albanian society, supporter and sympathizer of the Anti-Fascist National-Liberation War.
He also felt alone. His contemporaries had left the country or were separated from life. A man, Vangjel Koça, publicist, father's friend, near and at home, with whom he exchanged books in French, no longer lived.
The new policy had labeled him and Branko Merxhanin, with whom in the 1930s and above, he talked about "Neo-Albanianism", as its creators, spokesmen of the reactionary ideology, which aimed to separate the mass of the people from their positions of the class war, and threw it into the positions of bourgeois nationalism.
In these circumstances, previously, Branko Merxhani had left and lived in Turkey, while Vangjel Koça, in an attempt to leave the country, towards Italy, had drowned by ferry in the waters of the Adriatic. Jorgji Meksi had also passed away, one winter night, in solitude, Lefter Dilo, from a village with him, had found him lifeless, near the hearth of the fire...!
In this period, "Varoshi", his neighborhood, the "aristocrat" neighborhood, with a name and opinion that has not been lost even today, was going through a difficult situation. With the new developments of the communist regime, fear, insecurity and seizures were present.
Disa, tregtarë të pasur, kishin lënë dhomat e mira, për të ardhurit nga lufta; kishin mbledhur lëmsh kravatat dhe kapelet republike, pantallonat me vijë të fortë, kishin fshehur sahatet e florinjtë; në heshtje e pa zë, prisnin faturat e majme, që duhet të paguanin për arkën e shtetit të ri, të tjerë kishin marrë rrugën, Tiranë e Durrës, tani të arratisur, braktisur si shtëpitë, ku jeta mungonte.
Arrestimin e Thoma Kolës, me shtëpi përballë, një jetë me hyrje dalje, ndarë nga një sokak, e përjetoi keq, me dhimbje. Kësaj situate të rënduar në gjithë lagjen, një poet anonim, i bashkëngjiti vargjet:
“Ç`ka Varoshi qe po qan,
E kanë ngritur havadanë,
Me dyshekë e me jorgan,
me tenxhere dhe tigan…”!
Kështu Papapanua, i vetëm, me hap të lehtë, çdo mëngjes bënte rrugën e përpjetë të “Varoshit”, nga të dy anët me dyqane. Në ndonjë edhe pushonte. Shërbehej akoma tek dyqani i ushqimeve, të Minushit, tek furra e Stathit, tek Gega për kos dhe ëmbëlsira, Teli Mihali dhe Kotrua, për qepje dhe qëndisje, ashtu dhe në Hanin e Mangës, marangozin e Nakës, por jo tek Hadër Latia.
Zanatçinjtë e tjerë, disa te shoqërisë së dikurshme, të “Opingës”‘, mbështetës të Fan Nolit, në prag falimentimi, kishin humbur gjallërinë e parë dhe punonin për bukën e gojës. Ende privatë, te rënduar me taksat, dyfish e më shumë, që dyqanet e shërbimit të shtetit të ri, të kishin epërsi.
Thomai, djali i Gaqit të Xuhanos, 50 vjet teneqexhi në zanat të parë po që bënte dhe orëndreqësin, meremetonte ombrella dhe “nxirrte dhëmballë të prishura”, nga dyqani kishte hequr reklamën “Tregtar dhe pemëshitës”.
Dikush e kish këshilluar: “S`ka më treg të lire”, dhe, si privat, me laps kopjativ, majën e te cilit e lagte me pështymë, bënte llogaritë e fundit, për t`u bashkuar me të tjerë në ndërmarrjen e shtetit, te shërbimeve.
Të tjerë ishin bashkuar më parë; Vaso Bashari e Tolo Çabeliu marangozë, Nako Urra, që punonte drurin për dyer e dritare, djepe e tabute, po që ende luante dhe karnavalet në rolin e kapitenit, Zoto Naçi, berber, ku Papapanua qethej kare, të shtunën e parë të çdo muaji.
Pas mësimit, po në rrugën e “Varoshit”, në zbritje, një copë kohë, kthehej nga Kola ku psoniste lakra dhe fruta të thata, tek Polo Donua, sa për ta përshëndetur, specializuar në Greqi, po pa klientelën e parë, vazhdonte të qepte këmisha për burra.
Nuk shkonte më tek Qirjako Naçi, për ndonjë mellanore, ndërsa tek Pandeli Majko, ku pushonte një copë kohë, sa të rregullonte ombrellën, i ishte prerë rruga se ai, pas djalit, në shkollë ushtarake, kishte zënë Tiranën.
Rruga, pa njerëz e gjysëm e zbrazët, i dukej më e vogël. Kështu dyqanet, shtëpitë e avllitë, të heshtura. Vetëm në oborrin e madh të shtëpisë së madhe të Lolo Manit, të pushtuar nga të “ardhurit”, disa, familje ushtarake, ku flitej në dialekte të ndryshme, kishte lëvizje. Fëmijët, me këpucë me sholle dhe opinga, luanin luftash, me gropa dhe shpata.
Përshtypje, nuk i bënin më as reklamat në të cilat, ende lexohej: “Mallra të cilësisë së lartë”, “Tek ne gjeni modën e fundit, Parisin, Romen e Londrën”. Ndryshe ca kohë më parë. I lexonte një për një, fjalë për fjalë. E dinin të gjithë. Nëse gjente ndonjë gabim drejtshkrimor, i prisheshin sytë e, i hipnin “xhindet”. “Hekurat, thoshte, këta janë për 7 penxheret”!
Në lagjen dikur e qetë, ku çdo njeri ishte në shtëpinë dhe punën e vet, shumë gjëra kishin ndryshuar, flitej më shumë për shpronësime dhe dhunë. Me ushtarakë dhe ushtarë, mushka të hutuara, që lëviznin të ngarkuara me ushqime e dru, në sfondin gri të regjimit të ri, ngjante me kazermë.
Këto pamje e situatë e rënduar, Papapanos i ngjallnin trishtim e humbje, ia zbehnin forcën dhe optimizmin e fillimit. Shumë gjëra mendonte. Politika e re, “cenet” i shkonte në vrimë të gjilpërës.
Etiketimet; “aristokrat”, “borgjez”, që thoshnin disa ekstremistë partiakë, i shkaktonin mërzi dhe hidhërim, po ai vazhdonte të mbetej, Papapanua i parë, i paangazhuar politikisht dhe i patrazuar në jetën partiake; të ishte vetvetja, me mendësi e frymë që ishte rritur e formuar, rilindës, liridashës, me botëkuptim demokratik e kulturë perëndimore, të notonte në “ujërat e tij“, paqësore, afër jetës atdhetare dhe intelektuale, “larg politikës”.
Megjithatë në shoqëri të ngushtë, shprehej se me sistemin e ri, pak e nga pak po përshtatej dhe se një shpresë e kishte, se diçka do të ndryshonte, në favor të tij. Disa herë ishte matur t`i shkruante Komandantit, Enver Hoxhës, ish-nxënësit, tani në krye të vendit, po kish hequr dorë. Një nga miqtë, e kish këshilluar: “Shiko rrotull, ç`bëhet! Pse të shfaqesh i pakënaqur, apo të haçë ndonjë dhogë”!
Dhe me vete, nën zë, fliste e kujtonte, intelektualë e miq që e “kishin ngrënë”, disa, nga familje të mëdha të qytetit, pas vizitës së parë të Enver Hoxhës, në `47-ën, si Aqif Kashahu e Sheraf Karagjozi. Një nga miqtë e tij, të ngushtë, që e furnizonte me libra, Alizot Emiri, p.sh., për një llaf goje, ishte brenda, në “7 penxheret”.
Por me të ndodhi ndryshe, nuk pati fatin e zi të disa intelektualëve, edhe gjirokastritë, dhe shokë me të, që në mos plumbin hëngrën burgun. Sa rrojti, në vitet e regjimit të shkuar, mbeti “Papapanua i parë”, bëri jetë të qetë, në paqe me veten dhe të tjerët; vlerësohej, siç kujtohet dhe tani, në demokraci, figurë e nderuar e arsimit shqiptar, me vend të merituar në historiografinë shqiptare, personalitet i spikatur i arsimit dhe kulturës sonë kombëtare.
Me porosi të Enver Hoxhës, i caktuan pension të veçantë dhe, ne gjimnaz, 5 orë në javë, të jepte mësimin e gjuhës shqipe. Ndihej i kënaqur, i mburrur dhe i mbrojtur, kur i Madhi i dërgoi dhuratë edhe një kostum. Nuk mbahej. Disa moshatarë u bënë xheloz. Kishte ndodhur disa vjet më parë, kur Fan Noli nga Amerika, i dërgoi një pallto të madhe “Gub”, dhe poeti Ramiz Harxhi, nxitoi t`i thoshte: “Do t`i shkruaj. E ç`e ka Noli një pallto, një copë bukë”!
As we wrote above, the "sufferings" belong to him for a short time after the 50s, he was in the spotlight, for good, at the head of the trapeze, in all national holidays, in every local and wider activity, word- heard about local and national education problems, about people's complaints, to which he raised his voice and fought for their solution.
Charged with important tasks, he became a member of the People's Assembly for 4 years, was elected in central and local forums, was awarded orders and titles, even "Teacher of the People". Memory.al
Lini një Përgjigje