FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Ditmir Bushati discussed this week at Public Square with Dr. Albana Shehaj, a political scientist at Harvard and the University of Michigan.
In this conversation, they analyzed the challenges that continue to accompany Albania 35 years after the fall of communism. Shehaj emphasized that, although the country can no longer be considered “in transition” in the theoretical sense, political and institutional indicators show that Albanian democracy remains fragile and centralized, far from the standards of a consolidated system.
According to her, the weakness of the opposition, the lack of institutional control and high corruption are elements that push the country towards patterns of democratic erosion.
The focus of the conversation was also the Albanian economic model, which, according to Bushati and Shehaj, relies heavily on construction, tourism, and real estate, an approach that produces short-term growth, but not sustainable development.
Shehaj warned that an economy without a strong foundation in technology, creative industries and human capital cannot create a middle class, nor withstand external shocks. According to international data, Albania's gap with the EU average remains large, while current growth rates are not enough to guarantee real convergence in the coming decades.
Another major problem identified was the education crisis and the skills gap. Referring to PISA assessments, Shehaj stressed that Albanian students are 3–4 years behind their EU peers in mathematics and reading, a gap that harms the competitiveness of the younger generation and fuels the cycle of emigration. According to her, without a serious reform in education, vocational education and the connection between the university and the real economy, Albania cannot build a sustainable basis for development.
At the end of the conversation, they discussed the virtual minister “Diella”. Shehaj described the initiative as a “double-edged sword” – an opportunity for greater transparency in tenders and public processes, but also a risk of corruption being encoded within the algorithms if the technology is not audited, secure and independent. She highlighted that Albania has been the victim of cyberattacks three times, making it even more imperative that any use of AI be accompanied by strict security and accountability standards.
Full interview:
Ditmir Bushati: Welcome to Public Square! I am Ditmir Bushati. Again from Cambridge, Massachusetts. Today I have invited Dr. Albana Shehaj from the Center for European Studies at Harvard University, with whom I want to discuss the main phenomena that accompany us as a society in transition, but also for our generation, which, in a way, belongs to two eras. Albana Shehaj has a valuable academic experience. She is a political scientist, PhD from the University of Michigan, lecturer at Harvard University, focused on issues that actually have a lot to do with the phenomena of transition. Issues that have to do with the economy, with good governance, with accountability, with the phenomena of corruption, with redistribution policies, with rapid technological developments and the role of Artificial Intelligence. Albana, welcome to Public Square!
Albana Shehaj: Nice to meet you Ditmir and thank you for the invitation!
Ditmir Bushati: 35 years after the fall of the communist system and Albania's opening to the democratic world, we still talk in Albania about the completion of the transition. About the need to complete it. Once, the completion of the transition was equated with the country's membership in the European Union. However, when you read the OSCE-ODIHR report on the elections in Albania or the annual reports on human rights of the US Department of State, or the reports of the European Commission, or even the PISA report that measures the assessment of the education and knowledge system in Albania, or reports of other international organizations, it seems that we still face the main challenges of the transition. How would you describe, as a researcher, as a political scientist, but also as someone who has made an academic journey at elite institutions in the US, such as the University of Michigan or Harvard University, or from the contacts you have through various research projects, the reality we face and what should be some of the experiences we should take into account?
Albana Shehaj: Thank you. This is a very fair question, especially at this point in the political and geopolitical moment in Albania. To say that Albania is still in the transition period would be an unrealistic statement. Transition is something that assumes, first of all, that we were somewhere and went somewhere better. Second, it assumes that we are advancing every moment.
Sot Shqipëria nga ana teorike nuk do të duhej të ishte më në periudhën e tranzicionit por do duhej të ishte një demokraci e konsoliduar dhe një ekonomi e rritur me vendin e vet në Bashkimin Europian. Por nga ana tjetër, po t’i shohim faktet konkrete, nga ana ekonomike nuk mund të themi që Shqipëria është e njëjta Shqipëri e atyre para 35 viteve. Momentalisht, Shqipëria raporton rreth 3.5%-4% rritje ekonomike në PBB në baza vjetore. Papunësia është ulur ndjeshëm. Besoj është nën 10% gjatë dy viteve të fundit. Shqipëria kontribuon dhe ka një import të konsiderueshëm në botë. Domethënë, ka shumë indikatorë ekonomikë që thonë se Shqipëria po përparon.
Në fazën politike, pjesë e rëndësishme e tranzicionit ishte gjithashtu dhe premtimi demokratik. Shqipëria do të ishte një demokraci e konsoliduar në këtë moment në kohë. Kjo supozon një opozitë të fuqishme brenda vendit, supozon institucione shumë efikase që promovojnë dhe ruajnë të drejtat e qytetarëve shqiptarë, supozon gjithashtu një qeverisje efikase, një shtet të fuqishëm si brenda ashtu dhe në arenën ndërkombëtare. Supozon gjithashtu, të mos harrojmë dhe ligjin.
Një ligj të fuqishëm dhe të paimplikuar me sistemin politik. Nëse i konsiderojmë të drejta të gjitha këto pika që sapo përmenda në baza konkrete dhe reale, shohim që Shqipëria nuk është ende në atë fazë ku tranzicioni supozonte të ishte në këtë moment në kohë. Forca e opozitës, të gjithë indikatorët nga burime të ndryshme, të dhëna konkrete nga Komisioni Europian, Banka Botërore, të dhëna konkrete sikurse është ‘Varieties of Democracy’ tregojnë që Shqipëria është ende një vend ku politika është e fokusuar, e centralizuar në duart e partisë në pushtet dhe ku opozita shihet jo vetëm me një nënvlerësim politik, por nuk njihet roli i saj në një kontekst të fortë dhe që duhet për të qenë një sistem i fortë politik e efikas.
Opozita është dobësuar gjithnjë e më tepër dhe nëse keni parasysh librat të cilët janë botuar së fundmi, ‘How Democracies Die’ (Si vdesin demokracitë) nga Levitsky dhe Ziblatt, mungesa e forcës së opozitës sinjalizon një rikthim në autokraci dhe jo atë që supozon një tranzicion drejt demokracisë. Institucionet, sidomos në fushën e korrupsionit, Shqipëria lë shumë për të dëshiruar. Sistematikisht ne renditemi diku të 40-42 nga 100, në sistemin e forcës institucionale të Shqipërisë, gjë e cila nuk na pozicion ne me shtete të tjera të Bashkimit Europian, që supozohet kanë kaluar tranzicionin në mënyrë të sukseshme ose janë konsoliduar si demokraci. Teorikisht Shqipëria ka avancuar por hapat e saj, ato që priteshin të ishin galopante në sistemin demokratik dhe ekonomik, janë hapa të vegjël dhe janë tre hapa para e një pas. Të gjitha ato kritere që duhej të konsolidoheshin janë ende në proces.
Ditmir Bushati: Për të shkuar tek një element tjetër i rëndësishëm Albana që ka lidhje me zhvillimin ekonomik. Sot ekonomia shqiptare është në katër, pesë duar njerëzish. Të gjithë janë shqiptarë. Nga njëra anë mund të jetë e mirë sepse themi që ekonomia është në duart tona, por nga ana tjetër shohim që sipas treguesve bazë, ekonomia jonë po mbështetet në dy sektorë: ndërtim dhe turizëm. Unë nuk jam ekonomist por kam aq njohuri sa të kuptoj që asnjë vend nuk ka bërë një kapërcim të madh veç me këta dy sektorë, pa u fokusuar tek ekonomia e dijes, apo pa siguruar një ndërlidhje me edukimin, me inovacionin e kështu me radhë. Si e shihni ju që keni një eksperiencë shumë të gjatë në këtë drejtim? A është kjo një recetë për qëndrueshmëri dhe cilat mund të jenë eksperiencat e mira që mund të përqafojë Shqipëria?
Albana Shehaj: Që ta themi hapur dhe shqip, ne jemi në sistemin ndërto, shit dhe prit. Çfarë dua të them me këtë është se Shqipëria e ka fokusuar modelin e saj ekonomik në infrastrukturë, turizëm dhe në ‘real estate’ (pasuri të patundshme). Të tri këto kritere në planin afatshkurtër ekonomik premtojnë të dhëna. Gjenerojnë një rritje ekonomike që nuk është afatgjatë dhe është pak a shumë sabotuese për një efikasitet ekonomik afatgjatë. Çfarë dua të them me këtë është se në sistemin e dukjes kur ne jemi fokusuar në ndërtim ose në turizëm, për atë ekonomi që ne dhe shteti shqiptar është i fokusuar që të tërheqë, ajo na jep një dukje botërore. Jahtet nëpër portet tona, na jep ato 9-10 milionë turistë që hyjnë në Shqipëri dhe që është numër i mirë, por, ajo është një ekonomi sipërfaqësore. Me ketë dua të them që kjo ekonomi nuk e ka bazën e shëndoshë të rrisë klasën e saj të mesme, të mbajë rininë e saj punëtore brenda kufijve të saj. Ne e dimë fort mirë se gati 40% e popullatës shqiptare jeton jashtë kufijve të Shqipërisë.
Mungesa e klasës së mesme, mungesa e fuqisë punëtore me aftësi specifike dhe një demografi e ulët dhe në rënie, tregon që me kalimin e kohës ky model ekonomik ku ne jemi fokusuar tek turizmi, nuk e ka themelin e duhur ekonomik brenda Shqipërisë që t’i rezistojë një shoku të jashtëm. Me këtë dua t’ju kujtoj Sri Lankën. Ajo ishte një ekonomi e fokusuar në turizëm dhe në të gjithë ata faktorë që momentalisht Shqipëria është duke u dhënë përparësi. Ajo çfarë ndodhi gradualisht ishte se sistemi i jashtëm dhe goditjet që u bënë, çuan drejt revolucionit, pra në një shkatërrim ekonomik. Historia na ka dhënë disa precedentë për të qenë të vëmendshëm ndaj tyre dhe për të nxjerrë mësimet tona.
Ajo që duhet, dhe që t’i përgjigjem pyetjes tuaj të dytë, është që reforma ekonomike duhet të jetë e fokusuar jo vetëm në turizëm, por në ndërtimin ekonomik, në ndërtimin akademik, në ndërtimin e bizneseve si teknologji, biokimi. Shkollat profesionale janë ato që i japin aftësitë e duhura rinisë shqiptare, që ta gjejë aftësinë e vet jo larg kufijve të shtetit, por të mbetet në Shqipëri. Kjo rrit shtresën e mesme, e cila është shtylla kurrizore e një ekonomie të fuqishme. Plus, është edhe rreziku tjetër. Ne vërtetë e kemi ekonominë në duart tona. Urime për ne! Por, a është ajo në duart e popullit shqiptar apo është në duart e katër personave që mund t’i quajmë ose oligarkë, ose mund t’i quajmë biznesmenët më të aftë që Shqipëria ka për të ofruar për momentin?! Nuk e di. Por, një ekonomi e fuqishme që quhet në duart tona është ajo që ekziston në duart e shtresës së mesme. Do të thotë që ka barazi ekonomike dhe barazi shansesh ekonomike për çdo shqiptar.
Që ta përmbledh, në afatshkurtër ekonomia shqiptare është atje ku duhet të jetë. Rezultatet nga viti në vit janë pozitive, jo shokuese pozitive por janë pozitive. Me këtë ritëm nuk mund të jetë një ekonomi që do të rezultojë rritje afatgjatë e shtetit dhe ekonomisë shqiptare. Dhe kjo rrezikon shkatërrim politik, revolucion ndoshta në një të ardhme.
Ditmir Bushati: Jemi në një mendje përsa u përket sfidave kryesore me të cilët ne përballemi si një shoqëri. Për mua, vështirësitë janë të ndërlidhura. E para ka të bëjë me dobësinë e institucioneve demokratike dhe për shkak të mungesës së një tradite moszbatimi të parimeve të sundimit të së drejtës. Pra, mbjellja, hedhja rrënjë e këtyre parimeve kërkon një kohë. Megjithatë, po bëhen rreth katër dekada dhe ne ende nuk po shohim ato rezultate që të paktën brezi ynë ka pritur. Elementi i dytë është ajo që ju thatë me të drejtë, ekonomia zhvillohet por nuk zhvillohet në atë trajektore qëndrueshmërie dhe nuk merren modelet më të mira, por jemi të prirur drejt të sipërfaqshmes.
Këtu dua të sjell në vëmendje dhe një studim të Bankës Botërore që bën në mënyrë periodike, për konvergjencën. Pra, ku është ekonomia shqiptare në raport me mesataren e BE-së dhe e ndan në disa sektorë. Me këto ritme i bie që edhe sikur BE-ja të mos zhvillohet fare por të qëndrojë në këtë nivel, ne do të na duhen 6-7 dekada për të arritur mesataren e BE-së. Një element tjetër që e përmende dhe më vjen mirë, është kriza e madhe demografike.
Pra, humbja e besimit tek e ardhmja në vend. Ky është një komponent që mua më shqetëson shumë. Në Shqipëri kemi nga njëra anë një shkollë mendimi që është qeveria që thotë se ‘kështu ndodh në çdo vend tjetër, nuk kemi çfarë të bëjmë, do jetojmë me këtë fakt’. Kemi dhe një shkollë tjetër mendimi kryesisht në opozitë që ia vë fajin qeverisë për çka ndodh. Por, nuk kemi asnjë politikë alternative sesi mund të reduktohen pasojat e këtij fenomeni tejet shqetësues. Çfarë mendon Albana si studiuese, çfarë hapash duhen ndërmarrë? Mund të jetë pyetje njëmiliondollarëshe por disa nga hapat që duhen ndërmarrë?
Albana Shehaj: Kjo është vërtetë pyetje njëmiliondollarëshe. Por, doja të shtoja dhe diçka tjetër te ai shqetësimi juaj me shumë vend Ditmir. Sipas të dhënave të PISA-s, e cila është një agjenci që mat rritjen akademike të studentëve, atij shqetësimi demografik që ju përmendet, largimi i rinisë shqiptare, lindjet e pakta, i shtohen gjithashtu edhe aftësitë e asaj pjese të demografisë që në fakt është duke jetuar në Shqipëri. Sipas vlerësimeve të PISA-s, rinia shqiptare në matematikë ka rezultatin diku te 380 pikë, e cila po ta krahasosh me BE-në është 487. Pra, ka rreth 100 pikë diferencë.
Në lexim është e njëjtja gjë, me një diferencë prej rreth 100 pikësh përsëri. Që ta vendosim këtë në perspektivë, në terma relative, kjo do të thotë se rinia e sotme shqiptare është me 3-4 vite studime akademike më pak sesa bashkëmoshatarët e tyre në BE. Pra, edhe ata shqiptarë që momentalisht i kemi brenda kufijve tanë nuk kanë aftësitë e duhura që të konkurrojnë në mënyrë efikase me bashkëmoshatarët e tyre kudo në botë. Duke pasur këtë shqetësim, pyetja njëmilion dollarëshe në fakt është adresuar.
Ne kemi një precedent historik përsëri. Në këtë rast do t’i drejtohem Kinës. Pas reformave të 1970-ës, Kina nga viti 1980-2000 e kuptoi shumë qartë që i duhej një aftësi e re, i duhej një brez i ri, i trajnuar jo vetëm në universitetet elitare të botës por në dimensione të caktuara të ekonomisë, të teknologjisë, mjekësisë, etj. Mua më pëlqen t’i referohem kësaj teme, sesi ata ‘armatosën’ diasporën e tyre. Ata krijuan një infrastrukturë të tillë, që ua thjeshtuan situatën studentëve të tyre të largoheshin duke u mbështetur studime akademike dhe pastaj të riktheheshin. Rinia shqiptare po e gjen vlerën e saj në rrugët e botës, në institucionet e botës. Por, dëshira për t’u kthyer nuk mungon dhe nuk ka munguar kurrë. Është mundësia dhe infrastruktura që shteti shqiptar duhet të ngrejë që të tërheqë më pas diasporën e tij.
Konkretisht, po të shohim Kinën modelin që e ka realizuar këtë gjë, një nga gjërat që ata bënë është që i ofruan diasporës që të rikthehej me një pagesë vjetore, çka ishte shumë kompetitive krahasuar me atë që ata do të jetonin në diasporë.
Hapi i dytë, u dhanë rezidenca, u krijuan mundësi që ata të vinin e të jetonin. Sot, sikurse e dimë shumë mirë, pikërisht sepse ekonomia është fokusuar te ‘real state’ (pasuria e patundshme), të blesh një shtëpi në Shqipëri, sidomos në Vlorë, nga qyteti ku unë jam, nuk është diçka që mund të përballohet më nga një shtetas shqiptar.
Kështu që një person i diasporës, një student i diasporës kthehet në Shqipëri për të kontribuar për atdheun e tij do t’i duhet të ketë një farë mbështetjeje nga shteti në këtë drejtim. Gjithashtu, duhet të ketë dhe një njohuri. Jo një angazhim sipërfaqësor.
Ditmir Bushati: Dhe diçka lidhur me rolin e diasporës meqenëse e prekët me shumë të drejtë. Këtu në Harvard ekziston shoqata e studentëve. Janë shumë aktivë, bëjnë aktivitete të ndryshme, një pjesë e studentëve apo akademikëve janë të integruar në komunitetin elitë të SHBA-ve dhe të botës, siç është Universiteti i Harvardit.
Çfarë mund të bëjë qeveria e Shqipërisë apo ajo e Kosovës për ta shfrytëzuar këtë jo vetëm si një kanal komunikimi por dhe si një kanal influence? Jo të gjithë duan të kthehen, qoftë dhe me këto oferta kompetitive që Shqipëria apo Kosova, nesër, pasnesër nëse do dojë që ti zbatojë, siç morët ju shembullin e Kinës. Një pjesë do të vazhdojnë të jetojnë këtu apo në vende të tjera në Amerikën Veriore. Çfarë ke kuptuar, çfarë mund të bëjnë vendet e tjera pak a shumë me përmasë dhe histori të ngjashme me ne?
Albana Shehaj: Unë do t’i referohesha diasporës shqiptare si Ministria e Zhvillimit të Shqipërisë. Një ministri e jashtme e zhvillimit dhe me këtë dua të them që deri më sot, edhe pse jemi kudo dhe kemi potencialin të kontribuojmë për Shqipërinë në një kapacitet thellësisht që ka një impakt të fuqishëm në rritjen dhe zhvillimin e Shqipërisë, sikurse dhe promovimin e ‘brandit’ shqiptar kudo në botë. Sikurse po e bëjmë përmes artit, akademisë etj. Por, po e bëjmë në mënyrë individuale, aspak në mënyrë të organizuar nga shteti shqiptar.
Në njëfarë mënyre, diaspora është duke luajtur rolin e saj në mënyrë që shpesh mohohet ose nuk njihet me mirënjohje nga shteti shqiptar. Dhe tjetra, angazhimi i saj sipërfaqësor. Për Partinë Socialiste apo Partinë Demokratike, nuk jam me asnjë parti konkrete, thjesht po flas për fenomenet që ne vëzhgojmë, kur atyre u duhen shqiptarët e diasporës të tundin flamurin shqiptar dhe t’i mirëpresin shtetasit shqiptarë në Athinë, Romë, New York, shqiptarët janë aty.
Por, kur diaspora shqiptare dhe kokat e saj ka vend për t’u thirrur që të kontribuojnë, të japin një kontribut konkret ndaj atdheut të tyre, shqiptarët befasisht nuk e kanë aftësinë e duhur dhe nuk kanë kapacitetin e duhur të kuptojnë politikën, ekonominë, teknologjinë dhe mjekësinë shqiptare. Kjo është diçka që do adresuar në mënyrë urgjente. Nëse Shqipëria sot ka një armë të saj të fuqishme, le të themi që 42%, rreth 1.2 milionë shqiptarë momentalisht janë jashtë kufijve të saj. Ne jemi 1/3 e popullatës, po i afrohemi gjysmës dalëngadalë me këtë ritëm që emigracionit po shtohet. Kështu që tani kur 1/3 e shqiptarëve janë jashtë kufijve të saj a nuk ka vend për këta shqiptarë që janë profesionistë kudo në botë të sjellin aftësitë e tyre në Shqipëri dhe ta ndërtojnë Shqipërinë?!
E bukura e diasporës, dhe kanë të drejtë politikanët shqiptarë kur e shohin diasporën me atë syrin idealist, është se ne jemi ata që kemi ngelur te 30 vitet e kaluara, dashuria për kombin, nuk jemi pragmatikë, etj. Ai idealizmi ynë do hyjë në punë. Ne nuk jemi ata që besojmë se duhet të angazhohesh në korrupsion që të arrish diçka. Kemi arritur kudo ku jemi me përpjekjet tona dhe i njohim vlerat e një pune të virtytshme. Gjithashtu, kemi trajnime nga më të fuqishmet. Gjithë kolegët e mi, kudo në botë, flas në emër të tyre, kemi trajnime të cilat për shtetin shqiptar janë një pasuri e fjetur.
Ditmir Bushati: Albana ka një diskutim së fundmi në Shqipëri, në fakt, nuk është as diskutim por çështje mediatike përsa i përket dekretimit të ministrit virtual ‘Diella’ dhe përdorimit të Inteligjencës Artificiale në mënyrë më efektive për të luftuar korrupsionin apo abuzime të ndryshme, apo për të ‘larë hesapet’ me vesin njerëzor. Këtu, për hir të së vërtetës, debati rreth efekteve anësore të Inteligjencës Artificiale dhe raportit të njeriut me teknologjinë është shumë i shëndetshëm, është me një sy gjithnjë e më kritik dhe është në funksion të mbështetjes së aspektit njerëzor dhe lehtësimit që mund të vijë nga Inteligjenca Artificiale. Ju keni eksperiencë në këtë drejtim dhe me institucione amerikane dhe do doja të dija mendimin tuaj duke u bazuar edhe tek kjo eksperiencë që keni në SHBA. Sa efektive e shihni ‘Diellën’, përtej debatit kushtetues dhe aspektit propagandistik dhe shpesh tallës, qoftë dhe këtu në ambientet e Harvardit për këtë ‘gjetje’ shqiptare?
Albana Shehaj: Diella ka dy anë. Unë e shoh si thikë me dy presa. Është diçka e bukur dhe është një sensacion, një dramë e vërtetë në teatrin shqiptar që ti vendos ministren e parë të Inteligjencës Artificiale. Një avatar me veshjen tonë tradicionale. Urime atij që e mendoi dhe pati vizionin për këtë proces! Ndërkohë, ka dy anë të kësaj monedhe.
The first side is that Diella could be a real transition in Albanian transparency. If Diella is an avatar that is honestly and regularly and efficiently monitoring the tender process, is giving every business that competes for a given tender and the algorithm is coordinated in such a way that it does this job efficiently, it would be an extraordinary step and Albania would be truly deserving of the fact that we created the first Avatar that is uninfluenced by political currents and will contribute to the transparency and economic growth of Albania in a completely unknown transition at the moment. That would be the positive side. That would be the utopian world.
First, who decides Diella's algorithm? We do not have concrete information or at least that has been shared with the general public. Second, who decides if Diella is wrong? Over the last 5 years, the Albanian state has had three "breaking" moments in the digital world. It has been the victim of three cyberattacks, where the rights of Albanians, names and all evidence have been advertised. Let's not forget that in the world of tenders, as we said above, the Albanian state is known as a state that gives certain advantages to a minority that are often associated with the close circle of the prime minister and the ruling party.
Diella, although technologically vulnerable, has an extraordinary responsibility in the Albanian state. The third point and the most worrying one from my perspective as a 'computer scientist' is if the code and algorithm of Diella is created from the very beginning. Since it was created, it has been given certain criteria for how it will scan the allocation of tenders. Then, we no longer have corruption in offices, but we have it encoded in the very presence of Diella. This would be a real tragedy, because if Albania has the opportunity to impress Brussels, Europe and the whole world with its achievement, it can simultaneously reveal its corrupt facade through Diella, its own creation.
Ditmir Bushati: Albana Shehaj, it was a great pleasure to have you at Public Square! Thank you very much.
Albana Shehaj: My pleasure! Thank you.
Lini një Përgjigje