FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Some parts from the book 'To forgive', authored by Mrs. Sofika Prifti (Cara), publication of the Institute for the Study of Crimes and Consequences of Communism in Tirana, in which the author has described with detail and professional competence, the history of one of the most popular tribes, not only in the city of Kavaja, but also more broadly, the Cara tribe, from which emerged not only prominent patriots and patriots who contributed to the benefit of the national cause and the freedom of Albania, but also well-known intellectuals, graduates in the West, who then returned to homeland, giving their contribution in several fields of science and life.
But even though the scions of the Cara tribe dedicated their lives to the national cause, after the communists came to power at the end of 1944, they would be persecuted, imprisoned and exiled, and the fierce class war would follow them. them until 1990, when the collapse of the communist regime began.
SCROVOTINA
From Tirana, Bardhi was transferred to Skrovotina. The prison camp here was tucked behind a hill of olive trees, which overlooked the sea, and, from the main road we were descending, was not visible at all. There the prisoners worked as slaves and extracted salt. What can I tell you about this camp first?! There is no pen to write the horrors of the prison! Because the cases and bitter events were many, in those 3-4 years that Bardhi stayed there. I'll tell you just one case: To go to prison, it was easier, because there were two buses, but also an occasional car, the tickets were waiting at the agency the day before, for the Fier-Vlora line.
The worst was the return, because the buses were full in Vlora, they didn't take them outside the country anymore, because the traffic police checks were strict. Occasional cars, they were also busy, but the worst thing was that even those tektuk cars, which could have a place, did not stop, they were afraid, because the road control ones were a little further away. Many times it was our turn to go back to the Mifoli bridge on foot, to Levan, but we rarely came to Fier on foot. Here, this happened too, that we came from Panajaja of Vlora to Fier, on foot. On the day of the meeting, once a month, we would take the little food that we took out of the children's mouths. At that time, food was on a list, with a ration(!) Many times we lost our way, because the police told us:
"Today you don't have a meeting with Bardhi, because he is convicted of stubbornness, - they didn't even accept food." For one of these winter days, I will tell you, that was the day of the meeting. We left with my brother-in-law and children, with whom we had two months in a row, so that we wouldn't take them, and Bardhi had asked us for them. The weather was a bit cold, but no rain, except for some brown clouds. When we arrived at the camp, unfortunately, they did not allow us to meet, nor did they accept food, despite our pleas. White was punished again! At twelve o'clock in the afternoon we left the camp to return home.
Time darkened, clouds began to increase; after a while the thunder and lightning started and after them a light rain started. We were near the sea! In the position we were in, like on the Maidan field, there was no place to put your head. It was very cool! A few cars passed by, we held out our hand, but they didn't take us. The rain kept coming and thickening, the lightning blinded the eyes, the children were very afraid, the thunder deafened the eardrums, while the rain was accompanied by a cold wind.
As if this wasn't enough, the hail didn't leave any gaps, (this area is famous for this bad weather.) Not only the little ones we had with us, but also us adults were afraid. It was probably one of the worst days of the winter that we were experiencing. When we left, it was a good day, we didn't think we would go through this bad. The boy was 5 years old, the girl was 9 months old, tied together.
The two little ones began to cry; the boy was very healthy, the brother-in-law took him by the hand, hugged him and after a while he stopped crying. The brother-in-law also had bags of food in his arms, which they did not accept. Together with us, there were two other Hallechians, brother and sister, from Elbasan. They also had a brother in prison whom they met, but they also helped us a lot that day. They were four, two brothers and two unmarried sisters, from "class war" gangrene, the youngest was 47 years old.
People were afraid to marry these unfortunates. At that time, we walked and walked and did not notice where we put our feet, wading through potholes on the road, filled with water. Rarely, a car would speed by and throw water and mud on our clothes. Avash, avash, we reached the Mifolit bridge, the boy started walking forward, but when he reached the bridge, he stopped. The boat had swelled from the many rains that had fallen and the cloudy water had begun to cover the bridge by two or three feet.
It was after a late lunch! The rainwater had penetrated our bodies, to the core; our clothes weighed us down, so much so that we could barely put our feet up. The coldness of that winter day had also entered our hearts, our chins trembled, the words we wanted to say to each other came out in pieces, because they had frozen on our lips like ice. The children were pale from the cold, their flesh and hair stood up like hedgehog spines. My frozen hands were barely holding the Kopanec girl, who was weighed down by the rainwater.
Me gjithë këto halle që kishim, na duhej të nxitonim, sepse Vjosa kishte dalë mbi urë dhe, sa vinte, uji e ngrinte nivelin. Dielli kishte shumë që kishte perënduar, po errej. Të mos kalonim, s’kishim ku të rrinim! Atëhere i vumë detyrë vetes, ta kalonim urën e, të shkonim drejt Levanit, për ndonjë makinë, për në Fier. Djali qe i vogël, i shkurtër e, kur hyri në urë, uji i vinte deri tek barku! Kunati e kapi shpejt, e mori në krahë, kurse çantat i morën miqtë nga Elbasani.
O Zot! Vetëm ti më dhe forcë e kurajo, ma mbajte mendjen, sepse një mendje më thoshte, të hidhesha në Vjosë, me dy fëmijët, të zhdukesha përgjithmonë, por zemra e nënës, është shumë e dhembshur, për fëmijët e saj. Nga ajo zemër e sfilitur më dilte gjithë afsh një mallkim, për atë regjim të pashpirt, gjakatar. Jeta ime s’ishte veçse një torture, që më provokonte shumë mendime të hidhura e ogurzeza. Për çudi, çantat që kishin ato pak ushqime, të cilat do ia çonim burrit, e që nuk na i pranuan policët, shpëtuan!
Ato i shtrëngonim fort dhe nuk donim kurrsesi t’i hidhnim në ujë. Ndodhi diçka e papritur, e çuditshme në jetën time, që s’është e njohur nga të gjithë, sepse jeta nuk është njëlloj për të gjithë, sepse jeta nuk është fushë me lule, për çdo njeri! Kishim shpëtuar mrekullisht nga ajo rrugë ferri! Në shtëpi arritëm në të gdhirë, në këmbë. Qemë bërë telef, si i thonë fjalës! Ishim gjysëm të vdekur nga rruga e mundimshme, nga koha e keqe, nga shiu e të ftohtit. Këmbët na qenë ënjtur, këpucët na qenë hapur, një takë e këpucës time, kishte rënë rrugës e, unë s’e kisha kuptuar!
Kishim arritur gjallë në shtëpi, kjo ishte kryesorja! Lavdi Zotit! U ulëm poshtë dhe nuk ishim në gjendje të ngriheshim, as për të hequr rrobat, që na rëndonin e kullonin nga uji i shiut. Miqtë e Elbasanit, erdhën me ne në shtëpi, për dy orë, u thanë, u ngrohën e u dhamë rrobat tona, që u ndërruan. Në mëngjes i përcollëm ata tek stacioni i trenit, që ishte 5 minuta larg nga shtëpia jonë. Tradita e shqiptarit, është të respektosh mikun, kur të vjen në shtëpi, por për gjendjen që isha unë, nuk mundesha për vetëm dy orë, t’ua bëja të plotë këtë respekt.
Ndonëse në ato kushte, u përpoqa t’i respektoja, sepse ata ishin si unë dhe më kuptonin mirë, se sa mund të bëja, e aq i kisha mundësitë. Nuk fjetëm fare atë natë! Në mëngjes, në orën 7 pa një çerek, u nisa për punë, sepse, po të bëja mungesë, (dhe unë isha gotë e krisur,) nuk të pranonin, pa pasur raport! Shkova sa për të thënë që shkova, por isha në një gjendje, sikur më kishin rrahur me dru. Mirë që puna, ishte me normë! Por, para se të nisesha në punë, edhe pse isha e rraskapitur, hapa çantat e ushqimeve, që i kishim përgatitur për Bardhin në burg.
Çfarë mendje kisha pasur! Kishim mbajtur kot peshën e ujit, sepse disa ushqimeve, si sheqerit, miellit e niseshtesë, u kishin mbetur vetëm letrat e ambalazhit, të zhubrosura nga uji! Makaronat ishin bërë brumë, i mora, i ngjesha e bëra kuleç; orizi ishte zbutur krejt, si pilaf dhe e hodha në tepsi, që të thahej për supë. Kurse qepët dhe prasët, nuk i kishte gjetur gjë, ishin në rregull. O Zot! Jetë koti! Po, po, jetë koti! Mirëpo jeta është e çuditshme e, na befason ,me çdo gjë! Shumë martesa ishin bërë e, bëheshin nëpër burgje!
Lidhjet martesore bëheshin nga vetë prindërit ose, vëllezërit e atyre që ishin dënuar. Në një nga këto martesa, u ndodhëm edhe ne, gjatë një takimi të radhës me burrin. Ishte koha kur Bardhin e kishin transferuar në Ballsh. Me që ne e kishim afër në Fier dhe Ballshi na dukej i lehtë, u nisëm shpejt në mëngjes. Në orën tetë kishim arritur tek kampi dhe donim të ishim të parët, sepse atë ditë takimi vinin shumë njerëz. Atje gjetëm dy familje malësore, të cilët kishin fjetur në Ballsh. Në takim i fusnin nga dy-tri familje, sipas sasisë së njerëzve. Na ra radha e takimit të futeshim me ta. Të dyja familjet malësore kishin në duar secila nga një pako llokume të mbyllur dhe ato ua dhanë policëve-roje, në atë takim.
Njëri nga policët i mori pakot e llokumeve, i hapi dhe i copëtoi kafshërisht me thikë, për t’i kontrolluar se mos kishin futur ndonjë gjë të rrezikshme brenda, se ashtu ishte rregulli, pastaj ua dha. Me ata, ishin dhe dy të rinjtë, që prindërit i kishin fejuar vetë në burg. Pasi na dhanë llokume edhe neve, e u thamë; “Të ju trashëgohen”! Ata shkëmbyen mes tyre copat e llokumeve dhe u përqafuan. Ishte një skenë prekëse, që nuk do ta harroj kurrë! Si ky rast ka dhjetëra të tjerë.
Fati e ndjek njeriun kudo dhe e vë në provë; mjerë ai që ligështohet dhe dorëzohet! Ja, ata miqtë nga Elbasani, vetëm Zoti e di, se si do të shkojë jeta e tyre! Pas gati dy vjetësh, Bardhin e transferuan në Burrel. U hidhëruam e u mërzitëm, që na e çuan shumë më larg, por se mos kishim gjë në dorë! Sa ishte aty në Ballsh Bardhi, ne u gëzuam, u çmallëm, sepse na dukej sikur e kishim në derë të shtëpisë, makina gjenim kollaj e, vetëm 25-30 minuta, shkonim në këmbë. Ishte mjaltë për ne ajo rrugë! Por ishte shkruar, që vuajtjet tona, nuk kishin fund.
BURGU I BURRELIT
Gëzimit tonë të vockël, i erdhi fundi shpejt: u dha urdhri dhe Bardhin na e transferuan në Burrel! Burgu i Burrelit, me nam! Tek porta e burgut, shkruhej: “Këtu i thonë Burrel, ky hynë dhe nuk del”! Bardhi aty qëndroi gati 9 vjet, pra, si “armik” i betuar, aty e kishte vendin(!?) Kur shkuam për herë të parë në atë burg famëkeq, na u duk sikur kishim shkuar nga Fieri në fund të botës!. Kujtimet e asaj rruge të keqe për ne ishin shumë të hidhura. Ato pamje të zymta na kanë lënë mbresa të trishtuara, të frikshme, të pashlyeshme.
Edhe tashti që po shkruaj këto rreshta, më dalin para syve ato skena, që na i panë sytë, skena shumë prekëse. Panoramë, bardhë e zi. Në dimër ngrica e bora, i bënin rrugët shumë të vështira, për t’u kaluar. Në atë kohë rrugët ishin shumë të ngushta, vende-vende, të shtruara keq e keq e, në shumë raste, të prishura. Në dimër nëpër to kalohej me zinxhirë, duke i vendosur ato tek rrotat e makinave. Rruga fillonte nga fusha dhe pas gjysëm ore, kur ktheje kokën prapa, merrje vesh që ishe ngjitur lart, sa të thoje me vete, ku isha e ku jam! Rruga vinte dredha- dredha, makina arrinte në majë të malit e, zbriste pastaj në qytetin e Burrelit.
Gjatë udhëtimit, ndodhte gjithnjë që, kur do shkëmbeheshin dy makina, njëra ndalonte sa të kalonte tjetra, që të mos e pësonin, si fatin e disa të tjerave. Për një pakujdesi të vogël, mund të rrëshqitje e, të bije poshtë në humnerë! Sa skena rrëqethëse, sa viktima kishim parë në atë rrugë! Bukuri të rralla ka vendi ynë, vërtet, qytetet, fshatrat njëri më i bukur se tjetri. Burreli është i ndërtuar mes malesh me pyje. Rrugët në qytet ishin me trotuare, mes tyre ishin mbjellë mollë dhe, kur ato piqeshin, nuk i prekte njeri me dorë.
Shtëpitë ishin me bahçe dhe poshtë tyre kishin mbjellë luleshtrydhe, kurse para portave, lule shumëngjyrëshe. Por velloja e frikës, kishte hyrë edhe aty. Sapo merrnin vesh që kishim njerëz në burg, banorët vendas mbyllnin portat e, as një pikë ujë nuk të jepnin për fëmijët. I vetmi hotel që ishte atëhere në Burrel, gjithmonë nuk kishte vende. Na shikonin me çanta në dorë e, fytyrat e tyre, sikur na thoshin: “Ah, në burg paskeni qenë?! Mirë jua bënë”! Lekët tona, nuk shkonin në atë hotel.
Eh, kujtimet për Burrelin janë të shumta, të lidhura pas atyre viteve të rënda të burgut. Ishte një qytet i vogël atëherë! Me që Fieri ishte larg Burrelit, lëvizjet e makinave, ishin të pakta, na duhej që një natë ta kalonim në Tiranë, ose në Burrel. Kur mbaronim punë vonë, nga takimi me burrin, sidomos në dimër, nata na zinte aty. Në këto raste, “hoteli” ynë, ishte tek kumbullat e zeza, në hyrje të Burrelit, karshi repartit ushtarak. Aty ndaheshin rrugët Burrel-Batër-Laç. Në dimër errësohej shpejt, se dita ishte e shkurtër.
Kishte shumë raste, që flinim aty. Po kujtoj këtu një rast: Burgu ishte në periferi të qytetit, takimin me burrin, e mbaruam vonë, se kishte njerëz shumë atë ditë. Nuk kishte ditë të caktuar takimi, si në kampet e tjera. Sa erdhëm tek tri rrugët, u errësua, makina nuk gjetëm. Atë ditë kishte rënë afërsisht gati dy pëllëmbë borë. Shkuam tek kumbullat, se aty afër ishin, vumë poshtë kumbullave çantat, u ulëm mbi to dhe u mbështetëm tek trungjet e tyre. Nga lodhja dremisnim dhe nuk e ndienim që bora, po shkrihej nga ngrohtësia e trupit tonë. Gjumi vinte e shkonte si era e fushave, derisa velloja e hollë gri e mëngjesit, fillonte të sillte dritën e ditës.
Kur ngriheshim, nga mesi, poshtë e mbrapa, ishim njomur deri në mish, pa e kuptuar fare! Të ftohtit na hynte deri në zemër. Ishte dimër! Kur bënte ngricë, rrobat tona ngrinin si mushama. Para se të zbardhte mirë dita, niseshim rrugës në këmbë, na vinte zor, të na shikonin të njomur mbrapa, se kush e di çfarë do mendonin. Kur pranvera vinte në këtë qytet të vogël, luginat përreth, dalë-ngadalë, mbuloheshin me një qilim lulesh të bardha, të verdha dhe bojë-qielli. Lum ata njerëz që janë më të butë, si ajo natyrë pranverore, sepse meritojnë respektin e të tjerëve!
Dhimbja e tjetrit të prek në zemër, kur shikon si rrokullisen nëpër faqe lotët e dikujt që e ke për zemër. Njeriu shumë herë ka sunduar mbi njeriun, në dëm të tij. Çdo njeri, fjalën që e nxjerr nga goja, nuk duhet ta kthejë prapë, pa dhënë fryt, kështu na ka krijuar i madhi Zot, që të mbajmë atë që themi, sado që të vuajmë. Në dimër majat e maleve, e mbanin dëborën e bardhë, si stoli dhe dielli i pranverës vonë, mezi arrinte ta shkrinte. Ai jepte një shkëlqim të hijshëm dhe të dukej sikur maja e malit dhe dëbora, kishin përqafuar retë. Rruga e Burrelit, siç shkruajta dhe më lart, ishte shumë e vështirë për t’u kthyer.
Sa herë na ka ndodhur të zbrisnim në Batër, që kishte një ulje nga Burreli, e të ngjiteshim prap lart, në atë të përpjetë, për të gjetur ndonjë makinë, nga ato që ngarkoheshin me mineral, në Batër! Kur nuk gjenim, niseshim në këmbë, sepse i kishin zënë vendet më parë të tjerët. Edhe një autobus që ishte, biletat priteshin një ditë përpara, niseshim me këmbë, me shpresë të gjenim ndonjë vend, nga njerëzit që zbrisnin fshatrave të Burrelit, që të hipnim ne. Kemi ecur në këmbë, deri tek hidrocentrali i Ulzës.
Ndodhte dhe kështu: Kur niseshim vonë, errësira na gjente rrugës, mendonim gjithmonë për të gjetur makinë për në Tiranë, të shkonim të flinim tek hallë Detja. Nata ishte shumë e frikshme! Rruga që kalonim ,ishte poshtë një kodre, anash maleve me pyje, me dru ahu e dushku, ulërimat e ujqërve në brendësi të pyllit, dëgjoheshin deri poshtë në rrugë. Të trembur, të heshtur, ecnim duke u dridhur, pa i kuptuar metrat e kilometrat e rrugës që përshkonim. I lutesha me lot në sy Zotit: “O Zot, na ndihmo! Na ruaj nga të këqijat, na ndihmo të gjejmë makinë”! Sa peizazhe të bukura ka vendi ynë, sytë shikonin sa majtas-djathtas, mendja shëtiste kudo dhe mendimet ishin nga më të ndryshmet.
“Oh! Sikur të isha shkrimtare”, thoja me vete. Do të shkruaja për atë jetë plot vuajtje të familjeve, grave, nënave, motrave e të fëmijëve të të burgosurve politikë, që frikën e kishin si ushqim, në çdo orë të ditës, nga e famshmja Partia e Punës! Një zemër e gëzuar, është e mirë për shëndetin, porsi ilaçi që shëron një sëmundje. Sa poetë e shkrimtarë, i thurnin atëhere shumë lëvdata Enverit dhe partisë së tij, por sot disa prej tyre janë të persekutuar! Atëherë shumë e shumë njerëz, vuanin tmerrësisht nga stresi e frika, që kishin në zemër, që e mbanin si një hajmali, të fshehtë në gjoks!
On every slope and face of the mountain, Enver's name was written with white stones, painted with lime, not out of love, but out of fear, because the black for Enver, they had hidden in their hearts and did not show it, because they knew what was waiting for them! Fear had become like a dry stream, the thorns of which, when they stick, pierce and give pain and burn, so that they burn the soul and no longer heal. From traveling through the wild and cold winter, I have caught cold several times and my voice is gone, and only with medicine and doing needles, my voice came. As for colds, there were many cases.
Despite my young age, my duty was greater than my age, to raise and support two vulnerable children, my mother-in-law, who had been tired and aged prematurely by suffering, my unmarried and sick brother-in-law , that fell on the back of a mountain of problems, unfinished. I remembered a beautiful anecdote, but a little long, with deep meaning, which I had heard from my grandmother, but which has a difference with me...!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje