FLASH
Shkruar nga Ali Hashem
Five centuries of geography and fear of external interference dictate Tehran's strategic composure, making the failure of any American attempt to subdue it predictable.
The question that has dictated most serious analysis of Iran over the past 50 years is: What does the Islamic Republic want? It's a reasonable question, but not the right one. The Islamic Republic is 47 years old.
Meanwhile, Iran as a coherent, modern political entity is five centuries old. The fusion of the two into one has produced, for nearly half a century, failed US policy, broken agreements, and a war that few could have foreseen in its current form.
The more useful question is: What does Iran want? Not this government, not this Supreme Leader, but the state itself, whose strategic instincts were shaped long before the revolution and have survived every change of regime.
The Safavids, the Qajars, the Pahlavis, and the Islamic Republic all operated on the same geographical and historical heritage. The governments changed, but not the logic. The Iranian plateau is surrounded by the Zagros Mountains to the west and the Alborz to the north, bisected by some of the most inhospitable deserts in the world, and located at the crossroads of Central Asia, South Asia, and the Middle East.
Every great land empire has sought to have relations with it. Every naval power with ambitions in the Indian Ocean has been forced to confront the strait at its southern end. This geography produced a lasting lesson across dynasties: you cannot secure the interior by defending the interior alone.
Rulers who confined their strategy within the plateau lost parts of it. Those who projected beyond it, turning the plateau from a target into a center of power, held out longer. Hormuz is where this logic becomes most apparent today.
Roughly a fifth of global oil supplies pass through the strait. When Iran blocked the passage a few weeks ago, energy markets reacted before even a single tanker was stopped.
So a country without nuclear weapons and without a conventional military capable of taking on the United States can still shake up global markets simply because of its geographic position. This is a geographical legacy and does not collapse with a change of government.
Three beliefs permeate Iranian strategic behavior, regardless of who holds power.
The first belief is that weakness invites foreign intervention. The Treaty of Gulistan in 1813 and the Treaty of Turkmenchay in 1828 stripped Iran of its territories in the Caucasus.
Konventa Anglo-Ruse e vitit 1907 e ndau vendin në sfera ndikimi pa u konsultuar fare me zyrtarët iranianë. Që nga ajo kohë, çdo qeveri iraniane i ka lexuar këto ngjarje si një paralajmërim strukturor. Një shtet që nuk mund të projektojë parandalim do ta shohë sovranitetin e vet të administrohet nga jashtë. Programi bërthamor, rrjeti rajonal dhe arsenali i raketave janë secili, në një mënyrë të vetën, kundërpërgjigje ndaj këtij paralajmërimi.
Bindja e dytë është se sovraniteti nuk është i negociueshëm. Revolta e duhanit në fillim të viteve 1890 dhe shtetëzimi i Kompanisë Anglo-Iraniane të Naftës në vitin 1951 nuk ishin episode të izoluara. Përkundrazi, ato ishin shfaqje të të njëjtit refleks në epoka të ndryshme.
Një kabllogram diplomatik amerikan i vitit 1976, ku ambasadori amerikan në Iran, Richard Helms, informonte Sekretarin e Shtetit, Henry Kissinger, e përshkruante saktësisht këtë logjikë: tensioni bërthamor ekziston për shkak të “mosdëshirës së Iranit për të pranuar ndonjë ndërhyrje të jashtme që mund të cenojë sovranitetin e tij”.
Kjo fjali do të tingëllonte njësoj edhe në raportet mbi negociatat bërthamore të viteve 2015, 2021 dhe 2026. Bindja e tretë është ajo që vazhdimisht është nënvlerësuar: Irani nuk e sheh veten si një fuqi thjesht rajonale.
Revolucioni i vitit 1979 zakonisht kornizohet në terma rajonalë fuqizimi i lëvizjeve politike shiite, riorganizimi i sigurisë në Gjirin Persik dhe shfaqja e Islamit politik si forcë qeverisëse.
Por efekti i tij i parë ishte global.
Brenda një viti, Irani kaloi nga të qenit një prej partnerëve strategjikë më të rëndësishëm të Uashingtonit në një shtet që ndiqte një rrugë të tretë mes superfuqive. Kriza e pengjeve ndryshoi politikën e brendshme amerikane për një gjeneratë.
Lufta Iran-Irak përfshiu shërbimet e inteligjencës dhe industritë e armëve të të dyja superfuqive, si edhe të pjesës më të madhe të Evropës. Dronët iranianë “Shahed” u përdorën më pas në një luftë evropiane.
Konflikti i këtij viti tronditi tregjet globale të energjisë, ndërpreu sigurimet e transportit detar në disa rrugë oqeanike dhe detyroi rillogaritje në çdo ekonomi që varet nga nafta e Gjirit - pra, shumicën e tyre.
Ish-Udhëheqësi Suprem, Ruhollah Khomeini, deklaronte se do ta eksportonte revolucionin në katër anët e botës. Dhe e kishte seriozisht. Dy deklarata, të ndara nga gjysmë shekulli, e bëjnë të qartë këtë vazhdimësi.
E para erdhi nga koloneli Mojtaba Pashaie, kreu i drejtorisë së Lindjes së Mesme në policinë sekrete iraniane gjatë viteve 1960, i cili shpjegonte arsyen pse shahu mbështeste partitë në Liban: “Ne duhet ta luftojmë dhe ta përmbajmë kërcënimin e Naserizmit në bregun lindor të Mesdheut për të parandaluar derdhjen e gjakut në tokën iraniane”.
E dyta erdhi nga Udhëheqësi Suprem, Ali Khamenei, në janar 2016, para familjeve të ushtarëve të vrarë në Siri dhe Irak: “Nëse ata nuk do të kishin shkuar të luftonin armikun atje, armiku do të kishte hyrë brenda vendit. Ne do të duhej të luftonim me ta në Kermanshah dhe Hamedan”.
Pra, logjika është identike, edhe pse qeveritë ndryshojnë. Nga jashtë, orientimi perëndimor i shahut dukej si një shmangie nga ky model. Por nuk ishte. Ai kërkoi kapacitete bërthamore mbi të njëjtën logjikë si Republika Islamike, si edhe partneritet ushtarak me Izraelin.
Kur Uashingtoni ushtroi presion për masa mbrojtëse bërthamore që nënkuptonin mbikëqyrje të jashtme, ai rezistoi. Jo për arsye ideologjike, por sepse pranimi i një mbikëqyrjeje të tillë do të konfirmonte një status vartës që asnjë sundimtar iranian, në asnjë shekull, nuk ka qenë në gjendje ta pranojë.
I njëjti model është i dukshëm edhe sot. Në bisedimet me Pakistanin, Udhëheqësi Suprem Mojtaba Khamenei ua bëri të qartë zyrtarëve të pranishëm se Irani nuk do të negocionte sipas kushteve të vendosura nga të tjerët.
Uashingtoni dhe Tel Avivi hynë në konfliktin e këtij viti duke kërkuar diçka të kufizuar presion mbi programin bërthamor, raketat dhe rrjetin rajonal. Irani e zgjeroi menjëherë kornizën. Kur presioni ushtarak arriti një prag kritik, Teherani mbylli Hormuzin, duke e kthyer përballjen në një krizë ekonomike globale.
Sa herë që Uashingtoni vendos rregullat e lojës, Teherani ndryshon fushën e lojës.
Janë provuar sanksione gjithëpërfshirëse, sanksione të synuara, fushata vrasjesh, luftë kibernetike, mbështetje për grupet ndërmjetëse dhe veprime të drejtpërdrejta ushtarake. Të gjitha këto janë përdorur edhe më parë.
Asnjëra nuk prodhoi transformimin strategjik që premtohej. Përkundrazi, me një qëndrueshmëri që tashmë duhet trajtuar si e dhënë statistikore, ato prodhuan përshpejtim: zhvillim më të shpejtë bërthamor, një rrjet rajonal më të thellë dhe një sistem politik më të konsoliduar.
Prandaj, t’i kërkosh Iranit të çmontojë arkitekturën e vet të parandalimit nuk do të thotë t’i kërkosh Republikës Islamike të moderohet. Do të thotë t’i kërkosh Iranit të pranojë pikërisht kushtin që pesë shekuj përvojë historike e identifikojnë si burimin e katastrofës.
Asnjë qeveri iraniane nuk mund ta bëjë këtë, sepse dorëzimi do të konfirmonte mësimin themelor: dobësia fton ndërhyrjen. Në fakt, presioni që synon të prodhojë lëshime prodhon pikërisht sjelljen që ishte menduar të ndalte.
Kissinger kaloi vite duke menaxhuar Vietnamin përpara se të kuptonte se vietnamezët e Veriut po luftonin për diçka krejt tjetër nga ajo që ai kishte supozuar: kohën, qëndresën dhe erozionin gradual të vullnetit politik amerikan.
Teherani operon mbi të njëjtën logjikë. Irani nuk po përpiqet ta fitojë këtë raund. Ai po përpiqet të mbetet i qëndrueshëm derisa Shtetet e Bashkuara të kenë nevojë për një rrugëdalje. Gabimi i Kissingerit në Vietnam nuk ishte përshkallëzimi, por supozimi se pala tjetër ndante të njëjtin përkufizim të fitores.
Sot administrata Trump përballet me të njëjtën rrugë pa krye: ajo nuk mund t’i japë fund konfliktit me kushte që mund t’i mbrojë politikisht brenda vendit dhe nuk mund të tërhiqet pa një kornizë që Teherani aktualisht refuzon ta ofrojë.
The longer the standoff drags on, the more the pain spreads beyond Iran - to oil markets, shipping, supply chains, and economies that depend on stability in the Persian Gulf. Hormuz does not just hurt Iran.
The threat of nuclear proliferation is real. The regional network has produced real violence. An analytical correction does not eliminate these concerns. What changes are the conditions under which they can be addressed.
An agreement that offers security guarantees, that treats Iran as a party with legitimate deterrent interests rather than a problem to be managed, and that does not require Tehran to accept a subordinate status that its history makes unacceptable, is likely to survive.
Whereas an agreement that requires Iran to accept conditions it has rejected in every century of its modern history will not work, no matter which government is in power. Because no Iranian government can offer what its strategic logic forbids.
Washington's current difficulty is not the lack of an interlocutor in Tehran. The problem is that it continues to ask the wrong question. / Adapted from "Pamphlet", from "Foreign Policy"
Lini një Përgjigje