FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj
The untold story of the kundavers poet in the account of his friend, Gole Zerva...
Kiço Spiri, K.TH. Spiri or Kethja, as he was called, was a popular poet from Koncka e Zagoria who made a name for himself with famous poems and humorous rhymes that are still passed on orally today. Despite the fact that his creativity never took place in the official history of Albanian literature, it remains at the center of the country's collective memory, especially with the brilliant speeches about love and the whipping ones about politics. And while Kico Spirit's creativity is widely known and passed down from generation to generation, very little is known about his life. The Kondrave poet who said everything in inexhaustible verses, has left nothing from his biography. Gole Zerva, an early friend of his who knew him closely and shared beautiful and sad moments with him, tells for the first time the unknown story of the poet who liked to call himself the second Çajupi of Zagoria. In the poet where the man was hiding, a terrible drama has been experienced that few know about, a unique drama of its kind, which has targeted the terrible and untimely end of the famous Kiço Spirit. What they did not touch a single hair for those thousands and thousands of verses, they barbarically paralyzed with a few lines addressed to Enver Hoxha sometime in the late 70s. A somewhat different story, without investigators and guards, without handcuffs and cells, but with another punishment with the horrors of Elbasan's psychiatry...
Mr. Gole, you were one of the close friends of Kiço Spirit, the famous poet who became known for brilliant verses about love and whipping ones about politics, what do you remember of your association with him?
We are from the same province, Zagoria e Gjirokastra, from two villages close to each other. We have known each other since childhood. We were almost the same age, although Quichua was a few years older than me. Among other things, the reason for the connection was the passion for poems. First, we recited the verses of Çajup. We had him from the province and the way he expressed himself in verses carried the tradition and breath of Zagorsa. Çajupi, so to speak, marked his friendship with Kiço the most, who, since his youth, began to sing poetry himself. The spirit of Çajupi's verses became an inspiration for...
While Kiço Spirit's creativity is more or less publicly known, nothing is known about his life. What profession did he have, what kind of work did he do, what relationship did he have with his family, the village, the regime of the time, etc.?
Nuk kishte ndonjë profesion të veçantë. Fill pas luftës punoi disa vite korrier i lokalitetit dhe bekshi në zonë. Më vonë fatorino i autobusëve të linjës Gjirokastër-Tiranë. Kaq mbaj mend se më vonë nuk punoi. Raportet me familjen i kishte të shkëlqyera. Kishte për bashkëshorte një zonjë grua. Kishte pesë fëmijë në mos gaboj. Njëri më i mirë nga tjetri. Me këmbënguljen e jashtëzakonshme të tij, të pestë fëmijët, si rrallë kush tjetër në atë kohë, i bëri me shkollë të lartë. E pengonin jo pak në Gjirokastër për bursat e tyre, se atëherë nuk të jepnin më shumë se një bursë për familje, po Kiço e zgjidhte problemin në Tiranë, falë talentit dhe njohjeve me zyrtarë të lartë, shumë të lartë madje që e njihnin. Dhe fëmijët ja kanë shpërblyer mundin dhe investimin, janë bërë ekspert të mrekullueshëm të fushave të tyre. Kjo ka qenë kënaqësia më e madhe e Kiços…
U kujtohen vjershat e para të Kiço Spirit?
Së paku unë e kam dëgjuar duke vjershëruar aty nga fillimi i viteve 50. Po ai kishte nisur më herët të krijonte poezi. Çuditërisht nuk i quante të tilla, por i titullonte me fjalën shkresa. “Shkresa e parë për Zagorinë”, “Shkresa për dashurinë…” etj.
Pra, mbi çdo titull poezie shkruante fjalën “shkresa” me numrat respektivë…
Çfarë shkruante more?! Kiço nuk i shkruante në letër vargjet e poezisë, por i recitonte, ashtu varg pas vargu. Dhe i krijonte aty për aty. I shkruante, si të thuash, jo me laps në fletore si gjithë bota, po me shpirt si ja thoshte zemra në çast. Kështu i bënte dhe Çajupi i parë i Zagorisë, thoshte, duke nënkuptuar veten Çajupi i dytë. Këtë e dinin të gjithë atëherë, se Kiço Spiri nuk bën vjersha me laps po vetëm i vjershëron.
Dhe si qarkullonin pastaj vargjet e tij?
Ashtu gojë për gojë. I dëgjoja unë, më tërhiqnin, takoja ty dhe ti thoshja. Ti pastaj një tjetri. Shkonte vjersha e Kiços si stafet. Kishte njerëz që gjatë këtij komunikimi tjetërsonin ndonjë varg, shpesh nga që harronin vargun origjinal, po kishte dhe të tjerë që e ndryshonin jo me qëllime të mira. Se ishin kohë të këqija e jo rrallë vargjet e tij ishin me spec…
Mbani mend çfarë u thoshte Kiço kur takoheshit?
Vargje vargje të tëra, se ai veç me vargje fliste. Aty ishte pasioni dhe jeta e tij. Shumë nga to aty për aty i hidhja në letër të mos i harroja. I ruaj edhe sot me dhjetëra fletë të mbushura me vargjet e tij nga takimet këtu në Tiranë po dhe në Gjirokastër.
Ti si miku i afërt i tij, cilat nga poezitë do të veçonit?
Këtu ndjehem vërtetë ngushtë, se nuk mund të bëj dallim ndër to. Çdo njëra më tërheqëse se tjetra. Doje vjersha për dashurinë, i qante si askush. Doje për politikën, ta linte dobiçin te dera. Doje për gruan, për familjen. Çfarë nuk ligjëronte Kiço…
Thatë që takohet shpesh dhe ai ju përgjigjej me vargje. Mbani mend ndonjë nga krijimet e improvizuara në këto takime?
Më kujtohen disa të tilla, por njërën e kam më për shpirt. Atë vjershën Hidrocentralet…
Ka shkruar Kiço në atë kohë për hidrocentralet?
Po si jo. Po jo si ato marshet pllakatë. Një të tillë e ka improvizuar kur pinim kafe një mbremje vjeshte në Tiranë. Unë sa isha kthyer nga Vau i Dejës ku punoja dhe ai nga një takim konfidencial me Kiço Ngjelën. Si shkëmbyem fjalët e para për shëndetin dhe familjen, ai ngeci te puna ime në hidrocentral. Dhe aty për aty ja shkrepi siç dinte ai:
Hidrocentralin kur e pashë,
Në Ulzë plot gojën thashë:
Marksi brenda,
Mjekrra jashtë.
Dhe ky shoku në Shkopet
Engelsit sa shumë i ngjet.
Në Selitë sa ma ka ënda
Sikur shoh Leninin brenda.
Më Bistricë seç u çmalla
O Stalin, të lumtë palla!
U ndez drita, më nuk prita,
Nëpër ujë ç’u vërvita
Dhe përqafova, m’u duk,
Stalinin me gjithë çibuk.
E kishte të afërt Kiço Ngjelën, apo mik?
Nuk ishin lidhje gjaku. Kiço Ngjelën e kishte nga krahina. Nga Zagoria atëherë kishte disa funksionarë të lartë, anëtarë të Byrosë Politike, të Komitetit Qendror, ministra, deputet etj. Po Kiço Spiri më së shumti preferonte shoqërinë me Kiço Ngjelën. Me sa duket ky ja njihte mirë talentin, po e njihte mirë dhe si karakter. Kishte ndodhur disa herë ta ndihmonte për çfarë i kërkonte, kuptohet brenda kufizimeve të kohës. Dhe Kiçua nuk ia harronte ministrit që nuk e ktheu mbrapssh për asgjë.
Pra në një farë mënyre Kiço Spiri ka përfituar nga miqësia me Kiço Ngjelën…
Nga aq sa më tregonte, ndër të tjera, ka përfituar një burs për djalin, por jo vetëm kaq. Kiço Ngjela, siç më thoshte e kishte shpëtuar dhe nga një telash i madh që i kishte ndodhur në zonë. E kishin bërë problem aty në fshat e krahinë për bejtet armiqësore “kundër luftës së klasave dhe marrëdhënieve me Greqinë”. Ishin thënë e çfarë nuk ishin thënë aty në meçliz kundër tij. Pastaj të parët e lokalitetit e kishin qëndisur kërkesën e tyre për komitetin e Partisë në Gjirokastër. Në këtë situatë kritike Kiçua i gjorë që rrallë e njihte frikën, i tronditur siç ishte, kishte marrë rrugën dhe direkt te Kiço Ngjela. Aman më bën derman me Rrapo Dervishin, i kishte thënë, se janë gati të më shpallin kulak. Kaq kishte mjaftuar dhe Kiço Ngjella, siç më tregonte, e kishte gjetur llafin me Rrapo Dervishin, asokohe sekretar i parë i Gjirokastrës. Në fakt, për sa kohë Kiço Ngjela ishte në detyrë, Kiço Spirit nuk iu fut gjemb në këmbë. Ndryshe ndodhi kur Kiço Ngjelën e rrëzuan nga fiku
E shpallën kulak?
Ta kishin shpallur kulak ku ta gjeje, po shumë më keq se kaq. E syrgjynosën në psikiatrinë e Elbasanit dhe i mjeri Spiro u shkri si qiriu pak e nga pak deri sa vdiq i shpërfytyruar…
Si përfundoi në psikiatri Kiço Spiri?
Është një histori e gjatë e shumë e dhimbshme që vetëm pak e dinë. Gjithçka ndodhi pas një letre që Kiço Spiri i bëri Enver Hoxhës. I shkrojti udhëheqësit me atë naivitetin dhe çiltërsinë e tij dhe e pagoi shtrenjtë, shumë shtrenjtë…
Më konkretisht, çfarë i shkroi në letër Enverit?
I have not actually read that letter, but Quichua has told me that he was aware of the dire situation the country was going through. You in the kingdom, he said, and we, the people, in poverty. Then he remembered the excesses in the class struggle. He wrote to him that you should deport your sister, the wife of Bahri Omar, and the sons as family members of a traitor shot for treason. More or less such things that Quichua mentioned in every poem and in every conversation. I have been interested until recently to find that letter, but I could not...
Did he send the letter by post, or by hand with a friend?
Where did Quichua get into the mail? Enver entrusted the letter to Simon Stefani's cook, who had it from the village. There was a kind of friendship with her family. But when he thought that she had addressed him to the Lord, that terrible blow began for him...
What had happened?
Kiço's letter to Enver ended up in the hands of Nustret Dauti, who was then director of security for Tirana. First, the latter called Spiro, Kiço's eldest son who was then working at the Bank. He gave those orders that were known in such cases. And when it was thought that the matter was closed like that, the unexpected happened. They went to Kiço from Tirana and told him that he needed to be visited because he was sick. No, he said, I have nothing. Somewhere they filled his mind and took him to the hospital. First at the Gjirokastra hospital and then for a more specialized visit as they used to say in Tirana. However, he never arrived in Tirana because he was immediately admitted to Elbasan psychiatry. There, with electroshots and drugs, they completely crushed him. From here Quichua never recovered...
And died in a psychiatric hospital...
No, he did not die in the hospital. After treating him there for about six months, they took him out. They took him out, but Quichua was no longer recognized by the way he had been disfigured. Somewhere after three or four months, he died devastated..
Did you meet Kiço after he got out of psychiatry?
I met him, but I would rather not have met him so that I could remember that eternal Kicho. He neither recognized me nor did I recognize him. When my son told me that he had been in the hospital, I was shocked. Kiçua meanwhile did not know what he was talking about. He spoke mostly in a whisper and from time to time mentioned with that thick tongue the word "Elbasani", "Ah Elbasani"... / Pamphlet
Lini një Përgjigje