FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The inauguration of the statue of Ismail Kadare in Tirana, on January 28, on the 90th anniversary of the writer's birth, has sparked a public debate between his publisher, Bujar Hudhri, and doctor Skënder Brataj.
The ceremony took place at "Juvenilja", a cafe known as a place frequented by Kadare, where the statue, the work of sculptor Henri Mimani, was unveiled, and was led by Skënder Brataj.
In an article published in the cultural magazine “ExLibris”, Hudhri focuses on the moment of the ceremony and especially on a statement made by Brataj, according to which Kadare had left a bequest: “Protect me when I am gone”. Hudhri expresses his reservations about this formulation and writes: “ As I heard this supposed bequest, the thought immediately came to my mind that, precisely at the midnight of the dictatorship, when my head was spinning, Kadare had dared to be brave enough to write and manage to publish ‘The Palace of Dreams’. And he was all alone, unprotected ”, adding that the writer had been protected by his talent and his work, which today has become part of the world heritage.
Hudhri also describes his personal experience during the ceremony, emphasizing that he was unable to say everything he had thought about Kadare: " Kadare in bronze seemed so distant to me and I felt lonely. It seemed to me that I could not say the words that I had in my mind and heart about the sacred man of my human and professional life ."
This article brought a reaction from Skënder Brataj, who through a public post on Facebook accuses Hudhri of disrespect and hypocrisy. Brataj writes: " This is the second time that Mr. Bujar Hudhri, with his hypocrisy, shows his true face at solemn events for us Albanians regarding Kadare. He only knows economic interest ."
Brataj insists that Kadare's bequest was real and addressed to Albanian intellectuals, not a single individual.
" The trust left by Kadare for his protection when he is no more, he did not leave to Skënder Brataj, but to Albanian intellectuals. Where do you belong, Mr. Hudhri? ", he says, also quoting an opinion of Kadare that "National figures must be protected, because they are the moral passport of a people."
Full reactions
Bujar Hudhri: At “Juvenilja”, Kadare’s favorite café, on January 28, the day of his 90th birthday, the statue of the writer, a work by sculptor Henri Mimani, was inaugurated. The entire ceremony was led by a respected doctor, who is now also a friend of the Kadare family. He unveiled the statue, delivered the speech of the occasion, which he concluded with the statement that the writer had left him a legacy: “Protect me when I am gone.”
As I listened to this supposed bequest, the thought crossed my mind that, precisely at the midnight of the dictatorship, when his head was spinning, Kadare had dared to be brave enough to write and manage to publish “The Palace of Dreams”. And he was completely alone, unprotected, writes Mrs. Kadare in her memoirs. No one was close to him, except for the love of his life, Helena. And only his extraordinary talent, his brilliant work, which had meanwhile become the property of the world treasury, protected him.
And the dictatorship didn't dare touch a single hair!
When it was my turn to speak, I felt that this statement had thrown me off my rails, a feeling of longing had taken over me. Kadare in bronze seemed so distant to me and I felt lonely. The sight in front of me brought me to my senses, that beautiful and silent group of people, Kadare's true friends, who had accompanied my beloved writer in the years when I was not by his side. I saw them gray-haired, old, sad. Then suddenly I felt joy, admiration, in their eyes, but I almost lost it and it seemed to me that I could not say the words that I had in my mind and heart for the sacred man of my human and professional life.
Nuk e mbaj mend saktësisht se kur jemi ulur për herë të parë te “Juvenilja”. Në vitet e para gjithnjë shkonim në bar-restorant “Piaza”, që ishte pronë e mikut të tij shqiptaro-amerikan, zotit Ekrem Bardha. E preferonte atë kafene, sidomos kur uleshim jashtë (Kadareja vinte në Tiranë në pranverë dhe në vjeshtë) dhe ishte plot me njerëz. Vazhduam të frekuentonim atë kafene derisa nga viti 2000 Kadareja bleu një apartament në Sky Toëer. E pëlqente shumë atë apartament, derisa përballë dritareve të tij u ngrit një godinë, e cila përfundimisht ia mbuloi pamjen e malit të Dajtit. Në ish-Bllok gjetëm një kafene shik. Kishte edhe një emër shik: “Davidoff”. Më vonë këtë kafene e përshkroi në poemën e tij të fundit, Tirana në dimër. Nuk mbaj mend sa vazhduam aty, veç kur një stinë tjetër u gjendëm në kafene tjetër, me një emër që i pëlqente, “Princ Park”. Mes gjelbërimit, luleve, shërbimit të kamerierëve, vazhduam në këtë kafene derisa një ditë më tha: “Eja dalim një shëtitje, ngecëm këtu. Lëre makinën ta marrë shoferi.” Dhe kështu, një ditë të bukur pranvere, nëpërmes pemëve, ecëm derisa arritëm te një rrugë e asfaltuar. Ecëm, ecëm. Ishte teposhtë dhe këmbët lëviznin kollaj, kur befas u gjendëm përballë një kafeneje me tavolina jashtë dhe një godinë imitim i një kështjelle. U ulëm. E pashë që u mahnit. Do edhe një ekspres tjetër, i thashë. Jo, vetëm një shishe uji dua. Pastaj… lavdëro kafenenë, kritika mua. Po si nuk e dije këtë kafe? Sa i humbur je. Më duket se je ende në Elbasan, kot thua që banon në Tiranë!
Kështu “Juvenilja” u bë kafeneja e preferuar e tij. Ishte sikur “Rostand” i Parisit. Por “Juvenilja” jonë është ku e ku më e bukur, e ngacmoja. Në kafenenë e tij në Paris kishte një ritual, ku shkruante çdo ditë. Ndërsa te “Juvenilja” vetëm pinte kafe. Mbaj mend, në një intervistë për Neë York Times, tha se në kafenenë parisiene shkruante, por në Tiranë këtë nuk e bënte dot, sepse të gjithë e njihnin. I thashë një ditë me shaka: mos e keni problem se mund t’ju vjedh ndonjë motiv, unë s’jam shkrimtar dhe s’kam për të qenë. Ashtu, s’e dija, ma ktheu me shaka.
U gjend një kthinë brenda kështjellës “Juvenilja”, e cila u bë studioja e vërtetë e tij. U mësuan të gjithë kamerierët, të cilët, pa folur fare ne, e sillnin ekspresin e gjatë për Kadarenë. E gjerbte dy-tri herë, e linte mënjanë. (Mërzitej shumë kur kamerierët e vëmendshëm tentonin t’ia largonin filxhanin. E donte aty, në tryezë, si një objekt.) Pastaj, menjëherë, kapte një nga stilolapsat dhe fletët e bardha që i sillja. Mos më sill më shumë se ç’duhet, më porosiste. (Siç duket, fleta e bardhë, e pashkruar, e shqetësonte, sepse i dukej se nuk e kishte kryer detyrën.)
Janë shkruar këtu te “Juvenilja”, si edhe vazhdimi në Malin e Robit, me qindra faqe letërsi, shënime, intervista. Më vjen ndër mend se si tryeza jonë nga fundi u zmadhua, sidomos kur shkroi Mosmarrëveshja dhe Kur sunduesit grinden. Dy libra që e sfilitën, që i mbajti gjatë në mendje dhe në tryezë. Nga tre vjet secili libër. Pa fund shënime, referenca, pak faqe të shkruara në ditë. Të nesërmen i shihja që u kishte vënë kryq kur i lexonte natën, deri në një pas mesnate. E shihje tek torturohej, por çfarë mund të bëja? Ah, ti s’më ndihmon fare, bënte shaka. S’je botues i mirë, por shofer, po. Je shofer shumë i mirë, pikë. Dhe unë që ia ktheja: e shikon sa i rëndësishëm qenkam? Të çoj te zonja Helena në krahë! Po për të botuar, boll ke botuar në 50 gjuhë. Harroje botuesin shqiptar, ka kush të lexon tani në gjuhët e botës.
Po për Kadarenë lexuesi shqiptar ishte më i dashuri! Aq i ndjeshëm ishte, sa mund të bëje sherr fare kollaj kur gjente ndonjë problem që mund të kishim me lexuesit në panaire apo në takime me ta. Dhe më kujtohet kur duhej të shkoja për një specializim në Amerikë, i ftuar USAID. Si koincidonte që, ndërsa Kadareja dhe zonja Helenë zbrisnin në Rinas, unë duhej të fluturoja për në Uashington. Isha në Elbasan në atë kohë dhe këtë ia thashë në telefon. Çfarë Amerike? ma ktheu. Tani ishe në Amerikë! (Në fakt, isha gati pesë vjet më parë.) Komunikova me mikpritësit, të cilët i shtynë edhe një javë biletat e avionit, hotelet. Jo, këmbënguli Kadareja, edhe më prerë. S’më mbeti rrugë tjetër, veç t’i shkruaja ambasadës amerikane se “për arsye pune” nuk vija dot në Amerikë. S’besoj se ndonjë bashkëkombës i ka dërguar ambasadës amerikane një letër të tillë!
Shumë vite më vonë (2025) do të shkoja në Amerikë. Dhe më kujtohet një thënie e Sami Frashërit ku thotë pak a shumë: “Thuhet se çdo punë ka kohën e vet, por koha e vërtetë e një pune është kur kjo punë fillon!” Në janar 2024, një ditë me shi si te Gjenerali i ushtrisë së vdekur, ndërsa ishim ngujuar brenda kështjellës “Juvenilja”, i thashë se tashmë, që kisha mbaruar edhe veprën e tij në shtatë vëllime, do të merrem me një punë të zakonshme, sepse ju s’po shkruani më. Ç’punë? u interesua seriozisht. Po ja, do të shpërndaj dhe do të shes libra nëpër Shqipëri. E pashë që u tensionua befas. E njoh mirë këtë kapërcim në biseda me të, kur nga s’e pret të vijnë rrufe. Ky është një mision i shenjtë, më tha me zë të lartë sa të tjerët kthyen kokën nga tryeza jonë. E ndjeva atë shikimin e tij zhbirues kur të duket sikur po të rrëshqet toka nën këmbë.
Aksioni im i shpërndarjes dhe shitjes së librave përfundoi pa asnjë rezultat. Tashmë libraritë nuk donin t’u çoje libra në sasi dhe me kredi. Librarët shqiptarë në rrethe porosisin me celular një libër, dy, tre. Isha shumë mbrapa, isha kujtuar vonë.
Kështu do të lindte ideja për një librari në Amerikë. Më vjen keq që nuk arriti të shihte se, më në fund, me një mikun tim shqiptaro-amerikan, Pashk Camajn, pikërisht në ditën e nëntëdhjetëvjetorit të lindjes së tij, hapëm librarinë online “Alblibris”, me libra fizikë, për të gjithë shqiptarët e Amerikës. Sa do të gëzohej, sepse, libraritë i kishte aq për zemër! Jam i sigurt se më bekon dhe uron nga lart. Dhe më kujtohet në këtë rast motra e tij, Kakuja, kur më thoshte: “Ismaili është shumë i mbarë. Kur ishte i vockël, çiftet e reja natën e parë e merrnin në dhomë për mbarësi!”
Nuk kanë të mbaruar kujtimet e mia me Kadarenë, por dua t’i mbyll sot me një fragment nga shënimi im si botues në veprën e parë të kolanës prej shtatë vëllimesh.
“Nuk ka fat më të bukur për një botues se të jetë i pranishëm në jetën krijuese të një shkrimtari si Kadareja, i cili i rishikon shkrimet e tij sa herë i jepet mundësia, me synimin e vetëm për t’i përmirësuar artistikisht e, sidomos, gjuhësisht. Gjatë tri viteve kur përgatitej kolana prej njëzet vëllimesh, ai lexoi kryekreje çdo libër të tij. Ndërkohë, në studion e tij, në kafenenë e preferuar, ndërsa ndjek nga afër ndryshimet, qortimet dhe përmirësimet që autori i shënon me dorën e tij mes rreshtave, në fund të tekstit apo anash faqeve të dorëshkrimeve të veprave të dikurshme, e ndihesh sikur ke qenë i pranishëm në kohën kur ato janë shkruar, para viteve nëntëdhjetë. Një mrekulli krejt tjetër ka qenë procesi i botimit të krijimeve të reja të autorit. Përherë, pasi dilnim nga bar ‘Juvenilja’, ecnim në natyrë, në Parkun e Madh te kodrat e liqenit, ai niste të tregonte vijimin e subjektit, të cilin ende nuk e kishte hedhur në letër. Si në një ëndërr, sheh si të shkasin nëpër gishtërinj grimca ari, po ashtu e ke të pamundur të fiksosh magjinë e fjalëve kur je ti i vetmi që po i dëgjon. Në ato orë të paharrueshme, sikur të mos ishin të kësaj bote, më pushtonte gjithmonë një ndjesi: sa do të doja t’ia përcillja në çast lexuesit gjithçka dëgjoja dhe përjetoja! Po si mund të arrihej kjo? Vërtet botuesi është një ndërmjetës midis autorit dhe lexuesit, por ai mund të bëhet edhe pengesë mes tyre. Nga përvoja tridhjetëvjeçare me një klasik të gjallë të letërsisë botërore, kam mësuar se si arti i botimit dhe i shtypit të kësaj kolane të bëhej i padukshëm, që lexuesi i tij shqiptar, i tanishëm dhe i ardhshëm, të dëgjonte përhershëm vetë jehonën e zërit të Kadaresë.”
Skënder Brataj: Zoti Hudhri po të them fjalët që nuk kam mundur ti them këto pesë vite! Kot nuk thonë se njerëzit duhet t’i vësh në provë për t’i njohur!
Është e dyta herë që zoti Bujar Hudhri, me hipokrizinë e vet, nxjerr fytyrën e vërtetë në dy evente solemne për ne shqiptarët në lidhje me Kadarenë! Ai nuk njeh rregulla, mirësjellje, humanizëm, respekt për traditat, heshtje kur duhet apo edukatë qytetare. Ai njeh vetëm interes ekonomik. Ditën e vdekjes së Kadaresë, në një moment delikat dhe solemn, ku heshtja, respekti dhe humanizmi duhet të përcillnin për në banesën e fundit gjeniun e letrave shqipe, një njeri i vogël, mjeran, për të spostuar vëmendjen drejt vetes, bëri deklaratën ku akuzonte Urgjencën Mjekësore që drejtoj, se ambulanca nuk kishte pajisje! Ditën e djeshme shkruan se nuk mundi t’i thoshte fjalët që donte Kadaresë ditën që u vendos statuja (po ta dëgjonte Kadare fjalën “statujë”, të cilën ai e shkruante shqipërisht “shtatore”, nuk e di nëse zoti Hudhri do të gjente vend ku të futej).
Nuk i tha dot ato fjalë te “Juvenilja”, sepse ceremoninë e hapi një mjek i nderuar. Zoti Hudhri citon: “Ndërsa dëgjova këtë kinse amanet, më vetiu në kokë mendimi se, pikërisht në mesnatën e diktaturës, kur të ikte koka, Kadareja kishte guxuar të ishte aq trim sa të shkruante dhe të arrinte të botonte ‘Pallatin e ëndrrave’”. Amanetin e lënë nga Kadare për mbrojtjen e tij kur të mos jetë dhe të figurave kombëtare, ai e kishte shumë të qartë prej kohësh. Ai nuk ia la amanet Skënder Bratajt, por intelektualëve shqiptarë. Ku bëni pjesë edhe ju, zoti Hudhri? Kadare e kishte të qartë luftën që filloi kundër figurave kombëtare, prandaj këshillonte: “Figurat kombëtare duhen mbrojtur, sepse ato janë pasaporta morale e një populli; pa to, kombi varfërohet në dinjitet.” “Kadare na paralajmëronte se denigrimi i figurave kombëtare është një armë e vjetër kundër kombeve të vogla dhe më e rrezikshmja është kur këtë punë e bëjnë vetë njerëzit e vendit, me zell të çuditshëm”, sidomos në Shqipëri.
Ky ishte amaneti, zoti Hudhri, dhe këto amanete i ka dëgjuar edhe familja e tij që ishte prezente! Ju duhet të jeni i pari për ta mbrojtur, sepse ju sjell ende fitime financiare, mos harroni. Të kishte nxjerrë nga binarët ajo thënie sepse ju nuk shikonit dot njeri afër Kadaresë. Juve ju qeshi fytyra kur ngritët kokën dhe patë rreth e rrotull miqtë e tij! Pse?Është e vërtetë që u çelët, që buzëqeshët, sepse shumë prej miqve të tij nuk i lije të afroheshin të pinin kafe me të kur ai ishte gjallë. Ju qeshët sepse tani e di që nuk e takojnë dot më Kadarenë!
Të kujtohet ajo ditë që erdhi ai zotëria aty te “Juvenilja” dhe i kërkoi zotit Kadare të hapte një librari me emrin KADARE në Gjirokastër dhe në Fier? Të kujtohet kur Kadare i tha po? Ju e sulmuat, e ofenduat dhe e poshtëruat me gjithë ato epitete, se ai nuk mund të bënte një gjë të tillë, se nuk ishte në gjendje, e motive të tjera të ulëta që i përsërite atë ditë. Ai zotëri më bëri shumë përshtypje me qetësinë e vet; nuk t’u përgjigj, nuk ju ofendoi, përshëndeti dhe iku. Nëse nuk ju kujtohet, po jua them që ta sjellë në ndonjë shkrim ai zotëria. Ndoshta erdhi momenti që ai ta hapë atë librari! Atë ditë Kadare nuk ju foli më, të paktën derisa ikëm nga Juvenilja.
Ju dje shkruani: “Më vjen keq që zoti Kadare që nuk arriti të shihte se, më në fund, me një mikun tim shqiptaro-amerikan, pikërisht në ditën e nëntëdhjetëvjetorit të lindjes së tij, hapëm librarinë online ‘Alblibris’, me libra fizikë, për të gjithë shqiptarët e Amerikës. Sa do të gëzohej, sepse libraritë i kishte aq për zemër!”
Ju nuk lejuat të hapej në shtëpinë e tij në Gjirokastër libraria me emrin e vet, nuk ju lejuat shqiptarëve të Shqipërisë dhe trojeve tona këtë mundësi, nuk di deri ku arrin hipokrizia. Ju patët fatin të jeni botuesi i tij, prandaj mos ngatërro interesin personal, ekonomik me miqësinë! Unë pata fatin, edhe pse me vonesë, të jem mik i tij dhe i familjes, por isha prezent gjithmonë.
Të kujtohet te “Juvenilja”, kur më thoshe se nuk i lë të afrohen njerëzit (edhe miqtë e tij), sepse nuk paguajnë as kafen e tyre?
Pikërisht sepse nuk shikoje dot miq afër Kadaresë, sepse e konsideroni pronën tuaj!
Kjo është mënyra juaj: t’i sulmoni miqtë e tij, t’i ofendoni dhe t’i zvogëloni sipas kandarit tuaj. Para teje nuk mund të dalë askush, por harron që ne nuk jemi botues, jemi miq të Kadares.
Zoti Hudhri, Kadare nuk është prona juaj. Është i shqiptarëve, i përket letërsisë botërore. Kur pashë titullin e artikullit tuaj ditën e djeshme, mendova se më në fund do të thoshit ndonjë gjë me sens, do të ngrinit ndonjë shqetësim.
Së pari, zoti Hudhri, ju e dinit që miqtë e Kadaresë po përpiqeshin të gjenin fondet për një shtatore për ta vendosur te “Juvenilja”. Ju kishit gjashtë muaj që kishit në telefonin tuaj fotografitë e dërguara nga miqtë e vërtetë të tij, por nuk u afruat, nuk u shqetësuat për asnjë detaj, për ta parë para se të derdhej në bronz, para se të zgjidhej vendi ku do të vendosej, si do të vendosej, kush po merrej dhe po organizonte të gjitha këto veprime, në kohë, në lekë, në lodhje dhe diskutime.
With what courage did you want to speak in front of his friends (those who gave you the opportunity to speak simply because you were the publisher, not because you deserved it)? But you know very well why you did not participate in this event of Kadare's friends. Were you afraid of paying a penny or not? You remained anonymous so as not to pay. Kadare's friends who contributed preferred to remain anonymous, because they did not need to be seen. One of them says: It is not Kadare who needs us, it is we who need Kadare. He is very right.
We, his friends, also invited you to the anniversary of his death, where again you did not ask who organized it and who paid for it. What have you organized since his death, Mr. Hudhri? I thought that, finally, as a publisher, as an intellectual, as an Albanian, there in front of his friends who brought you a smile when you saw them, in front of his statue, you would have the courage to say: "Today marks the 90th anniversary of the birth of the great Albanian writer Ismail Kadare in France, today a commemorative plaque is placed in the house where he lived for 34 years as a member of the French Academy."
I thought you would say: How is it possible that on this marked day, in Albania and the Albanian lands, after a year and a half since his death, on the 90th anniversary of his birth, there is not a square, street or institution named after Kadare, there is not at least one statue in Tirana or Gjirokastra, there is not a bookstore named after Kadare? Oh yes, I forgot: “Alblibris” has been opened online, not “Kadare”! The bequest he left referred to this national void that has plagued us, the greed of how to earn only lek. Courage is possessed by true friends, those who gave a signal on the 90th anniversary of his birth, those who know what the place of the nation’s figures is, of which Kadare is an indisputable part.
Bime kacavjerrese! Zvaranike te peshtire.histori mediokre me titullin migjenian: Idhuj pa krena! Belule e shkuar Belulit. Artistin mund ta mbroje vetem vepra e tij! Partia, shteti,botuesi dhe qeniet pa dinjitet krijojne vetem zhurma dhe tymnaja te perkohshme. Lexuesi ka shijen e tij dhe nuk pyet per keto mbrojtje idiote qe vetem e demtojne nje artist. Po kur te ikni ju nga kjo bote kush do ta mbroje Ismail Kadarene?