FLASH
Shkruar nga Prof.dr. Skënder Asani
100 Jahre nach dem Gurakuqi-Attentat. Dokumente, die Lügen entlarven und historische Gerechtigkeit wiederherstellen.
Albanische, italienische und kroatische Archive belegen eindeutig, dass die Ermordung des Universalgelehrten ein politischer Akt war. Die Propaganda, die ihn ein Jahrhundert lang verunglimpft hat, bricht angesichts dieser Beweise nun zusammen.
Ein Jahrhundert nach dem Attentat von Shkodra erhebt sich das nationale Gedächtnis aus dem langen Schweigen und lässt die Figur Luigj Gurakuqis durch neue Dokumente wiederaufleben, die keinen Raum mehr für Unklarheiten lassen. Die jahrzehntelang verzerrte Geschichtsschreibung über seinen Tod bricht angesichts eindeutiger Beweise zusammen, die die politische Motivation des Attentats und die Inszenierung der anschließenden Propaganda belegen. Pässe, Telegramme und Berichte aus italienischen und kroatischen Archiven rekonstruieren präzise den Weg von Baltjon Stamolë, dem Werkzeug staatlicher Gewalt, und betten das Ereignis in den düsteren Kontext der ersten Jahre der albanischen Staatlichkeit ein. Gurakuqis Andenken wird als Akt der Gerechtigkeit wiederhergestellt, und die Würdigung seines Wirkens in Skopje, Kalabrien, Stublë und Shkodra wandelt sich zu einer nationalen Auseinandersetzung, die die jahrhundertealte Propaganda infrage stellt und die Würde einer zentralen historischen Persönlichkeit wiederherstellt. Aus dieser Geschichte erwächst ein politischer Appell an die jüngeren Generationen: Freiheit und Staat werden nicht durch Schweigen verteidigt, sondern durch Wachsamkeit, Verantwortungsbewusstsein und den Mut, zu verhindern, dass die Macht die Wahrheit verfälscht.
Anlässlich des 100. Jahrestages dieser schmerzhaften Ereignisse erhebt sich das nationale Gedächtnis wie eine mächtige Glocke des Gewissens, die das hundertjährige Schweigen bricht und die dunkelsten Schatten unserer politischen Geschichte erhellt. Sie bringt uns die Archivdokumente zurück, die nicht nur von den turbulenten Attentaten zwischen den beiden Weltkriegen zeugen, sondern auch vom monumentalen Fall des Universalgelehrten Luigi Gurakuqi – einem Tod, der nicht mit einer Kugel endete, denn unmittelbar nach dem Verbrechen wurde ein zweiter, noch giftigerer und heimtückischerer Mord entfesselt: schwarze Propaganda. Die Urheber und Lenker dieses politischen Aktes sorgten dafür, seinen Ruf mit erfundenen Erzählungen zu schädigen, den Mord zu rechtfertigen und die Moral eines Mannes zu zerstören, der das Ideal der Nation verkörperte. So entstand ein Nebel, der über ein Jahrhundert lang die Wahrheit verhüllte. Die heute aufgetauchten Dokumente sind nicht bloß alte Seiten, sondern der Hammer, der Lügen zerschmettert, das Licht, das jeden Schatten der Manipulation vertreibt und eindeutig beweist, dass dieser Mord rein politisch motiviert war. Dieses moralische Vermächtnis hat in diesem Jahr in einer landesweiten Gedenkroute Gestalt angenommen, die durch Skopje, Kalabrien, Stubble und Kosovo führte und am 5. Dezember in Shkodër ihren Höhepunkt erreichte. Dadurch wurde die Figur Gurakuqis zum Dreh- und Angelpunkt eines gemeinsamen Gedächtnisses, das Zeit und Grenzen überwindet. Von der Promotion der Briefmarke, die sein Porträt wieder in Umlauf brachte, über akademische Debatten über das dokumentarische Erbe und Ausstellungen, die sich ganz seinem facettenreichen Leben widmeten, bis hin zur feierlichen Ehrung in seiner Geburtsstadt für den emblematischen Delegierten des Kongresses von Manastir, die Säule der Elbasaner Normalschule und den Verfasser der Unabhängigkeitserklärung – diese Reise ist nicht nur zeremoniell, sondern eine kraftvolle historische Erklärung dafür, dass Erinnerung keine Last ist, sondern ein Licht, das leitet, stärkt und verweigerte Gerechtigkeit wiederherstellt.
Nach Ahmet Zogs Rückkehr an die Macht im Jahr 1924 stürzte Albanien in eine finstere Ära. Die Regierung strebte nicht nach Stabilität, sondern nach der Unterdrückung jeglicher Stimme, die Freiheit und nationale Würde verteidigte. Die Ermordung Luigj Gurakuqis und die darauffolgenden Umstürze von Bajram Curri und Hasan Prishtina bewiesen, dass eine unsichtbare Hand die stärksten Säulen des albanischen Widerstands zum Einsturz brachte. In diesem Orchester der Finsternis erschien die rätselhafte Gestalt Baltijon Stammolas als dominierender Schatten, ein Symbol orchestrierter Gewalt und geheimer Manipulation des Schicksals einer wehrlosen Nation. Albanien, seiner institutionellen Mechanismen beraubt, verwandelte sich in ein Schlachtfeld regionaler Konflikte, während jede Hoffnung auf Freiheit, Gerechtigkeit und Würde durch Intrigen und geplante Gewalt bedroht wurde. Diese Periode bleibt eine historische Warnung: Wenn die Macht der Finsternis die Oberhand gewinnt, wird die Geschichte selbst zur Waffe, und nationale Ideale müssen mit Wachsamkeit und Mut verteidigt werden, um Hoffnung und Würde am Leben zu erhalten.
Pasaporta e Baltjon Stamollës, nr. 248/1925, e lëshuar më 19 shkurt 1925 në Tiranë dhe e ruajtur në Archivio di Stato di Bari, përbën një burim të rëndësishëm historik, i cili reflekton jo vetëm funksionin administrativ, por edhe dimensionin politik dhe diplomatik të lëvizjeve ndërkombëtare të individëve gjatë periudhës së parë të pluralizmit në Shqipëri. Çdo faqe e dokumentit, e pajisur me vula dhe nënshkrime zyrtare, siguron autorizimin për kalimin e kufijve dhe përballimin e autoriteteve civile dhe ushtarake, duke e kthyer pasaportën në një instrument ligjor të zbatueshëm për udhëtime të monitoruara nga shteti. Shënimi në faqen e parë, që specifikon lëshimin falas të dokumentit, pasqyron përkujdesjen institucionale dhe rëndësinë strategjike të këtij udhëtimi, ndërsa udhëzimi në faqen e pestë – “si mbas urdhërit të Ministrit të Punëve të Brendshme nxiret jashtë Shqipnie” së bashku me vulat e portit të Durrësit më 20 shkurt dhe mbërritjen në Brindisi më 21 shkurt, evidentojnë zbatimin e një plani të strukturuar dhe të koordinuar që do të kulmonte me atentatin ndaj Gurakuqit më 2 mars. Nga perspektiva e historisë dokumentare, pasaporta shndërrohet në një dëshmi të drejtpërdrejtë të ngjarjeve politike dhe të tensionit të kohës, duke siguruar informacion të saktë për studimin e marrëdhënieve ndër-institucionale dhe veprimtarive të individëve në kontekstin e periudhës së parë të shtet-formimit shqiptar.
Në horizontin e ndërlikuar të marrëdhënieve shqiptaro-italiane të viteve ’20, rasti i Baltjon Stamollës mbeti një episod i ngarkuar me simbolikë politike dhe diplomaci të heshtur. Vrasja e Luigj Gurakuqit, e interpretuar nga shumë qarqe dhe hetuesia si akt me motivim politik, çoi fillimisht në një proces hetimor të ashpër, ku pritej një dënim maksimal për autorin. Megjithatë, ndërhyrja e papritur përmes një letre të Baltjon Stamollës dërguar Ahmet Zogut, në të cilën kujtohej besa dhe mbështetja e premtuar, ndryshoi krejt atmosferën gjyqësore, duke e shndërruar aktin e atentatit në një justifikim për ruajtjen e pushtetit në Tiranë. Kjo ndërhyrje shënoi një kthesë të qartë në kursin e politikës së jashtme shqiptare: nga një orientim i ftohtë e madje armiqësor ndaj Italisë, drejt një afrimi të shpejtë dhe nënshkrimit të marrëveshjes së miqësisë, e cila e vendoste shtetin shqiptar në një orbitë varësie nga Roma. Ky zhvillim tronditi mërgatën patriotike, e cila e pa veten të pasigurt në Itali dhe në hapësirat kufitare me të, duke zgjedhur të shpërngulej drejt qendrave më të sigurta si Kroacia, Austria apo Selaniku, ku Hasan Prishtina dhe bashkëmendimtarët e tij vijuan veprimtarinë politike. Por, në sfond, regjimi i Zogut, i frikësuar nga potenciali i kundërshtarëve të mërguar, aktivizoi rrjetet e veta për t’i neutralizuar, shpesh me metoda të fshehta e likuidime të shënjestruara, duke e mbajtur kështu të tensionuar klimën politike shqiptare edhe përtej kufijve.
Rëndësia e prezantimit të dokumenteve të arkivit kroat shtrihet përtej thjeshtësisë së fakteve; ato hapin një dritare në logjikën e politikës, sigurisë dhe diplomacisë së viteve ’20. Secili telegram, raport policor dhe urdhër administrativ dokumenton jo vetëm itinerarin e Stamollës, por edhe mënyrën se si shtetet ballkanike kontrollonin lëvizjet politike, monitoronin emigracionin shqiptar dhe parashikonin çdo veprim të dyshuar. Përmes këtyre dokumenteve, lexuesi ndjek hapat e Stamollës, sheh tensionet ndërmjet qeverive dhe rrjeteve emigracioniste dhe kupton sesi politika, frika dhe sigurimi i rendit ndërthureshin në një kohë të trazuar historike. Arkivi kroat, me detajet e hollësishme dhe specifike të lëvizjeve dhe udhëtimeve, shndërrohet kështu në një burim të jashtëzakonshëm për interpretim historik dhe diplomatiko-politik, duke zbuluar ndikimin e shteteve të kohës mbi betejat e brendshme dhe jashtë atdheut të Shqipërisë.
Dokumenti I: Telegramet e shifruara të ministrit Maksimović, datë 15 shkurt 1926, të adresuara Prefektit të Madh të Zagrebit, tregojnë se Stamolla ishte nën mbikëqyrjen e veçantë të autoriteteve shtetërore te Mbreterise SKS. Ky dokument i koduar, nr. arkivor 321/26, urdhëron hetimin e hollësishëm të veprimtarive të Stamollës, duke reflektuar logjikën e shteteve të kohës për të kontrolluar çdo element të dyshuar përmes instrumenteve burokratike dhe policore.
Dokumenti II: Telegrami i fshehtë i Ministrisë së Punëve të Brendshme, datë 21 shkurt 1925, nr. arkivor 32397/140, i drejtuar Prefektit të Madh të Zagrebit, tregon itinerarin e Stamollës nga Shqipëria në Trieste dhe synimin për të depërtuar në Kroaci për të kryer atentatin kundër priftit atdhetar Dom Loro Caka dhe figurave të tjera të emigracionit shqiptar, si Luk Luka. Ky dokument evidenton përdorimin e dhunës si instrument të politikës shtetërore dhe tensionet mes emigracionit dhe aparateve shtetërore ballkanike.
Dokumenti III: Telegrami i datës 23 shkurt 1926, nr. arkivor 140/23, dërguar Prefektit të Madh të Lubjanës nga Ministria e Punëve të Brendshme në Beograd, dokumenton shqetësimin e autoriteteve te Mbreterise SKS mbi lëvizjen e Stamollës dhe masat për kontrollin e emigracionit shqiptar. Urdhri për ta identifikuar, ndaluar dhe marrë në pyetje Stamollën në rast të kalimit në territorin e tyre, bashkë me masa për mbrojtjen e emigrantëve, tregon ndërthurjen e interesave të sigurisë së brendshme me dinamika të emigracionit politik.
Dokumenti IV: Dokumenti Nr. 1519, datë 25 shkurt 1926, i drejtuar Prefektit të Madh të Rajonit të Zagrebit, ofron një pasqyrë të detajuar të profilit dhe rrugëtimit të Stamollës. Arrestimi i tij në Zagreb dhe më pas në Bari, përkundër pafajësisë për disa akuzat, dëshmon për rreziqet dhe tensionet që lidhen me rolin e tij si pjesëtar i rrjetit politik dhe tregtar. Gjatë kontrollit të bagazhit të tij u gjetën 28 monedha ari, letra dhe gazeta në gjuhën shqipe, të cilat konsideroheshin materiale konspirative, duke dëshmuar lidhjet ndërkombëtare dhe aktivitetet e fshehta politike.
Kontrasti midis Stamollës dhe Gurakuqit bëhet i qartë në këtë kontekst kronologjik-dokumentar. Gurakuqi, aristokrat evropian dhe patriot shqiptar, simbolizon ndërtimin, idealin dhe lirinë. Ai shfaqet në fotografi dhe dokumente të kohës si figurë kombëtare dhe intelektuale, ndërsa Stamolla përfaqëson instrumentin e dhunës shtetërore dhe intrigës. Ky dualitet i politikës së arsyes kundrejt politikës së frikës, ndërtimi kundrejt shkatërrimit pasqyron tensionet e një kombi në fazën e konsolidimit, ku individët idealistë shpesh paguanin me jetën për kauzën e tyre.
Përmes pasaportës, telegramëve dhe dokumenteve të arkivit kroat, rrëfimi i Stamollës dhe Gurakuqit bëhet një kronikë dokumentare e një kohe ku politika, identiteti dhe jeta ishin të përziera. Historia e kësaj periudhe nuk është thjesht kronikë atentatesh, por dëshmi e një epoke ku ideali dhe frika përplaseshin, duke lënë pas kujtimin e një kombi që përpiqej të konsolidohej ndërsa individët përballeshin me intriga, eliminim dhe presionin e fuqive të kohës. Pasaporta 24 faqëshe e Stamollës dhe dokumentet administrative, së bashku me fotografitë e kohës, krijojnë një rrëfim kronologjik, historik dhe diplomatiko-politik, i cili ndriçon një kapitull të errët të politikës shqiptare dhe Ballkanit të Mesëm në vitet ’20.
Unsere bewegte Geschichte und die Phasen des Staatsaufbaus sprechen zwar leise, doch ihre Botschaft ist unbestreitbar und klar: Die neuen Generationen, die die Verantwortung für die Nation tragen werden, müssen aus der Vergangenheit lernen, die Logik von Angst und Intrigen ablehnen und mit Weisheit, Gerechtigkeit und dem Einsatz für das Gemeinwohl führen. Der Machtkampf darf niemals zu einem Instrument der Zerstörung werden; er muss dazu dienen, Institutionen zu stärken, den Staat voranzubringen und die Nation zu festigen, in der der politische Gegner kein zu vernichtender Feind ist, sondern ein wesentlicher Faktor für Pluralismus und demokratischen Wettbewerb, eine Chance, Stabilität und gegenseitiges Vertrauen aufzubauen. Vor allem aber ist diese Geschichte voller Herausforderungen, verschleierter Strategien und Machtkämpfe ein eindringlicher Appell: die Gefahr eines institutionellen Vakuums zu erkennen und die Wachsamkeit, den Mut und die Verantwortung zu übernehmen, die jede Nation benötigt, die nach Freiheit und Stabilität strebt. Nur durch die Pflege einer solchen politischen Kultur können die neuen Generationen eine nachhaltige Zukunft für die Nation sichern, den Respekt internationaler Partner wiederherstellen und das Fundament für einen starken, geeinten und geachteten Staat legen. Wer aus der Vergangenheit nicht lernt, ist dazu verdammt, seine Fehler zu wiederholen. Wer aber mutig handelt und mit Weisheit, Entschlossenheit und Hingabe die Zukunft der Nation gestaltet und Macht in den Dienst von Freiheit, Pluralismus und Nachhaltigkeit stellt. Dies ist das stille, aber kraftvolle Manifest: ein Appell an all jene, die führen wollen – nicht für sich selbst, sondern für die Nation und die Geschichte, die uns vereint. / Broschüre
Të marrë shembull BKH se si hetohej për vrasësit përpara 100 vjetëve...