FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Letter to the General Directorate and the Board of Directors of Albanian Radio Television.
I am not following the custom of open letters with “honorable” or “respected”, because I do not know if there is anyone on the recipient’s side. There is no communication code between us, between me as an external collaborator and the management of Albanian Radio Television. Since 2019, when I started the “Artes” program on the state screen, six general directors have been changed with all the relevant staff at a close level. Every season, a new superior, a repeated headache, a deaf wall, which is more humiliating than the economic threat.
I don't know what fate has in store, nor do I seek predictions, but I have the right to know what the RTSH bureaucrat has in store for me. My case cannot be isolated from a media system where arbitrary decision-making, like Mercury in retrograde, breaks even the last pieces of a configuration built over years.
Debt and silence
“The money has turned to ashes, so the royalties have not been paid,” they told me in the early days of June. “We ask for your understanding.” Right there, I felt sorry for the past of this country, the theater on the screen that I followed as a child, the sound and visual archive that no prince can awaken, the use by political squadrons of the left and right; I felt sorry for the windows full of light that do not close, with wooden blinds, as old as the Radio Television building itself, which is one of the last traces of a human architecture in Tirana; I felt sorry for those who have dipped their bread in sweat and left a good name, for others who leave a good name in this stolen, mocked factory, and I also felt sorry for the lazy and deceitful RTSH. Pity makes no difference, when things are immersed in misery. I felt sorry for the sincerity, courtesy and delicacy that the new staff was showing me at the first meeting. And the extended neck is not expected. I understood them well about the unpaid royalties from April (my monthly salary) and I experienced a return to the scenarios of the media companies of Kokëdhima, Frangaj and, most recently, Hysenbelliu. This has always happened with us: the past becomes the future in regression. Therefore, in conditions when your hands are tied, at least have a free tongue.
At the end of June, Albanian Radio Television opened the call for projects. I submitted my letters, like every year, my CV and project idea, adapting the requirements for the new season. The application closed on July 5. I was supposed to be on the air today, and, as far as I know, it is not one of the programs that are produced by external collaborators. I asked for a meeting with the general director twice, even though they had told me that she “doesn’t wait”. Her staff has not responded either.
What to do now? Invent an employment plan at the end of September, when people return refreshed to pick up where they left off in their professional routine and private media have closed the programming of the 2025-'26 season? In the coming months, what to do? That neck of the new directors, which had seemed touching and delicate to me, now appears to me in the form of a creeping reptile. I know that at this point the abuse has begun and I can forgive RTSH for its empty coffers, but not the lack of information, the arrogance of silence and the threat of financial consequences that comes from this, to take away, even for a few months, the right to practice your profession and to sever your ties of communication with the public.
contracts
Even in a legally regulated relationship, as long as they sign an agreement, the external collaborator as an employee is in a fragile position. He is part of the non-salaried space, subject to temporary contracting, 8-9 months. The contract is renewed at the beginning of the new financial year, but right then, in the middle of the journey, it can also be terminated. This is an illogical relationship for a journalistic program that, in order to function, needs continuity, stability and independence. This has worried me from the beginning, because I had just come from a bitter experience at a private television station, where the decision to fire me, as if they wanted to remove a leper, was implemented within two days.
The contract of the external collaborator with the state television is of a type that feeds the parazitism. The journalist is not recognized as a professional of a certain category, the presenter is recognized, who is usually called "moderator". During these years I have signed a contract as a moderator and scriptwriter, when essentially my work is journalistic: it starts in the field and ends on the screen. With former managers who have had journalistic experience, I raised the concern, in the presence of the RTSH lawyer, about the lack of recognition of the notion of "journalist". To the superiors, this fact, besides reminding them of something from their professional past, left them indifferent.
The external collaborator is not protected or compensated for the consequences of force majeure, although the 15% income tax is withheld, without calculating and withholding social and health insurance contributions. During the Covid-19 pandemic, with the suspension of the program, payments were of course suspended, while the management drove the final nail in the coffin: in the middle of the season, without informing me, they cut the fee.
Edhe përdorimi i të drejtave të autorit është i kufizuar. E kam pasur të vështirë të tërheq kopje të emisioneve të mia nga Arkivi, kur më janë dashur apo kërkuar për qëllime dokumentimi, reference apo shfaqje në auditor. E kam fjalën për emisionet e viteve 2019-2021, të cilat janë hequr nga publikimi në platformën youtube, pas bllokimit të kanalit për shkak të konfliktit të RTSh-së me Agjencinë e Administrimit Kolektiv e të Drejtave të Artistëve Interpretues/Ekzekutues. Në letrat dhe raportet e vazhdueshme për stafet drejtuese, një rrugë që e kam ndjekur gjithmonë, kam shprehur kërkesën për rikthimin në qarkullim të kësaj pune dyvjeçare. Për ta ishte si t’u kërkoje kallëza në dëborë.
Me mbylljen e sezonit televiziv për çdo qershor, vjen faza e pritjes deri në shtator a tetor, për të marrë vesh në do të lidhet kontrata me institucionin apo jo. Zakonisht, sezoni nis kur e gjykon të arsyeshme drejtoria, e cila mund ta zhvendosë programin tënd në një kanal tjetër, në ditë dhe orar tjetër, duke copëtuar lidhjen e mezikrijuar me audiencën. Kujtoj drejtorin e komanduar në korridor, me pamjen e kambistit në tregun e zi të valutës që sfidonte nga trotuari përballë Bankën e Shqipërisë, në mes të viteve ‘90. Duke dredhur një zinxhir në dorë, do më thoshte se kot e kundërshtoja kalimin në kanalin 2, “se në të parin, kam qejf më shumë spektakël”.
Çdo fillim sezoni, bashkë me kaosin dhe trajtimin e pabarabartë, programit i diktohen video wall-et, teknologjia e vjetëruar – nëse ditën e xhirimit, mikrofonët kanë qenë pa zhurmë, ke pasur ditë pune më fat – imponohen kamerat robotike me formulën vizuale “dy karrige, një ekran për sfond, plan-kundërplan, plan dysh”, pa përpunuar kurrëfarë kërkese estetike për secilin program. Edhe po t’i kesh punuar disa koncepte për dizajnin grafik të backgroundit me artistë shumë të mirë të artit bashkëkohor shqiptar pjesë e RTSh-së, drejtoria i shkatërron dhe fut në mes të sezonit ekranet e rrjepur të Agon Channel të dhjetë viteve më parë, që s’ka Grabockë t’i kamuflojë. Në studion grafike kanë punuar dy artistë shumë të talentuar, njërin e detyruan të largohet, tjetri është në ikje. Thuhet se drejtuesja e re planifikon kontraktimin e një studioje të jashtme grafike për krijimin e imazhit të ri të televizionit, ndërkaq departamenti i brendshëm i grafikës ka mbetur pezull për shkak të ngrirjes së programeve. Është ky lloj menaxhimi që nuk njeh kapacitetet e punonjësve të vet, që i largon nga puna duke shkelur rregullat dhe punëson individë të cilët, diku tjetër paguhen me rrogë, pra që nuk jetojnë me gazetari, por e përdorin këtë mundësi si frut pas buke apo për ca kredi për status më të ngritur social, e, pse marrin një emision me tavolinë treqind e gjashtëdhjetëgradëshe dhe një podcast përsipër, pra dy rroga, qarr e kanë. Po të mos ishte kështu, përse pikërisht bashkëpunëtorët e jashtëm ka bllokuar drejtoria e re?
Do thotë dikush pas kësaj, edhe shtëpitë më të mira kanë nevojtoret e tyre. I kanë. Pretendimi për t’i mbajtur nevojtoret po aq mirë sa shtëpitë, duhet të llogaritë edhe fantazmat në dhomat e kyçura, fantazmat e lirisë, çështja e fundit që dua të prek.
Liria
Duke punuar gjatë verës me koleksionet e shtypit të përditshëm dhe periodik në Bibliotekën Kombëtare, për periudhën e parë dhe të dytë të tranzicionit shqiptar, vura re varësinë helmatisëse nga politika dhe pornografia. Varësia nga politika mbetet, kurse pornografia jeton në ekzibicionin e intimitetit në publik, i mirëpranuar si kod liberal i shprehjes së mënyrës së jetesës. E megjithatë, në gazetat “Koha Jonë” dhe “Shekulli” kanë pasur vëmendje temat për shtypin dhe televizionin, për ligjet dhe rregullat për profesionin e gazetarit. Televizioni Shqiptar, për kushtet akoma jo pluraliste të tregut mediatik, ka qenë në qendër të vëmendjes.
Sot, gazetari bëhet lajm kur kryeministri i injoron pyetjen apo i kundërpërgjigjet me fyt të tharë, duke i përmendur gazetarit pronarin, me të cilin kryeministri ka ndarë jo vetëm bukën. Skena si këto po certifikohen si kriter disidence në gazetari. Fabula e thjeshtë, spektakolare dhe që bëhet shpejt virale është për organizatat e gazetarëve dhe të shoqërisë civile një subjekt për kauzë që fiton vëmendje. Madje, kanë rikthyer rëndshëm peticionet si në mesin e viteve ‘90, kur kjo modë vinte paketë me grevën e urisë. Por nuk diskutohen të drejtat e gazetarit në termat e praktikës së përditshme të profesionit, se çfarë efektesh kanë rrymat e ajrit dhe shtrëngatat që provokohen në redaksitë e informacioit, nga rrahja e krahëve të fluturës në oborrin e qeverisë.
Pyetja në vazhdim është: sa e ushtron të drejtën e lirisë së fjalës dhe të kritikës gazetari në median shtetërore? I ngulitur në ndërgjegjen e njerëzve si megafon i partisë në pushtet, Radio Televizioni Shqiptar ka pasur vitet e fundit një periudhë të shkurtër, por të mirë profesionalizmi dhe paanësie, kur Gëllçi drejtoi institucionin dhe programin politik në orarin kryesor të mbrëmjes e kishte Lutfi Dervishi (që më mungon).
Ushtrimi i lirisë nuk është një formulë që zbatohet pa e ndjerë dhe pa ia njohur vlerën. Këtu më vjen për argument historia e Tespit nga teatri i lashtë grek, siç e tregon Augusto Boal në “Teatrin e të shtypurve”. Një ditë, Soloni shkoi në teatër ku luante edhe Tespi, poet e pijanec. Ky e nisi interpretimin modestisht, por duke dalë nga kori, nuk po dinte të përmbahej dhe filloi të flasë për qytetin, politikën dhe ligjet. Deri në atë moment, askush nga kori nuk e kishte kuptuar që, liria për të thënë atë që mendon, ishte e mundur. Kështu hyri protagonisti në historinë e teatrit. Pas shfaqjes, Soloni përgëzoi korin dhe iu kthye Tespit: “Njerëzit mund të ndikohen nga kjo loja jote dhe kjo mund të ndotë kulturën tonë. Nuk ka rëndësi se çfarë the e çfarë fjalësh përdore. Rëndësi ka që, ti sot tregove që gjërat mund të thuhen. U tregove njerëzve se është e mundur të flitet, se secili mund të mendojë me kokën e vet, të zgjedhë fjalët e veta. Kjo jep një shembull të keq. Unë e di që ata munden, por kjo nuk duhet të merret vesh… Mos e bëj më!”
Sipas kësaj fabule, individi nuk ka vetëm liri profesionale, ka një liri të brendshme, ka dhe një liri qytetare, të cilat mund t’i shprehë nëpërmjet profesionit. Çështja është “si” dhe te kjo “si” përmbyllet identiteti i gazetarit.
Gjatë këtyre viteve disa drejtues më janë shprehur dretpërdrejt “po ke pakënaqësi ndaj pushtetit, dil në shesh me PD-në, jo në ekranin e Televizionit Shqiptar”; “nuk mund të kritikosh rilindjen urbane”, ose nëpërmjet drejtorëve të tjerë në varësi “thuaji asaj të bëjë kujdes”. Gjesti i fundit i drejtoreshës në ikje ishte heqja e fotografisë së Edi Ramës para tasit me spaghetti, pjesë e siglës së programit “Artes”, për shkak se në një nga emisionet kishte qenë subjekt diskutimi. Cilado të ketë qenë arsyeja, u hoq pa më pyetur. E megjithatë, ekrani i Radio Televizionit Shqiptar është hapësirë e pakrahasueshme për mua. Qytetarët paguajnë për të, natyrisht, jo me vullnetin e tyre dhe sfida që nuk marrin përsipër drejtuesit, e që është thelbi i problemit, është si ta bësh publik ekranin e shtetit.
Për mua, ka një arsye pse dikush zgjedh t’i rrijë besnik një njeriu, një ideje, një shije, një ekrani, një publiku, siç ka arsye ai që kërcen degë më degë, për një rrogë shumë herë më të mirë, për një ekran më të mëndafshtë. Falë profesionit dikush ia del të marrë distancë nga realiteti dhe të ushqejë kërkesa që nuk janë thjesht nevoja natyrale për gjumë, seks, ushqim, riprodhim, për të kuptuar se jeta zgjerohet në mister dhe liria është një nga misteret. Dhe misteret nuk janë në eter të shkëputura nga çfarë bën, mbron dhe lufton njeriu përditë.
Ndryshe nga ç’mendon shumica për atë ekran dhe damkat që i vënë, unë jam për mbrojtjen dhe mëkëmbjen e këtij institucioni publik që është një histori e kulturës sonë kombëtare, sado e mpleksur me ideologjinë e regjimit të shkuar, sado i korruptuar dhe i palirë në demokraci. Ai mund të ndryshojë veten dhe perceptimin e të tjerëve për të, në sajë të vetëdijes për lirinë profesionale të individëve drejtues dhe të atyre që punojnë brenda sistemit. Secili mund të kontribuojë për ndryshimin, jo duke e parë profesionin në raport varësie me institucionin, por në raport me cilësinë e punës që bën si profesionist. Në këtë proces, gazetari e ka më të vështirë të administrojë jo aq kontrollin politik, por një mentalitet të tërë shoqëror e kulturor i strukturuar sipas spirales së frikës dhe heshtjes, që natyrisht edhe kjo është e lidhur me kontrollin politik. Është kjo vështirësia kryesore që kam në përditshmërinë time për realizimin e programit, është mentaliteti i djeshëm dhe i sotëm që pengon guximin e njerëzve për të shprehur publikisht atë që mendojnë.
Një nga herët më dështoi emisioni për sindikalizmin në art. Kisha bërë fillimisht një bisedë të gjatë me Sekretarin e Përgjithshëm të Sindikatave të Artistëve, dhe një ditë para xhirimit ai nuk u përgjigj. Është nëpunës në shtet, është vartës i Ministrisë së Kulturës dhe i Bashkisë. E marr me mend hallin e tij. Janë të panumërt njerëzit me të cilët më lidh puna gjatë vitit, në institucione, ngjarje, grupime, rrugë dhe që duan të jenë të padukshëm, anonimë, larg çdo gjëje që i vë para përgjegjësisë publike, sepse edhe përgjegjësinë publike e shohin si diçka që të inkriminon politikisht. Nga ana tjetër, janë forcuar ndjeshëm dhomat e Marrëdhënieve me Publikun, qoftë në institucionet shtetërore, po edhe në frontin privat të “industrisë kulturore”, duke ofruar vetëm një lloj pamjeje, atë që skena dëshiron të shohë e të dëgjojë. Edhe kjo është kufizim i lirisë kolektive të shoqërisë, po aq sa i lirisë individuale të gazetarit. Janë këto hallet profesionale që i bluaj përditë sepse nuk të jepet kurrë mundësia t’i ndash me publikun, sepse puna ime është publiku.
Janë zhgënjyese qëndrimet e shoqatave të gazetarëve që reagojnë vetëm për vënie gjobash e çështje pagesash, siç ishte së fundi ajo dy gisht letër për të larë gojën për “bashkëpunëtorët e jashtëm” të Radio Televizionit Shqiptar. Dhe nuk merrej vesh, për kë e kishin fjalën, për gazetarë apo për zjarrëfikës.
Një gazetari me të ardhurat që merr sot i duhet të sforcohet pa t’i dalë llogaria për të mbajtur familjen dhe shëndetin në normalitet, për të udhëtuar e pushuar. Si çdo qytetar. Si shumica e qytetarëve. Me ndryshimin se, një gazetar është për shoqërinë parakusht për ruajtjen e një ndërgjegje të lirë. Nëse një popull nuk ngrihet për poshtërsitë që i bëhen, është gazetari që e bën në emër të popullit, dhe për këtë ata janë pasuri publike.
Atëherë, ç’praktikë të ndjekësh për të krijuar një burim lirie në këtë vend ku edhe pellgu i thellë thahet/ edhe guri i fortë çahet?
Praktika ime është kjo:
-Shmang propagandën, reklamën, konfliktin e interesit dhe llojin e informacionit të prodhur virtualisht, pa kontakt me realitetin;
-Vëmendje për tema si arti dhe politika, roli i intelektualit, politikat e establishmentit përballë këndvështrimit të krijuesve që punojnë në margjinat e sistemit;
-publikim i rasteve kur kultura nëpërkëmbet, cënohet, kompromentohet;
-jo qëndrim restaurues ndaj trashëgimisë shpirtërore, asaj filmike apo letrare, sepse ka rëndësi të rishikohen dhe krahasohen epokat dhe jo të konsolidohen stampat e klishetë. Në këto raste, provokimi është qëndrim i shëndetshëm për shoqërinë, e cila, për të ruajtur vlerën e qëndrueshme të produktit kulturor të së shkuarës duhet të vazhdojë ta testojë e ta marrë në pyetje atë;
-të shqetësohesh për atë që duhet përmirësuar, por edhe të mos u dorëzohesh, për hir të numrave, shijeve aty për aty të publikut;
-Studioja është vendi ku realiteti gjen një skenë dhe jo skena ku prodhohet një realitet.
-Bashkëbisedimi në studio ndërtohet jo mbi qejfbërjen ndaj të ftuarit. Para se njerëzit të bien dakord, duhet të ezaurojnë argumentet e tyre;
Nga ana tjetër, “Artes” përpiqet të identifikojë në terren individë apo grupime të vogla, që kanë gjetur forma jo thjesht për të mbijetuar, por kushtet e reja të komunikimit me publikun po i përdorin në favor të gjuhës së arteve. Këto burime spontane, zakonisht nuk tërheqin vëmendjen mediatike, nuk kanë joshjen dhe agresivitetin komercial, e që ndoshta nuk do të bëhen kurrë “kulturë zyrtare” dhe e afirmuar. Aq më mirë nëse përvijohen si antikulturë. E pikërisht edhe për këtë, besoj se është detyrë e gazetarit ta gjejë kulturën dhe artin edhe aty ku ndodh sinqerisht dhe sipas fuqive të gjithsecilit, jo vetëm aty ku shfaqet e gatshme për t’u ekspozuar me mbështetje të mëdha financiare e mediatike. Në fund të fundit, në hapësirën e një kuture pa treg, këto dy botë, brenda dhe jashtë institucionit shtetëror, ndërveprojnë pa e ditur, në mënyrë joformale dhe përbëjnë fytyrën e kulturës dhe artit shqiptar bashkëkohor.
Në këtë pikë ndahemi me drejtuesit që kërkojnë populizëm, pëlqim me çdo kusht dhe numra.
I wouldn't tell the director all this if I met her. Part of it is written in the project I submitted. The legal and technical concerns, yes, I want to believe that her management model will not fall into the matrix of the boss who runs the institution from the saddle. If I had time, I would tell her something else. In early August, when I was insisting on an answer for the new season, I saw an interview of the prime minister's wife advertised on Albanian Television's social networks, accompanied by a photo that retouched her age without shaking her hand. I would encounter the same advertisement at the ticket sales points. It seemed to me inconsiderate and servile that in the spaces for public products of RTSH, an interview that the lady did not give for RTSH media is advertised, and moreover where she, for her part, advertises in the title the most expensive commodity she has: Freedom is my power, she said. This work of freedom of the Prime Minister's wife, the only person he knows of as an opposition in this country, is like mentioning the rope in the house of a hanged man.
Finally, in writing these lines, I am aware of what Orhan Pamuk says: “To write is to make someone angry.” In the Albanian context, it means to incite enemies and revenge./Reporter
Lini një Përgjigje