FLASH
Shkruar nga Pamfleti
A long-overdue reform in higher education is aiming to bring about changes in the way universities are financed, increase the quality of scientific research, internationalize and make programs more flexible. Currently, the decline in the number of students and the mismatch with the labor market have turned the system into a “degree market” with no real impact on the economy. With half of the academic staff working part-time and 49% of universities failing in scientific research, changes remain difficult. Only 66% of new graduates are employed, while 40% of them practice professions outside their respective profiles. Here are the challenges of “low cost” studies in Albania.
Universities are proving to be the weakest link in the country's education system. The decline in student numbers and the increase in funding are not being accompanied by an increase in quality, while the gap between the needs of the labor market and study programs is widening, instead of narrowing.
Now that technology is shaping all life activity everywhere in the world, Albanian universities are unable to develop the simplest foundations of research even at the faculty level, while the digital skills of some staff and students remain limited.
Between 2016-2024, the number of students has decreased by 13.5%, while in public universities, the decrease is twice as strong at 25% according to official INSTAT data.
The government announced a new reform earlier this year that aims to address the problems in higher education. But reforms in education are usually postponed by emergencies of the moment, because they do not provide results today for tomorrow, but have the highest cost in long-term development.
According to the official document of the Ministry of Education for "University 2030", a stronger emphasis is placed on the connection between higher education and the labor market. For the first time, universities are oriented to profile the academic offer according to the real needs of the national and regional economy.
According to the Ministry of Education document, another central innovation is the shift in focus towards scientific research and innovation as pillars of higher education.
Another innovation is the internationalization of higher education. This means that Albanian universities must increasingly function as part of a European academic space.
Selami Xhepa, president of the European University of Tirana, said that within the framework of discussions on further reforming higher education, UET's request is particularly focused on easing bureaucracy in the drafting and approval of study programs, an aspect that hinders universities' rapid response to changes in the labor market and student demands.
Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me rritjen e mobilitetit të studimeve, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, në mënyrë që studentët të kenë më shumë mundësi për të ndjekur një pjesë të studimeve në institucione të tjera dhe për të përfituar nga përvoja akademike të ndryshme, tha ai.
Institucionet e Arsimit të Lartë jashtë Tiranës janë të shqetësuar për efektet e reformës. Florian Bjanku, profesor në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, argumenton se reforma e arsimit të lartë po shkon drejt një centralizimi “de facto” në boshtin Tiranë–Durrës, duke lënë universitetet rajonale në nënkapacitet dhe duke krijuar pabarazi territoriale.
“Me financim minimal dhe pritshmëri maksimale, universitetet nuk arrijnë të lidhen realisht me tregun e punës dhe po shndërrohen në ‘treg diplomash’. Rasti i Shkodrës tregon humbjen e besimit të të rinjve. Pa ndryshuar modelin e financimit dhe trajtimin e barabartë të universiteteve, reforma rrezikon të formalizojë një dështim strukturor, jo ta zgjidhë atë”, – tha z. Binjaku.
Mirëpo çdo dokument për reformimin e arsimit të lartë dhe arsimit në tërësi mbetet i paragjykuar për aq kohë sa qeveria parashikon me ulje fondet për arsimin gjatë tre viteve në vijim.
Shpenzimet publike për arsimin në vitin 2022 ishin vetëm 2.9% e PBB-së, ndërsa më 2025 pritet të arrijnë në 2.4% të PBB dhe në vitin 2028 do të jenë vetëm 2.1% të PBB-së, sipas të dhënave zyrtare të Ministrisë së Financave në buxhetin afatmesëm 2026-2028.
Kjo tregon se teksa ekonomia rritet, ndahen më pak fonde për arsimin. E njëjta praktikë po ndodh edhe me shëndetësinë. Fondet për arsimin ulen jo vetëm në raport me PBB-në, por edhe me shpenzimet totale buxhetore. Këtë vit buxheti i arsimit është sa 7.5% e totalit të buxhetit, teksa në 2028 nuk do të jetë më shumë se 7%. Teksa ekonomia zgjerohet, gjithnjë e më pak fonde ndahen për arsimin.
Financimet sipas meritës dhe profilizimit
Sipas dokumenteve fillestare të reformës për arsimin e lartë, financimi i universiteteve publike do të kalojë nga një sistem financimi linear në një model që shpërblen rezultatin.
Deri më sot, universitetet tona shpesh kanë garuar në një terren të paqartë, duke ofruar degë të ngjashme që prodhojnë të papunë me diploma. Formula aktuale e financimit të IAL-ve publike mbështetet kryesisht në numrin e studentëve, programet prioritare dhe të ardhurat që krijojnë IAL-të nga tarifat e shkollimit.
Të ardhurat që kanë arritur të grumbullojnë IAL-të publike luhaten nga 32.5% e vlerës së buxhetit të shtetit të caktuar për arsimin e lartë, siç u vërejt gjatë vitit akademik 2019-2020, e deri në 21.4% në vitin 2023.
Qasja e re propozon një ndryshim paradigme me investime direkte në profilizimin e universiteteve. Kjo do të thotë që financimi nuk do të shpërndahet njësoj, por do të shkojë drejt atyre institucioneve që guxojnë të identifikohen me nevoja specifike, sidomos ato të zhvillimit rajonal.
Nëse një universitet operon në një zonë me potencial turistik apo industrial, fondet shtetërore do të priren të mbështesin ato programe që furnizojnë drejtpërdrejt ekonominë rajonale.
Për të përfituar mbështetje, universitetet duhet të dëshmojnë sukses në tre fronte. Së pari, mësimdhënia akademike, pasi cilësia nuk do të matet me numrin e studentëve në sallë, por me kompetencën e tyre pas diplomimit.
Së dyti, kërkimi shkencor, ku investimet do të kushtëzohen nga inovacioni dhe zgjidhjet që shkenca ofron për problemet reale. Së treti, roli social dhe ekonomik, i cili mat aftësinë e universitetit për të dalë jashtë mureve të tij dhe për të ndikuar pozitivisht në shoqëri.
Cilësia problem, gjysma e pedagogëve part-time
Ndërkohë që flitet për ndërkombëtarizim dhe renditje në listat prestigjioze botërore, një raport i fundit i Bordit të Akreditimit të Arsimit të Lartë (2024) ka nxjerrë në dritë një të vërtetë të hidhur: universitetet tona po mbështeten masivisht mbi punën e stafit me kohë të pjesshme.
Pothuajse gjysma e stafit akademik në vend, 48%, janë të punësuar me kohë të pjesshme (part-time). Me gjysmën e trupës pedagogjike që nuk është e pranishme me kohë të plotë në auditorë, kërkimi shkencor mbetet në hije, pasi konsulta me studentët kthehet në një mision të pamundur. Ky model “part-time” sugjeron se universitetet po shërbejnë më shumë si stacione tranziti sesa si vatra të mirëfillta të dijes dhe kërkimit.
Nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë stafi, por për mungesë të kualifikimit të duhur. 39% e universiteteve kanë raportuar sfida serioze lidhur me formimin e vazhdueshëm të stafit. Ekziston një vakum i dukshëm në mbështetjen për studimet për grada dhe tituj akademikë.
Pa një trupë akademike që rritet profesionalisht, diplomat e studentëve rrezikojnë të mbeten letra pa vlerë në një treg pune që kërkon inovacion. Nuk mjafton më vetëm mbijetesa e Institucioneve të Arsimit të Lartë (IAL), por një politikë e guximshme që nxit stafin akademik të ndjekë gradat dhe titujt, duke u ofruar siguri financiare dhe stabilitet në punë.
49% e universiteteve, pa lidhje me kërkimin shkencor
Arsimi i lartë në Shqipëri po kalon nëpër një fazë ku dëshira për t’u integruar në hapësirën kërkimore europiane po pengohet nga muret e vjetra të një sistemi që ende funksionon në izolim.
Sipas gjetjeve më të fundit të Bordit të Akreditimit, panorama e kërkimit shkencor mbetet e mbyllur pothuajse tërësisht brenda mureve të universiteteve, duke dështuar të krijojë një urë komunikimi me motorët e ekonomisë: biznesin dhe institucionet publike.
Raporti i periudhës 2016-2023 tregon se rreth 49% e institucioneve të arsimit të lartë vuajnë nga probleme serioze sa u përket investimeve në shkencë dhe infrastrukturës kërkimore, duke dëshmuar se gjysma e universiteteve tona po tentojnë të prodhojnë dije pa pasur mjetet bazë për ta bërë këtë.
Hendeku reflektohet në numrin e ulët të patentave dhe në mungesën e një interesi të mirëfilltë nga industria për të financuar inovacionin akademik, një situatë që kërkon me urgjencë rishikim të thellë të legjislacionit fiskal që do të nxiste sipërmarrjen të kthente sytë nga laboratorët universitarë. Shqipëria gjendet gjithashtu përballë një vakumi të dhënash.
Edhe pse flitet për “Shkencën e Hapur” dhe harmonizimin me strategjitë europiane, realiteti tregon se jemi ende në hapat e parë.
Nevoja për një fond special që financon literaturën bazë në gjuhën shqipe dhe modernizimi i bibliotekave, të cilat sipas raportit të vitit 2024 kanë ende nevojë të madhe për përmirësim, mbetet sfida që do të përcaktojë nëse universitetet tona do të jenë qendra të vërteta të inovacionit apo thjesht transmetues të një dijeje të vjetruar.
Kosto vjetore për student kalon 1600 euro në vit, as sa gjysma e rajonit
Në shikim të parë, shifrat që vijnë nga bilancet e arsimit të lartë në Shqipëri flasin për një rritje ambicioze. Kostoja mesatare vjetore për një student, e cila në vitin 2023 ishte 151,354 lekë, pritet të shënojë rritje të ndjeshme deri në 162,000 lekë brenda vitit 2025.
Ky trend në rritje reflekton mbështetjen shtetërore për kërkimin shkencor dhe fondet e ekselencës, të cilat kanë shënuar rritje nga rreth 364 milionë lekë në vitin 2019, në mbi 908 milionë lekë në vitin 2023. Megjithatë, pas kësaj fasade shifrash optimiste, fshihet një rrezik që po gërryen universitetet jashtë kryeqytetit.
Me këto të dhëna, Shqipëria operon me një model ekstremisht “low-cost” të arsimit të lartë. Të dhënat e OECD-së tregojnë se në rajonin e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria mbetet në fund të renditjes. Në Serbi dhe Mal të Zi, kostoja për student vlerësohet rreth 3,000–4,000 euro në vit, në Bosnjë dhe Maqedoninë e Veriut rreth 2,500–3,500 euro, ndërsa në Kosovë rreth 2,000–2,500 euro.
Pra edhe vendet e rajonit, me sisteme dhe probleme të ngjashme, investojnë mesatarisht dyfish deri në trefish më shumë për student sesa Shqipëria.
Ndërsa një student europian ka pas vetes një investim publik që varion nga 6 deri në 10 herë më i lartë, një student shqiptar përfiton vetëm minimumin e nevojshëm për funksionim bazë.
Hendeku financiar e shpjegon pse universitetet shqiptare kanë më pak laboratorë, më pak kërkim shkencor, paga më të ulëta për pedagogët, më pak shërbime studentore dhe vështirësi për t’u integruar realisht në hapësirën akademike europiane.
Reforma e arsimit të lartë, megjithëse synonte autonominë dhe rritjen e cilësisë, po prodhon një efekt anësor të rrezikshëm. Përqendrimi i fondeve të ekselencës dhe programeve prioritare shpesh favorizon institucionet e mëdha qendrore, duke i lënë universitetet rajonale si ai i Shkodrës, Durrësit, Vlorës etj., në një lloj “vdekjeje klinike” akademike.
Ndërsa Tirana thith pjesën më të madhe të investimeve dhe projekteve prioritare, universitetet në rrethe po përballen me një rënie të numrit të studentëve dhe vështirësi në rritje për të justifikuar kostot operative që po shtrenjtohen çdo vit.
Lidhje e dobët me tregun e punës, 40% e diplomave jashtë profilit
Një nga dobësitë kryesore është shkëputja relative nga tregu i punës. Shumë programe studimi mbeten ende teorike dhe jo mjaftueshëm të përditësuara me nevojat reale të ekonomisë. Studentët shpesh diplomohen pa aftësi praktike të mjaftueshme dhe me pak përvojë pune, ndërsa praktikat profesionale janë të kufizuara, formale ose jo sistematike.
Si pasojë, tranzicioni nga universiteti në punësim është i vështirë dhe shpesh i zgjatur, duke prodhuar papunësi të diplomuarish ose punësim nën nivelin e kualifikimit.
Raporti më i fundit mbi “Trendet dhe zhvillimet në edukim, aftësi dhe punësim 2025” i Fondacionit Europian të Trajnimeve, tregon se Shqipëria regjistron një normë punësimi prej 66% për të diplomuarit e rinj.
Ky tregues është shumë më i ulët kur krahasohet me standardin e Bashkimit Europian, i cili ka një normë punësimi prej 82.4%.
Problemi më i mprehtë që evidenton raporti është mospërputhja e aftësive, pasi rreth 30% deri në 40% e të diplomuarve me arsim të lartë ushtrojnë profesione që nuk kanë lidhje me kualifikimet e tyre arsimore.
Ky fenomen dëshmon për një lidhje të dobët ndërmjet sistemit arsimor dhe tregut të punës, duke detyruar forcën e re të punës të pranojë pozicione që nuk shfrytëzojnë potencialin e tyre të plotë, duke çuar në humbje të produktivitetit në rang kombëtar.
Përtej vështirësisë për të gjetur një punë në profesion, cilësia e vendeve të punës në Shqipëri mbetet një shqetësim madhor.
Më shumë se gjysma e të gjitha vendeve të punës në vend klasifikohen si “punësim i ndjeshëm” (vulnerable employment), një normë që është sa dyfishi ose trefishi i mesatares së BE-së. Kjo shpjegohet me investimet e ulëta publike në arsim, ku Shqipëria shpenzon vetëm 2.9% të PBB-së, duke mbetur ndjeshëm nën mesataren e BE-së prej 4.7%.
Mungesa e fondeve reflektohet drejtpërdrejt në cilësinë e nxënies, ku 73.9% e 15-vjeçarëve shqiptarë rezultojnë me mungesë të aftësive bazë në matematikë, duke krijuar një cikël vështirësish që nis që në shkollë dhe kulmon me vështirësitë në tregun e punës.
Dobësitë e arsimit të lartë në Shqipëri nuk janë vetëm çështje burimesh financiare, por lidhen me modelin e zhvillimit të sistem që është i orientuar më shumë drejt prodhimit të diplomave sesa drejt aftësive, dijes dhe inovacionit që i duhen realisht ekonomisë dhe shoqërisë.
Ndërkombëtarizimi, diplomë europiane në Tokë Shqiptare
Sektori i arsimit të lartë në Shqipëri shënoi një hap para me nisjen zyrtare të aktivitetit të Akademisë Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) gjatë vjeshtës së kaluar.
Ky institucion, i cili nisi rrugëtimin e tij në vitin akademik 2025-2026, po vendos një standard të ri në edukimin teknologjik në vend duke ofruar programet prestigjioze të Rochester Institute of Technology. Për herë të parë, studentët shqiptarë kanë mundësinë të ndjekin studime që kulmojnë me një diplomë të akredituar direkt nga SHBA, e lëshuar pa asnjë dallim nga selia qendrore e RIT në New York.
Kampusi i ri i Akademisw Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) po zhvillohet përmes një bashkëpunimi të ngushtë me Institutin “Harry Fultz”, duke u fokusuar në dy fusha jetike për tregun e sotëm të punës: Teknologjinë e Informacionit dhe Inxhinierinë Elektrike.
Programet Bachelor of Science në “Computing and Information Technology” si dhe “Electrical Engineering Technology”, të cilat janë projektuar për të përgatitur një gjeneratë të re ekspertësh sipas metodologjive më të avancuara amerikane.
Ky projekt ambicioz është fryt i një partneriteti të gjerë dhe të mirë-koordinuar mes Fondacionit Shqiptaro-Amerikan “Harry Fultz”, RIT New York dhe RIT Kosovës. Një peshë të rëndësishme në jetësimin e kësaj nisme kanë pasur American-Albanian Educational Foundation (AAEF) dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), të cilët në koordinim me autoritetet qeveritare shqiptare, kanë bërë të mundur që kjo ofertë akademike elitare të jetë e pranishme në kryeqytet.
Hapja e degës së Kolegjit të Europës në Tiranë, kampusi i UNED-it spanjoll në Gjirokastër, Universiteti Bujqësor që synon të transformohet sipas modelit të Vjenës (BOKU) dhe marrëveshjet me Universitetin Teknik të Stambollit janë disa sinjale të universiteteve tona drejt ndërkombëtarizimit.
Sipas shifrave zyrtare, programet në gjuhë të huaj pothuajse janë dyfishuar, duke shkuar 35 gjithsej, teksa 30 programe ofrojnë diploma të dyfishta ose të përbashkëta, kryesisht me partnerë italianë dhe francezë.
Por, ky mbetet një ndërkombëtarizim në sipërfaqe, që ende nuk ka prekur bërthamën e kërkimit shkencor. Serbia dhe Kroacia kanë një lidhje shumë më të fortë mes universitetit dhe industrisë (patentat), gjë që tek ne pothuajse nuk ekziston.
Burokraci e lartë me programet
Në një botë ku teknologjia dhe tregjet e punës ndryshojnë brenda një nate, universitetet shqiptare mbeten të mbërthyera në një burokraci kohore që duket se sfidon logjikën e kohës.
Ndërsa flasim për ndërkombëtarizim dhe diploma të përbashkëta me Vjenën apo Stambollin, rruga që duhet të përshkojë një program i ri studimi, nga ideja në departament deri te regjistrimi i studentit të parë është një maratonë burokratike që zgjat mesatarisht 12 deri në 18 muaj.
Reforma në arsimin e lartë synon edhe një fleksibilitet të hartimit dhe miratimit të programeve. Sot, hartimi i një programi të ri më shumë se sfidë akademike është betejë me procedurat.
The first phase begins with months of curriculum development and stacking of documents for personnel and infrastructure. After passing the internal Senate filters, the program is processed in the offices of the Ministry and the Quality Assurance Agency for another 6 to 9 months of evaluation.
When the program finally gets the green light to open its doors, some of the literature or methodology may already be outdated. If a university were to open a department for Artificial Intelligence today, the first student would only sit down at the desk at the end of 2027.
The President of the European University of Tirana said that more flexibility is needed in the approval of programs to respond to the needs of the time.
Xhepa said that Albania needs an accelerated procedure for priority branches. A theoretical branch with a program in technology or renewable energy, where the market need is urgent, cannot be treated with the same slowness.
Second, academic isolation must end. New programs can no longer be designed solely by professors within four walls. A new model is needed where business and industry are co-authors of the curriculum.
A degree should be an employment "contract" from the outset, certified by boards of experts in the field.
Another obstacle is the rigidity of existing programs. Today, changing a subject requires re-accreditation, keeping universities hostage to concrete programs. Flexibility is needed that allows institutions to update up to 30% of their content in real time, without the need for successive seals at the ministry. /Monitor
Lini një Përgjigje