FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The former personal secretary of Ramiz Ali, Guro Zeneli, in a long interview sheds light on the communication of the former senior leader of the Party of Labor of Albania, with Mikhail Gorbachev, regarding the strategy decided at the meeting of the communist parties in Katowice of Poland. According to Zeneli, Ramiz Alia, once a student at the Faculty of Philosophy in Moscow with Gorbachev, even though he was invited to participate in this meeting, did not go, but he was sent to Tirana the material of this meeting and the decisions made there. Zeneli, who was close to Ramiz Ali until the last moments of his life, says that after Ramiz became familiar with Gorbachev's document, he discussed it with Foto Çami and started a deep reflection based on it, softening the class war , accusations against religion, no longer defending the figure of Stalin and discussing the market economy more openly.
Mr. Guro, after the recommendations of Katovica, what happened, were these theses put up for discussion?
Ramizi informed the Political Bureau and the senior leadership of PPSh, but the conservative wing, Haxhi Lleshi, Shefqet Peçi, have asked not to give up power, that we took power with blood and we will defend it with blood, and that it should rule the dictatorship of the proletariat, that Albania should follow the path of Enver. But Ramizi answered that: "If we have violence and terror, what would you say, if your daughter was among those who would be killed, how would you feel?! Even those mother's children are! If we have to keep our power by force, it will lead to bloodshed." Here, Ramizi gave the conservatives of the party the first blow, because this argument of the steppe.
After that meeting of the Bureau, Ramizi came to the office upset and told me: "More Guro, you have no idea what kind of people I am dealing with"! The absurdity of the conservatives went so far that when Ramizi was president, he left it to me to wait for the citizens and the problems they raised, to present them to him. He had told me, that in the Central Committee, we cannot wait for all the people. But you, as my secretary, will wait in the presidium of the People's Assembly, all categories of citizens. As for the requests brought by the cadres to the task, I recorded them as problems and forwarded them to Ramiz, who dealt with them himself afterward.
What letters did you receive at that time that impressed you?
One of the letters I will never forget was that of Liri Belishova, who at that time was exiled in Cërrik. She asked to be left alone and return to Tirana. This happened after the death of Liria's daughter, which had killed her spiritually. Zylyftar Ramizi and Hekuran Isai wanted to arrest Liri, as a supporter of Mehmet Shehu. In his book, "The Anglo-American Danger to Albania", Enveri described Liri Belishova as a collaborator of the Americans, together with Mehmet Shehu.
Based on this fact, these two wanted to arrest Liria. I don't know how she found out about the risk of being arrested, and she takes a letter to Ramiz Ali. I take the letter and read it. There were two expressions that I still remember today: "I ask you to leave me alone in my black life! (because his daughter had died at that time); You Ramiz know how much I loved Mehmet Shehu and how much he loved me"!
Did she ask for a meeting with Ramiz?
No, no, he was asking them not to fall on his neck anymore and to get him out of exile. After I read the letter to Ramiz, he told me: "Guro, Mehmeti didn't love us, nor did we love him"! For the sake of the truth, Ramizi took Hekuran at that moment and told him that; what are these things you are doing?! Don't deal with Liria again, the party has judged that man once and there is no need to judge him again! Don't give up on it!
How could Ramiz Alia manage the conservative wing in the party?
Ramizi had studied philosophy in Moscow and knew well the psychology of everyone. With the conservatives, he would find a weak point and block them from reacting, as was the case when they asked him to use violence in 1990 if the people rose up. With that part that was more open and liberal, Ramizi spoke directly and in another language. Ramizi made a very smart move for the time. When Enver's associations were formed, after the statue was toppled in Tirana, Ramizi called all the presidents of the associations to the office and spoke with many masters, in order to reduce tensions, because the country was in danger of civil war at that moment.
Ramizi, had he openly stated that socialism had failed as a system?
I will tell you a detail: Bzhezhinsky, an American theorist of Polish origin, had published the book "The Great Winter", which described socialism as a great winter. Ramiz wanted to read this book and ordered it. The book came, but it had to be translated.
What year was this?
Must have been 1983-'84. Ramizi called Taqo Zoto, who worked as the director of ATSH, and asked him to translate, but without making much noise. The book was translated and brought to Ramiz by confidential mail, for Ramiz alone to receive. Ramizi told me that; "This book, Guro, talks about our failure."
There was a period when Strausi approached Albania...?!
Po, Shtrausi kishte ardhur dhe Ramizi kishte shprehur dëshirën që Shqipëria, të lidhej me Gjermaninë dhe Zvicrën. Madje Ramizi, kishte hedhur tezën; “Ne nuk jemi as Lindje dhe as Perëndim” dhe me këtë, kishte parasysh Zvicrën. Shqipëria vendosi në ato vite, linjën direkte; Tiranë- Zyrih me “Swissair”, sepse deri në atë kohë në Shqipëri, punonte vetëm linja ajrore hungareze “Malev”. Kam udhëtuar vetë në udhëtimin e parë të vendosjes së “Swissair”-it Tiranë-Zyrih.
Pse nuk funksionuan propozimet e Shtrausit, çfarë thoshte Ramizi në atë kohë?
Enver Hoxha në 1984, e ka thënë se; “…duhet të kthejmë sytë nga Gjermania Perëndimore”. Në këtë frymë, u pranua dhe ardhja e Shtrausit në Shqipëri. Gabimi ynë, ishte se u këmbëngul te reparacionet e luftës, që Gjermania duhet t’i jepte Shqipërisë, si e dëmtuar prej saj dhe si pjesë e koalicionit fitues, të luftës. Unë di që Shtrausi, është shprehur dakord, që; Shqipërisë i takojnë reparacionet e luftës, por është shprehur se; “Ç’faj kanë djemtë tanë, tani pas 40 vjetësh, që të paguajnë çmenduritë e një nazisti”. Sipas tij, Gjermania nuk kishte mundësi, që t’i paguante ato.
Ju thoni që Ramizi ishte më liberal, apo më i predispozuar që ta hapte vendin, ai ka pritur dhe gazetarë amerikanë, ndërkohë që SHBA-ës, ishte vend armik. Si ka qenë historia?
Erdhi në Tiranë, shumë kohë para se të vendoseshin marrëdhëniet diplomatike me SHBA-ës, një gazetar i njohur amerikan, nuk më kujtohet mirë. Ai u takua me Ramiz Alinë. Këtë e ka dhënë në kronikë televizive dhe Televizioni Shqiptar, në një nga edicionet e fundit, të orës 22:00, për të mos rënë shumë në sy. Edhe një tjetër gazetar amerikan, ka ardhur dhe është takuar me Ramizin. Këto takime nuk u pritën mirë, pasi njëri prej gazetarëve amerikanë, kishte shkruar keq për Enverin. Kritika erdhën nga Instituti i Studimeve Marksiste-Leniniste, nga njerëz të afërm me Nexhmije Hoxhën. Përveç kësaj, Ramizi kishte kërkuar që familjet e atyre që ishin arratisur, të mos internoheshin më. Në vitin 1983-‘84, në kryesinë e Kuvendit Popullor, kishte kërkuar që në universitete, të hiqej kontrolli i Sigurimit të Shtetit dhe kjo u bë.
Gjithë këto ngjarje, kanë qenë shumë kohë para takimit të Ramiz Alisë me intelektualët, në gusht 1990. Si u përgatit ai?
Ramizi bëri një listë të atyre personave, që ishin shprehur për nevojën e ndryshimit dhe i ftoi në një takim, me qëllimin që kërkesa për pluralizëm dhe pluripartizëm, të dilte nga inteligjenca e vendit dhe jo si thirrje të turmave. Por fakti ishte që ajo inteligjencë, ajka e kombit, (përfshirë dhe Ismail Kadarenë), akademikë e shkrimtarë të tjerë ishin shumë të trysnuar dhe nuk arrinin dot, ndoshta nga frika e ndonjë persekutimi, që të shpreheshin hapur.
Edhe pse Ramizi i ngacmonte, që të dilnin te nevoja e kohës, për pluralizëm dhe krijimin e partive të reja, përsëri ata, përfshirë dhe Sali Berishën, flisnin si të kishin arrë në gojë. Në atë takim, nuk ka folur për hapjen dhe lirinë e fjalës dhe politike, as Saliu dhe as Ismaili. Ramizi u kthye në zyrë gjithë inat, duke thënë se; “Ç’janë këta që flasin poshtë e lart, unë u kërkoj të flasin dhe nuk flasin, se çfarë kërkojnë, dhe se çfarë duhet bërë, me të ardhmen e vendit”?!
Ka një moment në histori, ku pas ikjes së atyre mijëra shqiptarëve që u ngujuan në ambasadat perëndimore, më 2 korrik 1990, Partia e Punës së Tiranës, organizoi një miting të madh në shesh, ku mungoi Ramiz Alia. Përse iu frikësua Ramizi, daljes në këtë miting?!
Në fakt, eksodi me ambasadat, ishte një goditje e madhe për sistemin sepse, po tregohej që kishte një rrugë për të ikur jashtë dhe se ambasadat e huaja, kishin arritur të organizonin një eksod anti-sistem. Komiteti Partisë i Tiranës kërkoi organizimin e një mitingu të tillë dhe Ramizi nuk ishte kundër. Por Ramizi nuk ishte dakord që të zhvillohej. Spiro Dede, unë dhe një shok tjetër, i kemi shkuar në zyrë Ramizit dhe i kemi thënë që ky miting nuk duhej zhvilluar, sepse pasi kanë ikur 5 mijë qytetarë jashtë, janë 5 mijë familje që qajnë dhe nuk kemi pse të ngacmojmë, këtë ndjenjë dhe shqetësim të tyre. Ai na tha se; “ka këmbëngulur Xhelil Gjoni, ndërsa unë i kam thënë, se nuk do të shkoj në këtë miting”.
Ramizi i kishte kërkuar Xhelilit, që të mbante çdo përgjegjësi për këtë miting. Ramizi u konsultua me ne, nëse duhet të shkonte apo jo në këtë miting. Shumica në këtë takim, ku isha dhe unë i pranishëm, ishim që ai të mos shkonte, pasi ai ishte kreu i shtetit dhe se nuk duhej të merrte ai qëndrime të forta politike, ndaj ambasadave perëndimore, por dhe ndaj atyre që kishin ikur jashtë, përmes këtij eksodi. Prandaj, ne i sugjeruam që; më mirë të përfaqësohej partia e Tiranës. Ramizi këtë mendim kishte dhe vetë, dhe pse kishte kërkuar një mendim nga ne, sepse ishte një qenie shumë inteligjente…!
A ka pasur kërkesë për përdorimin e armëve nga drejtuesit e asaj kohe?
Hekurani Isai, Xhelil Gjoni dhe të tjerë, ishin për dorën e fortë për përdorimin e forcës. Ramizi ishte kategorik kundër përdorimit të forcës. Ata kërkuan që ushtarakët të armatosen. Ramizi, dërgoi një urdhër: “Pushkët të merren, por asnjë fishek në pushkë”! Prandaj dhe Ramizin, e kanë cilësuar po këta, si tradhtar ndaj Enverit.
Ramizi zhvilloi një takim me studentët në Kuvend, por dhe në Qytetin Studenti dhe kishte dhënë urdhër që ndaj tyre nuk do të përdorim në asnjë mënyrë forcën. Në këtë takim ka qenë prezent edhe kreu i grevës së studentëve, Azem Hajdari, por dhe Sali Berisha dhe të tjerë drejtues të studentëve. Madje, Saliu lavdëroi me rolin e Ramiz Alisë, në plotësimin e kërkesave të studentëve.
Si ka qenë ia moment kur turma donte të sulmonte ‘Bllokun’ e udhëheqjes, duke e rrëzuar simbolikisht sistemin komunist. A ka komunikuar Ramiz Alia me Neritan Cekën, për të frenuar turmën e qytetarëve
Neritani bëri një veprim shumë të mirë në atë kohë. Kishte një nxitje nga agjenturat e huaja, që të krijohej përplasja në Shqipëri. Amerika kishte përhapur opinionin, se Jugu i Shqipërisë, ishte komunist dhe Veriu nuk e kishte qejf sistemin komunist, prandaj veriorët, duhen mbështetur. Kështu ndodhi, ambasadori i parë amerikan, Rajerson, e mbështeti pa masë Sali Berishën, aq sa merrte pjesë dhe në mbledhjet e Partisë Demokratike. Neritan Ceka, njeri i moderuar dhe jo ekstremist, bashkë me dy të tjerë, më duket Arben Demeti, takuan Ramizin dhe ai i orientoi se nuk kishte pse të krijoheshin konflikte, të digjet dhe shkretohet vendi, se nuk e kanë fajin ndërtesat. Neritani doli dhe e devijoi turmën dhe shmangu një përplasje të sigurt, drejt luftës civile. Këtë veprim Ramizi, e vlerësoi shumë.
Mbetemi te këto zhvillime, grevën e studentëve dhe pluralizmin, çfarë roli ka pasur Skënder Gjinushi, në atë kohë ministër i Arsimit?
Ramizi e çmonte shumë Skënderin. Ishte Ramizi që e bëri dhe ministër dhe ai donte që Skënderi, të ishte pjesë e tryezës së zhvillimeve politike në vend, edhe nga fakti se historia po zhvillohej në një ambient studentor. Kam idenë se edhe në krijimin e PSD-së, Skënderi ka pasur konsultim të fortë me Ramizin
Si ka qenë marrëdhënia e Ramiz Alisë me Sali Berishën në ditët e grevës së studentëve, apo njiheshin dhe takoheshin edhe më parë?
Jo, nuk janë njohur. Ramizi, pasi mësoi se greva e studentëve drejtohej nga tropojanë të Qytetit Studenti, i kërkoi Xhelil Gjonit që të gjente njerëz të partisë nga Tropoja që të shkonin dhe të flisnin me ta. Të vendosej një urë komunikimi me njerëz të të njëjtit rreth, ku mund të gjendeshin lidhje farefisnore. Ramizi donte me çdo kusht që të shmangte një përplasje të dhunshme të studentëve me policinë dhe ushtrinë, donte të shmangte një përplasje civile. Xhelili e gjeti Saliun dhe i kërkoi që me porosi të Ramiz Alisë të shkonte dhe të bisedonte me studentët e grevës së urisë. Pasi kishte marrë përsipër ndërmjetësimin me studentët, Ramizi i tha Xhelil Gjonit që t’ia çonte Saliun në shtëpi që ta takonte. Dhe ashtu u bë, Xhelili e çoi Saliun te shtëpia e Ramizit dhe kanë folur bashkë. Por Ramizi ma ka shprehur se: “Këta tropojanët janë hileqarë, gënjejnë dhe luajnë me dy porta!”.
Çfarë është folur në atë takim?
Ajo që di unë është një kërkesë e Ramizit që të takonte vetë studentët. Por Saliu, nuk ka dashur që Ramizi t’i takonte ata, por t’ia besonte atij këtë komunikim, duke dhënë garanci, se gjërat do të qetësoheshin. Këtu, Ramizi dyshoi te sinqeriteti i Berishës, se kërkonte ta kthente këtë situatë në favorin e tij personal. Por Ramizi, këmbënguli për një takim me studentët dhe shkoi vetë në “Qytetin Studenti”, për të folur me ta, ku u kërkoi që të ndërprisnin grevën dhe të riktheheshin në mësim, ndërkohë qeveria, do të merrte të gjitha masat për plotësimin e kërkesave të tyre ekomomike. Në atë takim, Saliu ka shprehur konsiderata të larta, për Presidentin Ramiz Alia.
Gjatë atyre ditëve të grevës, ka pasur takime të tjera të Ramizit dhe Berishën, ndoshta të fshehta?
Mbase ka pasur, por nga goja e Ramizit për Saliun, unë kam dëgjuar fjalën: “Është hileqar, nuk është i sinqertë”! Ramizi i shikonte çështjet e luftës së klasave, me sy më liberal. Të tregoj një histori. Kur Ramizi ishte në Presidencë, Rita Marko, donte të hiqte nga puna një inxhinier të talentuar nga Gjirokastra, Gëzim Kallfën, që punonte në administratën e Presidencës, sepse i kishte dalë gjyshja nga Kolonja, me përbërje jo të mirë politike. Edhe një vajzë tjetër, Arjana, që ishte nga Vlora, kishte pasur gjyshin me Ballin Kombëtar dhe babain partizan. Të dy këta, Rita donte t’i largonte nga puna, për shkak të biografisë jo të mirë. Të dy këta më vijnë dhe më thonë, se do na heqin nga puna.
Çfarë pozicioni mbante Rita Marko në atë kohë?
Ishte zëvendëskryetar i Kuvendit Popullor. Unë shkoj dhe ia them Ramizit, shqetësimin që kishin dy punonjësit e administratës nga Rita, për shkak të biografisë së gjyshërve të tyre. Kur e dëgjoi, Ramizi më tha: “Epo ky Rita, ka ngelur akoma në kohën e luftës….”!
Është folur vazhdimisht se Ramiz Alisë kanë tentuar t’i bëjnë atentat në Veri të vendit. Si ka qenë historia e vërtetë?
Pas marrjes së detyrës të kryetarit të Presidiumit të Kuvendit Popullor, Ramizi bëri një tur takimesh, nga Konispoli e deri në Tropojë. Unë kam shkuar, në të gjitha takimet. Unë udhëtoja me makinën pararojë, bashkë me Gëzim Kallfën. Me të mbërritur në Has, Vaskë Gaspari, ishte oficeri i parë i Ramizit, që udhëtonte me makinën tonë, para asaj të Ramizit, zbriti i pari dhe ndaloi makinën e tij. Ai sapo kishte marrë informacion nga Dega e Brendshme e Tropojës, se një grup të rinjsh, po përgatiteshin të kryenin një atentat ndaj Ramizit. Madje informacioni, ishte se qe kapur një i ri me granatë, në turmën e njerëzve që kishin dalë për ta pritur Ramizin.
Vaska did not allow Ramiz to get out of the car, and even asked to cancel the visit. But Ramiz insisted that his visit continue. He told Vaska, you take your measures, but I will follow my program. To overcome this situation, Ramizi started his visit to Has, going to the house of a Hasian martyr, to whom he would go later according to the program. The person who had the grenade was arrested and tried by the Supreme Court, being sentenced to be shot. He was Skender Haluca. The Supreme Court brought the decision to fire Haluca to the Presidium of the People's Assembly.
Did Ramiz Alia as chairman of the Presidium of the People's Assembly sign the execution of Haluca?
Ramiz insisted and said that this man should not be shot, because this has to do with my person. Even though I am the president of the Presidium of the People's Assembly and my life was in danger, I do not accept that someone should be shot, because he was endangering my life. Although there were strong reactions, that Haluca should be shot, in the end it was accepted that he should serve the prison sentence, being spared his life. He escaped the shooting. After the change of the system, at the time of the Democratic Party, Skenderi became a judge and established himself in this profession. In the trial against the bureaucrats, Saliu appointed Skënder Haluca to judge Ramiz. But Haluca appeared before the court and said that; I cannot judge Ramiz Ali because he has spared my life. He proved to be a man of great character.
The arrest of Ramiz Ali thinks that it was part of the scenario of Katovica, where from the accusations of communist genocide, which were made against the communist leadership for the murders of young people who crossed the border or those for free expression, Ramiz and others were sentenced for financial waste in their receptions and coffees?!
I don't know if that was the case. But Ramizi said that Saliu did not turn out as he expected. Ramizi told me personally that: "Saliu is not honest with me, he plays with two gates". Saliu was known as a devout party man. When the student protests started and it became known that their leaders were from Tropojan, then we set about finding Tropojan communists to talk to them to ease the situation. Ramizi did not want a confrontation in any way and why was the information that the foreign services were preparing such a thing, through these protests that would include the people of Tirana.
Later Ramiz Alia was arrested, when Sali Berisha was President and imprisoned, what did Ramiz say about this period?
Ramiz was imprisoned when Berisha came to power and the words of Ramiz in 1990, about Sali, were confirmed in four ways. Ramizi did not speak, but there was a painful silence.
What did Ramizi say about his time in prison after he got out?
He often avoided talking about his time in prison. But from time to time he said: "These are not people"! /Memorie.al
Lini një Përgjigje