FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Maksim Rakipaj, originally from Përmet, whose family had helped and supported the Anti-Fascist National Liberation War, after graduating from the Navy School in Vlorë, in 1972 he was appointed an officer in the Merchant Navy, where he served with dedication until 1977. on the "Durrësi" steamer, he was arrested and sentenced to 15 years in political prison, as part of a "group", which also included his colleague, Aladin Kapo, the son of Hysni Kapo's brother. Family biography was also the reason for his punishment
Am I really freed…?!
When I recall events of life in prison, I feel like I'm there again, I feel like I'm waiting to be called: "Come on 3rd shift... ready for work"!
...In Spač, it was more difficult to go to work, both in winter and in summer: a difficult mountain, heat that took the soul in summer, cold, ice and snow in winter. At the entrance to the mine, there were wooden huts where we kept our tools and work clothes. When it rained, we found porridge. We took off wet clothes and put on starched, cardboard-like clothes when it was freezing. But today I want to get out of prison, I want to remember the days when I was released.
I would soon miss my prison mates…I was very little welcomed by my old friends. Most were afraid to see them associated with me. Someone, whose fear had forced him to testify against me, was hiding from me...! Today I appreciate those who congratulated me and hugged me when I was released. Maybe for them it was natural, but for me it meant a lot. I went to the Fleet office to retrieve the file and the workbook.
Once, eh once... forget why you went there, from the many friends you met. There were some sailors in the corridor, who quickly hid. An office door opened and Myftar Muço, better known as Tare, came out. "Ooooo Makso, I'm so glad you came out! Thank you for your health, I see you well. Did you have any trouble coming here?!
- "Here, for the file..."!
- "Walk with me...", - and opened the frame door. Leta Bakri welcomed me very warmly and finished my work immediately.
...Years later, a militant of the Democratic Party and a "hardened" anti-communist, when he saw me warmly greet Taren (it was 1996 and I was an important employee in the Municipality), he said to me incredulously: "You speak this shit you?! Do you know that this is a stinking communist?! His own brother, Fatosi, is at the head of the Socialist Party"?!
- "I don't know why I should talk to you, my friend. I've known Tara for a long time and you have absolutely no right to tell me who I should talk to and who I shouldn't".
Dy ditë pasi u lirova, shkova në shtëpinë e Nuro Hotit. Më hapi derën Samija, e shoqja. Nuro më pat dhënë një foto të tijën dhe një letër për familjen. Shkoja më pas shumë shpesh edhe në Lushnjë, te familja e Visarit, që e lashë në Qaf Bar…do të lirohej mbas ndonjë viti. Një emocion i veçantë qe, kur takova ato ditë në Tiranë, të mirin Shefqet Kau…! Filloi qyfyret menjëherë…! “Si të paskan qit prej burgut ty, mor kriminel! Hec me vllain të pimë një kafe”! Shkuam te 15 katshi, por kamarierja na tha, se kishte vetëm kafe elbi…! “Të dhjefsha 15 katshin”, i thashë Kaut…!
– “E dhjesim të dy, – ia pat Çet Kau – Ec, shkojmë te Gëzim Peshkëpia, në shpi, atje do gjejmë kafe patjetër”.
Dhe te Gëzimi gjetëm kafen, që na shijoi me shumë, se po ta kishim pirë te 15 katshi.
Nuk gjeje kafe në asnjë lokal, ato ditë të vitit ’85. Kur vdiq Enver Hoxha, isha në Durrës, te motra. Kunati më tha, se duhej të kishte vdekur Enveri, se radio kishte gjithë ditën që po jepte muzikë funebër. Kur ra dera. Ishte një grua nga fronti: “Jeni të porositur, që në orën 12, të hapni radion”!
– “Faleminderit, patjetër”, – i thotë kunati dhe pasi mbylli derën, nxori një litër raki. – Kjo është raki speciale. Për këtë ditë e ruaj. Po nuk kam për ta hapur pa dëgjuar lajmin e madh.
Lajmi i madh u dha. Uruam njëri tjetrin, e pimë nga një dopjo me fund dhe dola. Baret kishin urdhër, të mos shërbenin pije alkoolike. Klubi më i afërt, ishte përballë Gastronomit.
– “Të lutem, një dopjo fërnet”, – i them kamarierit unë me fytyrë të ngrysur.
– “Më vjen keq, shok, por nuk mundem edhe me të pasë vëlla. Më fluturojnë prej pune…”!
– “Ma hudh në një filxhan kafeje, se po na plas zemra”, – ia pata.
Doja të dehesha. Piva në dy tre klube nga një gotë dhe u ktheva në shtëpi. Mbas dreke, rreth orës 5, bie dera. Ishte Zydi Morava. U përqafuam dhe e ftova të hynte.
– “Jo, – tha im atë – s’keni ku shkoni. Të paktën sot, nuk duhet t’ju shohin bashkë dhe për më tepër të pirë dhe të gëzuar. Pëllëmbë dhe spiunë e keni sot”.
– “O sot, o kurrë, – tha Zydi. – Punë e madhe edhe po na futën brenda. Vdiq diktatori, vdes edhe diktatura me të”!
Dolëm, pimë dhe kujtuam shokët që kishim brenda. Mundoheshim të merrnim me mend, gjendjen e tyre. Kujtuam ata që ishin vrarë dhe nuk arritën të shihnin vdekjen e atij, që nxiu një popull të tërë. Kujtuam martirët e Spaçit dhe të Qaf-Barit. Pimë edhe për kujtimin e tyre. Ishim të lumtur atë ditë të shënuar. Ishim të lumtur dhe shpresonim. Shpresonim dhe fantazonim. Kur e takova Zydin në janar ’91 dhe mori vesh që po luftoja për Partinë Demokratike në Durrës, mbeti keq…!
– “E ke gabim. E di Maks…shkuam një grup ish-të burgosurish politik, për t’u përshëndetur me themeluesit e PD-së. I kishim sytë me lot, kishim parë flamurin pa yll andej nga studentët…! Na hapi derën Ben Imami…! ‘Hë, ça keni ju’?! Kshu, kshu i thamë, mezi e pritëm këtë ditë dhe…’!
– ‘Dhe doni ta keni partinë tuaj tani, ë?! Ec, na leni rehat. Ishim mangut dhe për ju tani…”?!
…E provova vetë në lëkurën time. Nuk na donte njeri nëpër këmbë, u duheshim vetëm për propagandë. U duhemi përsëri për propagandë dhe jo vetëm atyre…!
Bien buste, përmendore
Shpesh, ndërsa shkruaj kujtimet e mia, provoj një ndjenjë të çuditshme. Më bëhet sikur jam në një seancë hipnoze dhe hipnotizuesi, me fton të shkoj më thellë në kohë…! Unë filloj të bindem, por jo çdo gjë shkon ashtu si ma kërkon ai. Ai ngul këmbë, të gërmoj në kujtesë për vitet 1977-‘84, kurse unë ose shkoj më thellë, e tejkaloj vitin ’77… ose e kam të pamundur, ta kaloj cakun e vitit ’84…?! Ose e kaloj me shumë zor.
Kështu, sot përfundoj në gushtin vitit 1968. Rusët kanë pushtuar Çekosllovakinë. Gjej babin, duke dëgjuar “Zërin e Amerikës” në radio. E ka ulur zërin në minimum, ka vënë veshin te radioja “Stassfurt”, ma bën me shenjë të afrohem dhe thotë vetëm: “Shsht”! Marr një stol dhe ulem pranë tij. Mbas atij fillon emisioni “Evropa e lirë”, por nuk jepet në gjuhën shqipe. Babai e gjen stacionin e duhur, por në gjuhën ruse. “Ti kupton rusisht, – më thotë, – dëgjo ç’thotë dhe ma përkthe pastaj”. Jepet deklarata zyrtare e NATO-s.
Nëse Bashkimi Sovjetik, do të sulmojë Jugosllavinë, NATO do t’i hapë luftë Bashkimit Sovjetik. Në se sulmohet Shqipëria, NATO nuk do të ndërmarrë asnjë veprim luftarak, sepse, ashtu si Çekosllovakia, Shqipëria është vend anëtar i Traktatit të Varshavës”!
Të nesërmen, Radio-Tirana jep deklaratën e kryeministrit Mehmet Shehu, për largimin e Shqipërisë nga Traktati i Varshavës. Po atë pasdite, radiot e huaja, transmetojnë deklaratën e plotë të tij dhe deklaratën e Moskës. Moska nuk e njeh këtë largim të njëanshëm dhe do të vazhdojë ta quajë Shqipërinë, vend anëtar të Traktatit të Varshavës. Përçapja e ndrojtur shqiptare, për t’u futur nën ombrellën mbrojtëse të NATO-s, quhet e pavlerë.
…I kujtojmë me shokët në Ballsh dhe në Spaç, ato ngjarje. Në kampin e Ballshit, është një i burgosur veteran, e quajnë Tomorr, me origjinë korçare. Në bisedë e sipër, i kujtohet përmbysja e Musolinit. Tomorri në atë kohë, ishte student i vitit të fundit, në Fakultetin e Mjekësisë në Romë:
– “Kisha dy ditë, që nuk dilja nga dhoma. Bie telefoni, e marr. Ishte një miku im shqiptar: Tomi, e more vesh? Na i mori të keqen Muçua…’! Muço, ne shqiptarët, i thoshim Musolinit që thua ti. Vishem dhe dal. Festë në Romë. Njerëzit ulërijnë me sa kanë në kokë, parulla antifashiste, përqafohen, qajnë… një vajzë e re, as 20 vjeçe, ulet e dhjet sipër një portreti të madh të Duçes; njerëzit e duartrokasin; po ata njerëz që një ditë më parë, kishin për ta denoncuar për një fjalë kundër Duçes”.
Kujtimi i kësaj bisede, më shpie në një tjetër kohë, shumë të ngjashme me ato që tregonte Tomorri.
…20 Shkurt 1991. Në dhjetor ’90, qe krijuar Partia Demokratike. Shkoja përditë në selinë e saj. Na lajmëruan për një miting, që duhet të mbahej po atë ditë, më 20 shkurt ’91, në orën 16.00, para PTT-së në Durrës, organizuar nga sindikatat, PD-ja, PR-ja, etj.
Duke ngrënë drekën, shoh në tv rrëzimin e bustit të diktatorit në Tiranë. Më në fund…! Shqiptarët treguan që kanë gjak. Ah, sikur të isha edhe unë në Tiranë, me ata fatlumët! Por edhe në Durrës, kemi te porti një bust të atij qenit, se dhe porti, emrin e tij ka. Prandaj u bëka ky miting në Durrës. Patjetër, partitë opozitare, duan të solidarizohen me popullin, që në Tiranë rrëzoi monumentin e kriminelit.
Autobuzi Shkozet-Durrës, plot e përplot. Njoh edhe ca spiunë të lagjes, që rrinë si minj të lagur; kanë filluar lojën e “asnjanësisë”, “demokracinë e dum t’gjith, për zotin, Makso”… gjë që do të bëhej e modës, për të gjithë ata tipa, ato vite. Te PTT-ja në Durrës, mitingu fillon në kohë.
Njerëzit janë mbledhur, të zhurmshëm dhe të eksituar prej lajmeve, që vinë nga Tirana. Presin me padurim fjalën e krerëve lokalë të PD-së, PR-së dhe sindikalistëve. Të gjithë krerët që flasin, përsëritin fjalët e njeri tjetrit: “Ne distancohemi nga të gjitha veprimet vandaliste, që kanë ndodhur në Tiranë…”!
…Pëshpëritet gojë-më-gojë, se ky qëndrim, qenka porosi e krerëve opozitarë nga Tirana. Mos more! Ku ishe, hiç-gjëkundi! Pse, prapë do vazhdojmë me parullën e atij, që i hoqën zvarrë bustin nëpër Tiranë: “Ç’thotë partia, bën populli”?! Dua të shkoj te mikrofonat, por është e pamundur të afrohesh; policia e padukshme, nuk le njeri të afrohet aty. Filloj të bërtas me sa fuqi kam: – “Ju distancohuni sa të doni! Ne distancohemi prej jush! Ne jemi me ata që rrëzuan Dullën në Tiranë”!
Nga krahu i djathtë disa gjimnazistë tentojnë të më ngrenë në krahë. Thirrja; “Te porti, të rrëzojmë Dullën”! shumëfishohet nga zërat e mijra njerëzve…! Fillon marshimi drejt portit: njerëzit nga ballkonet, flakin librat e vampirit në flakë. Dy ushtarët që e ruanin, ia mbathin vrapit, sapo turma afrohet nja 2-300 metra. Ditë e paharruar. E rrëzuam kështu edhe në Durrës, Dullën.
Sot, secili flet si të dojë, për ngjarjet e asaj dite, por një gjë nuk e harroj: mbeta në krye të turmës, gjatë gjithë rrugës, nga PTT-ja, deri pranë dyqanit të Dylit. Kur aty pamë se ushtarët që ruanin bustin, po largoheshin me vrap, mezi shpëtova pa u shkelur me këmbë, nga turma e mijra njerëzve. Ra busti në Durrës, Shkodër, Elbasan, Kavajë, Korçë, kudo.
Kudo që kishte buste dhe monumente, pati edhe rrëzues, edhe përdhosës të atyre monumenteve. Për mua këto skena, nuk ishin të reja. M’i kishte treguar Dr. Tomorri, ai korçari i mençur, qysh në vitin 1978, në kampin e përqendrimit në Ballsh, kur kujtonte rënien e Musolinit…!
Sot ka ende trushkulur, që e mbajnë si hero kombëtar, atë që ishte xhelati i popullit shqiptar. “Nëna e budallenjve, është gjithnjë shtatzënë”, thotë një proverb italian.
“Gomar, tërë jetën…”!
"We shared the few joys we had with each other. We supported each other. This kept us alive in prison, Mr. Xhafer", - these were the words that my father, my friend Islam Spahiu, said to me, when he came to congratulate and rejoice with us, my release from prison, those days of September '84. We shared together, those few joys, tombstone words. Whoever has been in prison, feels these words in his soul.
Without each other's friendship, we would have played mench. I also understand the disappointment of many of my friends, for someone who has been with us in prison, when they say: "How did you forget those years we spent in Spač, Qaf Bari...when we shared a cigarette with the 4 of us, when..."?! Because when we were there, we didn't need to beg each other for anything.
It was enough for you to explain your situation to them and they themselves knew what to do, for your relief. But there are also those who forget and deal only with themselves, the position they have reached. I wish them all the best as well. Life wears you down, years, age, past sufferings take their toll. Perhaps solidarity among us is no longer fashionable.
But I know very well that each of us is who we are, also thanks to friends and comrades, who kept him alive in prison. Because we were family to each other. A family, which for me is sacred and I will try to protect it. But there are also some of us who demand more than what is necessary and overdo it.
When I was working in the Municipality of Durrës, a friend from prison came to me, an honest man and a good friend. He came to my office and invited me for coffee. We missed each other, we had all those years without seeing each other. He lived in Tirana now and was engaged in some small trade. He didn't get rich, but he still lived. He congratulated me on the task and:
- "I want a favor from you, Makso. I want you to give me some property from the beach, or a piece of land at the bottom, because it doesn't become a house...! Are we or are we not friends?
I'm sorry! I explained that I deal with external relations in the Municipality, with the protocol, with the press, that...!
- "Leri took these...! Everyone knows that you are the right hand of Tomor Golem, the Mayor. Or did you take care of yourself and what did you do to your mother and friends?! Say I don't want to give, don't try to fill my mind. Ehuu, who is in the offices has invested millions".
I said: - "Who should I take the property from and give it to you?! I don't deal with properties, my duty is foreign relations, the press, protocol expectations... why don't you understand me... I live only on my salary and apart from the house, I have no other property"!
It was pointless. He stood up, amused:
- "It's gone, it won't bother you anymore. And if it's true, that you haven't done anything for yourself, I'm sorry to say it, you've been an ass all your life..."?!
Someone else gave me this epithet. But this is me. This is who I was and I have no intention of changing. Therefore, perhaps, I could not make a career as a clerk. I live on a minimum pension, as an immigrant in Italy and write these memories...!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje