FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Shaqir Gashi, one of the early activists of the Albanian cause in the USA, sheds light on the first visit of Congressman Tom Lantos to Kosovo and Albania, the congressman who worked hard for the cause of Kosovo, but who was not lucky enough to enjoy the declaration of its independence, together with the Albanians, who feel indebted to him. Gashi says that he met Tom Lantos under these circumstances: It was 1987. At that time, Shaqir Gashi had just met Congressman Joseph DioGuardi. One autumn day in 1987, Congressman DioGuardi called Gashi and asked if he was willing to go to a meeting with a well-known and influential congressman in Congress, who had expressed interest in getting to know the Albanians.
Gashi remembers that he went with three of his friends from Manhattan to Yonkers, where the meeting was taking place. The congressman from California had listened attentively to the Albanian speakers. Gashi remembers that not all Albanians were of one mind at that meeting about resolving the issue that was troubling the nation. One group persistently asked the congressman to do something from America for Albania, which was going through very difficult times under the communist regime. The other group, which Gashi was also a member of, showed urgency about the issue of Kosovo. He remembers today that he had told the congressman that; “Albania is indeed isolated, it has poverty and great problems, but it is a state of its own and they have themselves to blame for not overthrowing communism. The most urgent problem is the population of 2 million Albanians in Kosovo, where human rights are violated. Kosovo is occupied and the population is going through tragic moments”.
The congressman had said that this was a problem that needed to be followed because he had also received information from Joseph DioGuardi. Mr. Lantosh, speaking to "Voice of America", after talking about the problems that concerned Albanians, added: "Look at what wonderful conditions America offers. It turns immigrants from nothing into many. Here is Mr. Gashi who came to America and worked as a dishwasher, while today he is a restaurant owner and thinks he can help the country he came from. This is the America of immigrants". Lantos expressed his desire to visit Tirana. At the Yonkers meeting, Congressman Lantos addressed Shaqir Gashi: - "You loved Albania very much".
– “Yes, he replies, I love both Albania and Kosovo.”
– "Okay, I want my foot to step on the boulevard of Tirana."
– "This request came as a surprise to me, and how I felt about it," Shaqiri tells "Illyria."
Ai kujton se shokët që ishin aty i kanë thënë më pas se i kishte marrë ngjyrë dheu fytyra. Kongresisti e kishte lexuar shqetësimin në mënyrën e vet dhe i kishte thënë: – “Unë do të shkoj atje si mik, jo në mënyrë tjetër”. Shaqir Gashi kishte marrëdhënie shumë të mira me Misionin Shqiptar në Kombet e Bashkuara, hynte dhe dilte atje. “Në mënyrën time, unë respektoja popullin dhe jo shtetin komunist. Dëshira e kongresistit m’u duk e natyrshme dhe mendova se nuk do të ishte e vështirë që të realizohej vizita e tij”. E kishte menduar kështu pasi ai kishte vendosur ura komunikimi me Misionin, shkonte atje me aktivistë të tjerë në raste festash, u shfaqnin filma dhe aktivitete të tjera. Në këto kushte miqësie me Misionin e kishte menduar të lehtë vizitën e kongresistit dhe i kishte dhënë fjalën aty në takim se ai do ta realizonte vizitën e tij në Tiranë.
Dhe i jep fjalën: “Këmba juaj do të jetë e para nga Amerika, që do të shkelë në Tiranë dhe unë do të filloj përgatitjet që sot”. Që prej asaj dite Shaqir Gashi shkon në Mision dhe ua prezanton kërkesën e kongresistit Lantosh. Ata e përcollën me fjalë të mira: “Mirë shoku Gashi, patjetër shoku Gashi…”, por koha kalonte dhe asgjë konkrete nga Misioni…! Vetë ambasadori i atëhershëm, Bashkim Pitarka, i kishte thënë se ishin duke u marrë me atë problem, të mos mërzitej.
Organizimi i lobit shqiptar
Ndërkohë faktori shqiptar filloi të organizohej. Ishte krijuar Liga Qytetare Shqiptaro – Amerikane, ku Shaqir Gashi ishte një ndër themeluesit e tij. Ai këmbëngul në mendimin e vet se Liga ka meritën e vet në organizmin e faktorit shqiptar dhe askush nuk mund t’i heq ato merita. Filluan takimet me politikanë amerikanë. Janë gjashtë vetë që e kanë themeluar atë që ai e quan lobi shqiptar. Ndër ta: Xhim Xhema, Sami Repishti, Joe DioGuardi, Shaqir Gashi, Bruno Selimaj, Sejdi Bityçi dhe Din Derti. Këta ishin themeluesit, ndërkaq më vonë u afruan të tjerë.
Vizita e Tom Lantos në Kosovë dhe Shqipëri
Shaqir Gashi ishte ndërmjetësi i vizitës që do të bëhej në Shqipëri. Tre vjet kohë, kujton ai, iu desh për ta realizuar vizitën e një personaliteti të lartë të politikës amerikane në Tiranë. David Philips, punonte në zyrën e kongresistit Lantosh. Z. Gashi i mbante lidhjet pikërisht me të. Ai e informonte zyrën e Kongresistit me anë të letër-këmbimit për çdo sinjal që i vinte nga Tirana përmes Misionit Shqiptar. Më në fund i mbërrin një letër, që zyrtarisht pranonte vizitën, por që nuk ishte konceptuar si ftesë zyrtare. Letër-ftesa nuk merrte parasysh formatin e kongresistit, rangun e tij. Në të shkruhej; “Meqenëse e keni shprehur dëshirën tuaj për të vizituar Shqipërinë, urdhëroni dhe vizitojeni”!.
Gashi nuk i dha shumë rëndësi letrës, por gjithsesi e çoi tek z. Philips, i cili revoltuar me mënyrën e shkrimit dhe ishte shprehur se ajo nuk ishte ftesë zyrtare. “Kjo është një lojë. Nuk mund t’i bëhet një prej kongresistëve më të njohur të Amerikës, një ftesë e tillë, sa për t’u tallur. Letra duhet të jetë e shkruar zyrtarisht dhe ftesa të jetë e përcaktuar qartë, ku të shprehet dhe dëshira për të bërë ndryshime e për të vendosur marrëdhënie me Amerikën”, – kishte thënë Phillips.
Shaqir Gashi kujton se është ndjerë në një pozicion të vështirë. Kishte mbetur mes dy palëve pa e çuar në fund zotimin e vet që këmba e Lantosh-it të shkelte në bulevardin e Tiranës. Lajmëroi në Mision, por ambasadori Pitarka nuk po ndjehej më. Njoftoi në Tiranë ku kishte shkuar Rexhë Xhakli, për të parë nënën e vet pas 40 vjet shkëputje, por asgjë nuk ndryshoi. Pas pak kohe i sollën një letër tjetër, por dhe ajo ishte tamam si e para. Kësaj letre Gashi i bëri një modifikim dhe e dërgon me faks. E merr zyra e kongresistit dhe përgjigjet po me faks: E pranojmë ftesën. Së shpejti do të përcaktojmë datën e vizitës. Loja funksionoi. U bë projekti, në fillim do të vizitohej Kosova, Mali i Zi e më pas do të shkohej në Shqipëri.
U nisën në fillim për në ish-Jugosllavi për të parë shkeljen e të drejtave të shqiptarëve. Aso kohe Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane, kishte radion e vet. Atë ditë që delegacioni i kongresistit i shoqëruar nga DioGuardi po qëndronin në Beograd, Shaqir Gashi po merrte në intervistë në Radion e Ligës, Mandelën Shqiptare, Adem Demaçin, i cili sapo kishte dalë nga burgu. Programin e udhëhiqte DioGuardi prej hotelit në Beograd, Shaqir Gashi ishte në New York, ndërsa Adem Demaçi në Prishtinë, dhe intervista bëhej treshe. Dioguradi tërheq vëmendjen me fjalën e tij tek lajmëron se ky emision ishte i veçantë, se po bëhej m’u në qendër të Beogradit dhe po i tërhiqej vëmendja Serbisë se po shkelte të drejtat e shqiptarëve dhe për këtë qëllim Tom Lantosh, kishte marrë vetë rrugën për t’i parë problemet vetë dhe do të shkonte në Kosovë e nga Kosova do të vizitonte Shqipërinë. Adem Demaçi nga Prishtina foli për shqiptarët e Amerikës. Ishte një emision tepër i veçantë, kujton Gashi, emocionues.
Nga New York-u në Tiranë
Shaqir Gashi kujton se para nisjes për në Tiranë, ku do të takohej me pjesën tjetër të delegacionit që do të vinte prej Kosove, takoi Bruno Selimajn, i cili kishte qenë para tij në vizita në Tiranë dhe e pyet nëse ishte e nevojshme që të merreshin viza për të shkuar në Tiranë. E këshillon që të konsultohet me Misionin Shqiptar. Gashi merr në telefon ambasadorin Bashkim Pitarka dhe e pyet se si duhej të vepronte për të vizituar Tiranën, sepse do të ishte atje me Tom Lantosh, që ishte nisur nga Kosova. Pitarka e këshillon: Z. Gashi; “ti nuk ke nevojë të shkosh në Tiranë! Të çojmë ne pas me një grup shqiptarësh, s’ke pse nxitohesh tani”. U ndje i mërzitur Gashi që ishte përgatitur për atë vizitë aq më shumë, se i kishte dhënë fjalën kongresistit Lantos.
Ç’të bënte? I telefonon DioGuardit në Beograd, i cili ishte ende atje bashkë me Tom Lantosh-in. Ia shpjegon rrethanat e reja dhe i kërkon ndjesë që s’mundi të mbante fjalën nga që nuk i dhanë vizë. Që andej DioGuardi i telefonon Tiranës. Siç e mëson më vonë, DioGuardi kishte folur me Ramiz Alinë. Tirana i telefon Misionit dhe e urdhëron që ta pajisin urgjentisht Gashin me vizë. Bashkohet me Bruno Selimajn dhe Din Dertin dhe nisen. Kur kanë shkuar në Zyrih, janë takuar me Hysen Gërvallën, të vëllanë e Jusuf Gërvallës, i cili kur mëson për misionin e tyre drejt Tiranës, kërkon që t’i shoqërojë.
Kur puthën tokën e shtetit Amë?
E kanë marrë me vete edhe Hysen Gërvallën dhe kanë vazhduar rrugën me linjën Zyrih-Tiranë. Kur kanë shkuar në Tiranë, Din Derti, që nuk e kishte parë Shqipërinë për shumë vite, ishte ulur në gjunjë dhe i përlotur kishte puthur tokën. Të njëjtin veprim kishin bërë edhe të tjerët, pas Dinit. Në Shqipëri i kanë pritur me madhështi. Shaqiri kujton se kishin sjellë dhjetë “Mercedes” të rinj të sapo blerë. Njëri “Mercedes” ishte i porositur për vetë z. Gashi, i cili kur e tregon tani qeshet për salltanetin me të cilin e priti Shqipëria komuniste. Njëri “Mercedes” ishte për Tom Lantosh. Nga aeroporti i çuan në Hotel “Dajti” i cili aso kohe ishte më moderni dhe rezervohej enkas për të huajt. “Nuk më besohej se isha në Tiranë, dhe tërë natën kam qëndruar pa gjumë”, – kujton Shaqiri.
Tom Lantosh-in e kishin vendosur në vilën e Enver Hoxhës. Shaqiri kujton se për të parën herë pa vilat e qeveritarëve komunistë, ku po pushonte Tom Lantosh me zonjën Anette dhe z. DioGuardi. Vizitat vazhduan nëpër vendet historike e turistike; i çuan në Krujë, në Berat e vende të tjera. Gashi kujton se një ndër shoqëruesit që ishte në “Benzin” e zi, e kishte pyetur duke i treguar pamjen plot bunkerë matanë xhamit të makinës: “Ç’mendim keni për këta bunkerët tanë, ju shoku Gashi”? Nuk i ka dhënë përgjigje në fillim. Është menduar. Pas një heshtjeje disa sekondshe shoqëruesi ka pyet prapë: Thuaje të vërtetën ashtu siç e ndjen! – “Të vërtetën e kam të lehtë ta them, – ua kthen përgjigjen: – T’kishit bërë më mirë këto rrugë, se qenkan gropa-gropa, ku mund të thyeke qafën, do të ishit më të fituar, ose së paku t’i kishit bërë shtëpi për popullin”.
Provokimi në Universitetin e Tiranës
Tom Lantosh u prit shumë mirë nga qeveritarët. Ramiz Alia i kishte dorëzuar ato ditë të vizitës edhe dosjen e dokumenteve për shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri gjatë Holokaustit. Pas vizitave turistike nëpër kala e muze, ishte rezervuar një vizitë në Universitetin e Tiranës. “Tom Lantosh edhe në Universitet, ishte pritur mirë”, – kujton Gashi. Ai qetësisht i përcillte të gjitha, edhe përdredhjet e Ramiz Alisë, edhe lëvdatat e profesorëve, edhe zotimet e disa studentëve që kishin zgjedhur ata për takim me kongresistin. Mirëpo dikur ngrihet një vajzë, që e fliste mirë anglishten dhe i thotë: “Ka disa shenja që tregojnë se ne do t’i vendosim marrëdhëniet me Amerikën. Një ndër këto shenja është dhe vizita juaj këtu. Kam një lutje thotë ajo: Mos na tregoni lulen përpara dhe thikën pas shpine”!
Kishte rënë një heshtje e akullt. Kongresistit i kishte rënë një ngjyrë e kuqërremtë në fytyrë. U kuptua se u prek. “E pamë të gjithë që u prek. Dukej provokim i hapur”, – thotë Gashi. Kongresiti ishte kthyer nga studentja dhe i kishte thënë: “Dëgjo zonjushë, po i vendosëm marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Amerikës, ne nuk kemi punë me thika, nga ne keni vetëm lule, para dhe pas. Nëse vendosen marrëdhëniet ne ju themi vetëm ecni përpara!” Pas kësaj u bënë takime e vizita të tjera. I çuan nëpër shfaqje e koncerte.
Takimi me Nexhmije Hoxhën
Para se të iknin i ndanë në dy grupe. Njëri grup do të shkonte të takohej tek Ramiz Alia, tjetri do të pritej nga Nexhmije Hoxha. Grupin që do të shkonte tek Nexhmija, e kryesonte Shaqir Gashi. Në këtë grup bënte pjesë edhe Bruno Selimaj me Rexhë Xhaklin, ndërsa Din Derti, nuk qëlloi aty sepse, kishte shkuar që të vizitonte njerëzit e vet, pasi nuk i kishte parë kurrë. Shaqir Gashi kujton se shkuan tek shtëpia e Nexhmije Hoxhës dhe nuk harron një fotoreporter të çuditshëm, që e shkrepte pa pushim një tip aparati. Kanë shkuar në takime dhe fëmijët e Enverit: Sokoli, Iliri, Pranvera, nuset e djemve. Mikpritje e madhe, thotë Gashi. Dukej se u kishte hyrë uji nën vete, por ne ende nuk e ndjenim, shprehet Gashi. Nexhmija në bisedë e sipër u thotë se Enveri e ka dashur shumë Kosovën dhe kosovarët.
– “Edhe kosovarët e kanë dashtë Enverin”, – i ka kthyer Gashi. “Ne në Kosovë mund të hanim 60 ditë burg, vetëm po të na kapnin duke dëgjuar një këngë nga Shqipëria. Ne kemi ardhë këtu nga Amerika që t’i nxisim sa më shpejt marrëdhëniet shqiptaro-amerikane, sepse sa më shpejt të miqësohet Shqipëria me Amerikën, aq më lehtë do ta ketë Kosova. Shpejtësia e vendosjes së këtyre marrëdhënieve, kanë të bëjnë edhe me Kosovën, që po i rëndohet rrethi serb pas qafe”, – e kishte mbyllur fjalën e vet Gashi.
The dictator's widow still had not given up on communist ideology. She had brought to attention that Albania, from 1 million before the war, had become 3 million under the leadership of Comrade Enver. "We established relations with many friends," she had said, "but they turned their backs on us. Now we understand that other times are coming and the youth is seeking to connect with Western countries, of course with America. We cannot prevent it..."! So, her allusion was that there was no other way. Rexhë Xhakli intervenes and tells her that it was rumored that her legs had been broken, is this true? She immediately replied: - "These are rumors that are spreading to reduce our authority..."! Shaqir Gashi remembers that they were also taken to Durrës, to the Villa of King Zog.
Gashi recalls: “When we entered there, we saw a miracle. The entire communist leadership was there to welcome Congressman Lantosh, even Ramiz Alia and Adil Çarçani, the prime minister. No one was missing.” Gashi remembers a fragment of a conversation with Adil Çarçani, who tells him with pride: “We haven’t touched anything in this King’s villa”! – “I’m glad Zogu had taste to furnish it so beautifully 60 years ago…”!
Strange gifts for Congressman Lantosh
The visit, which was considered successful, had come to an end. Since that day, the ice between the two countries was considered to have melted and after that visit, another large team left, which included many Albanian-Americans, who have established relations between the two countries. Gashi remembers that the gifts they had been given were strange. They had loaded him down with a bag full of books by Enver Hoxha. “That’s fine with me,” says Gashi, “but I can’t imagine why they chose two tambourines, a type of tambourine, and gave them to the congressman.”
Regarding this, Gashi says: "The congressman was looking at them in surprise and was not speaking, nor was he taking them...! So as not to offend the congressman, because in fact they are musical instruments mainly for the Roma, who have the skills, they had collected them with some newspapers, which looked no worse"! Gashi had not been happy about that kind of gift, but had tried to create another situation. He had told the congressman that they were ancient Illyrian instruments, which have a lot of historical value because they testify to the ancient culture of the Illyrian nation. After the congressman heard this explanation, with a slight smile he turned to Gashi: "Since they are so important and you know their value, I want to give them to you". Shaqir Gashi had been waiting for this, to take those meaningless gifts from the congressman's hands because he was feeling ashamed. "I still have one of the tambourines at home", says Gashi...!/Memorie.al
Lini një Përgjigje