FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Enver Hoxha's medical record most likely remained in the hands of his family after his death in 1985. Prof. Dr. Isuf Kalo, the former personal physician of the dictator Enver Hoxha, shows how the health of communist leaders was monitored before the 1990s, and in particular, that of the country's number one. Dr. Kalo shows that senior state leaders were treated in a special clinic, where the relevant documentation was also kept, but for Enver Hoxha, an improvised mini-infirmary was set up in the premises of his house. A team of the best Albanian doctors was also placed at the service of Enver Hoxha, while consultations were also held with foreign doctors, Chinese and French.
Precisely, in the infirmary created in the dictator's villa, his medical file was also kept, which was only taken out of the safe during consultations. Kalo shows how they were developed, how notes were kept and how Enver Hoxha's diagnosis was treated as a secret of the highest order.
This was a request from Enver Hoxha himself, while Sulo Gradeci was the one who made sure that this secret was kept. Kalo says that until the systems were changed, the health documentation of Enver Hoxha and his family members was inside his house, but he cannot say what their fate was afterwards.
Prof. Kalo, you were Enver Hoxha's personal physician, how was the health of not only his, but the entire leadership treated?
For the entire leadership, which included members of the Politburo, members of the Government, members of the Presidium of the People's Assembly, the Democratic Front, members and candidates of the Central Committee of the Party, there was a special clinic, called the "Special Clinic" or "small clinic", which was according to the Kremlin model for Soviet leaders. This clinic depended on the Ministry of Health and the staff in it were paid like all other doctors.
What services did this clinic offer, besides visits?
Their examinations were also done there, there was a biochemical laboratory, electrocardiograms, and X-rays were performed. That clinic also had an annex with 2-3 beds, for hospitalization, when any of the leaders needed to be hospitalized. There was also an operating room, where operations were performed, a dental office, and a pharmacy. This was the architecture of the clinic.
But were the relevant documentation, the files for each person, kept in this clinic?
These people were followed and had a special card at this clinic, along with the family members who lived with them, which meant that when someone got married and left the family, theoretically, their card was also taken away, but this did not always happen. Their cards were kept there.
When did you become involved as a leadership physician?
Unë kam filluar të punoj aty qysh kur mbarova Fakultetin e Mjekësisë. Isha 22 vjeç dhe isha në dispozicion të të gjithë këtij kontingjenti. Më pas, në vitin 1971 filloi një trajtim disi më i veçantë për treshen kryesore, Enverin, Mehmetin dhe Hysniun, të cilëve iu caktua edhe një mjek personal, por vetëm teorikisht, pasi praktikisht, do ishe i të gjithëve.
Megjithatë, për ta kishte një fokus më të veçantë. Unë ndiqja ata dhe familjarët që jetonin me ta. Kartelat e tyre kanë qenë në atë klinikë, të mbyllura në një kasafortë dhe që përdoreshin sa herë që ata vinin për vizitë, duke shtuar shënime nga ana e mjekëve.
Kur u caktuat mjek personal i Enver Hoxhës?
Në vitin 1973, unë u caktova mjek personal i Enver Hoxhës. Shumë shpejt pasi unë shkova atje, ai pësoi infarkt të miokardit. Kjo solli nevojën e një ndjekjeje shëndetësore më të afërt. Në atë kohë kartela e tij ishte në “Klinikën Speciale” si gjithë të tjerët, por meqë kërkohej një ndjekje e përditshme për të kaluar situatën akute, por edhe në vijim me problemet që shfaqeshin më tej, ajo kartelë u mor në shtëpi, ku u hap një dhomë infermierie. Kartela ruhej pikërisht në këtë infermieri.
Kush kishte akses në të?
Ajo dilte sa herë bëheshin shënime në të, sa herë unë bëja konsulta, apo më pas nga një ekip mjekësor që u krijua pranë tij. Ekipi mbante shënime veç gjatë diskutimeve që dilnin, por kartela bazë qëndronte gjithnjë brenda shtëpisë së Enverit, e me sa di, edhe kartela e Nexhmijes. Por, vetvetiu edhe e fëmijëve besoj. Kartela ishte sekret. Diagnozat e Enver Hoxhës dhe të gjithë udhëheqësve mbaheshin sekret.
Quhej sekret shumë i rëndësishëm, madje edhe midis njëri-tjetrit. Aty ishin edhe elektrokardiogramet, radio-grafitë, ekzaminimet e tij, gjithçka që lidhej me shëndetin e tyre. Gjithçka është e shkruar në kartelë, ose siç ju thashë, në një bllok të posaçëm, që mbante ekipi mjekësor. Një protokoll, gjatë diskutimeve dhe propozimeve që bëheshin.
Pra, kartela mjekësore e Enver Hoxhës është në duart e familjarëve të tij?
Në kohën që janë bërë ndryshimet e sistemeve, kartela ka qenë në shtëpi. Nuk di të them nëse ajo mbeti në familje apo gjendet në arkiv. Enveri, vonë, pasi dolën problemet me Mehmet Shehun, është interesuar të dijë se ku është dokumentacioni i tij dhe nuk donte që të kishte akses në të as drejtori i “Klinikës Speciale” dhe as ministri i Shëndetësisë.
Kështu që në njëfarë mënyre, ajo është mbajtur gjithnjë sekret dhe ka qenë aty. Nuk e di se çfarë u bë më pas me dokumentacionin në fjalë, kartelën, operacionet, skemën e mjekimit. Ishte edhe një infermiere që mbante po ashtu shënime për mjekimin.
Puna ka qenë e mbyllur, por për Enverin është bërë autopsi dhe rezultati ka qenë shumë koherent me diagnozën tonë. Dhe gjendja klinike e shkaku i vdekjes është shënuar me hollësi në raportin mjekësor që ne lëshuam si ekip mjekësor, ditën e vdekjes dhe që u botua në gazetën “Zëri i Popullit”.
Kush e realizoi autopsinë?
I gjithë ekipi ynë asistoi në autopsi. Autopsinë e kreu anatomopatologu më i mirë që ne kishim, Prof. Pëllumb Bitri. E ndoqëm me shumë interes autopsinë. E kam çmuar që Nexhmija si familjare e lejoi këtë gjë, sepse kryerja e autopsisë është në dëshirën e familjarëve. Ajo u tregua mendje-hapur dhe transparente. Rezultatit të autopsisë i janë bashkangjitur të gjitha diagnozat.
Pavarësisht se gjatë gjalljes së tij, për gjendjen shëndetësore të Enverit nuk ka pasur asnjë transparencë publike, pasi ishte e ndaluar, kur ai vdiq, transparenca qe e plotë. Raporti iu bë i njohur popullatës. Të mbajturit e fshehtë gjendja shëndetësore, qe në disavantazh për ne, sepse njerëzit nuk ishin të përgatitur dhe besonin që “Enver Hoxha do të jetojë sa malet”.
Ju thatë që përveç shënimeve në kartelë, mbaheshin shënime edhe më vete, çfarë ndodhi me këtë material të shkruar nga ju?
Edhe ky material u dorëzua atje. Enver Hoxha ruhej fizikisht nga një grup i madh rojesh, me në krye Sulo Gradecin. Ky i fundit kishte si detyrë të siguronte edhe sekretësinë. Ne nuk lejoheshim të mbanim shënime apo ditarë për Enver Hoxhën, se quhej sekret, por në ekipin tonë mjekësor ne vendosëm praktikën e protokollit, të cilin e mbante njëri prej mjekëve.
Aty mbaheshin shënime çfarë thoshte secili prej nesh për një situatë të caktuar dhe qëndrimin që duhej mbajtur dhe shumë herë zgjidhjet ishin disa, por secila kishte avantazh dhe disavantazh dhe duhej të binim në konsensus që çdo medikament që shtonim, të ishte i miratuar nga të gjithë.
Kjo ma vështirësonte punën mua si mjek personal i tij, por edhe më qetësonte, sepse evitohej subjektiviteti. Nuk ka qenë vetëm një bllok. Ngjarjet rrodhën shumë shpejt dhe nuk mësova gjë më tej. Kur ndodhën ndryshimet, unë u gjenda jashtë shtetit. Pas vdekjes së Enverit, unë kisha kaluar pedagog në Fakultetin e Mjekësisë.
Kam qenë me studentët kur nisi lëvizja studentore dhe në atë kohë familja Hoxha i shkëputi marrëdhëniet me mua si mjek. Aty ka pasur një infermiere, Drita Domi, e cila i ka pasur kartelat, por se kush i mori blloqet me shënime dore, nuk e di. Nuk kemi bërë regjistrime me diktofon, sepse kjo ka qenë e ndaluar.
Ishin të vëzhguara konsultat tuaja?
Gjatë diskutimeve tona ndodhte shpesh që të vinte edhe Sulo Gradeci, çka unë nuk e quaja normale, pasi pavarësisht nga detyra që kishte, ai ishte ushtarak dhe nuk mund të kuptonte gjithmonë propozimet apo kundërshtimet që bëheshin, argumentet mjekësore. Kjo krijonte një lloj tensioni, pasi ndiheshe i survejuar nga njerëz të Sigurimit, në një kohë që duhej të ishim të përqendruar tek ana mjekësore.
Ekzistonte frika se mos debateve tuaja ai mund t’u jepte ngjyrime politike?
If you were to propose a medication and someone were to say that it causes this side effect or complication, they might interpret it as a risk. But medicine is about risk management, you risk something to gain something more. It is known that every medication has a side effect, but these are not always foreseen, it is enough that the intention is good.
But out of the "fear" that someone might interpret this intentionally, you immediately enter the psychology of self-preservation. Despite Sulo's not-so-bad intentions, I had also discussed this with Ylli Popa, and even Fejzi Hoxha, who was the main one, since it created a kind of complex. But this risks not doing it the best possible way.
Who were the doctors who made up the team that monitored Enver Hoxha's health?
Initially, the team was smaller: Fejzi Hoxha, Ylli Popa, Nikolla Çobani, Petrit Gaçe, later Ahmet Kamberi, Sabit Brokaj and Hajro Shyti were added. It was a standby team. He had a doctor who followed him 24 hours a day, a cardiologist in particular, who also accompanied him to the office.
I had the pleasure of having permission from him to move and continue my professional contacts in the hospital, without being stuck, but for this there had to be someone else to accompany him. But I must tell you that they were all trusted people. Petrit Gaçe was a member of the Central Committee, a deputy, a member of the Presidium of the People's Assembly, he was a "Hero of Socialist Labor".
Fejzi Hoxha was a member of parliament in 7 legislatures, a member of the Academy, Ylli Popa, an academic, a member of parliament, then chairman of the parliamentary group, Ahmeti and Sabiti later became ministers of health, while I continued my personal journey. I did not take up any positions and when Enver Hoxha died, I asked to return to the hospital to be with the sick and the students.
In addition to Albanian doctors, did you also consult with foreign doctors?
When Enver suffered a stroke, a Chinese team also collaborated with us, despite the fact that relations between China and Albania, as it was later learned, were not what the public knew and that Prof. Paul Milliez in France was aware of Enver's health situation.
He helped us in our consultations to clarify new situations that arose, but without ever visiting Enver as his doctor. He was a consultant in principle, or who recommended experts to us who we could consult with regarding our doubts about various diagnoses./Memorie.al
Lini një Përgjigje