FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The life of Erifili Bezhani is associated with the stories of prominent Albanian characters, but very painful and tragic ones of a family with an early intellectual background. Such are the lives of the children of Pavllo Bezhani from Vlora and Amalia Kolea from Berat. Pavllo was the son of the well-known Bezhani family, a large, wealthy family, with extensive export-import trade activity in Vlora, Greece, Italy and even distant Egypt. The Bezhanis are known in the history of the development of the Albanian financial market, since in 1850, they opened the first private bank in Albania, initially known as “Banka Pandeli & Lefter Bezhani”.
While Amalia Kolea was the youngest daughter of the lawyer from Berat, Kristo Kolea, representative of the French Tobacco Monopoly "La Regie Des Tabac" in the Ottoman Empire in the territory of Albania, Greece, Macedonia. Amalia Bezhani was a poet, the first Albanian girl, who published her poems in the magazine "Bleta Shqiptare", a publication of the Albanian community of Misir in Egypt, at the end of the 19th century, when she lived with her brother, the patriot Sotir Kolea.
Widowed quickly, in 1918, Amalia Bezhani, with special wisdom, not only managed and developed the family business at home and abroad, but also took care of the best possible education for her three children. While the daughters, Erifili and Evrinomi, studied and graduated at universities in France, the son Aleko studied Economics in Rome, Italy in the mid-1930s. For all three, practicing their profession in their homeland, along with the ideal of changing and improving life, and the old fanatical Albanian concepts, were interrupted at the most productive age with the coming to power of the Nationalist Party.
Erifili Bezhani was born in Vlora on 16.11.1910. After finishing primary school in her hometown, her mother sent her to study in Corfu. After finishing high school, she went to France with her sister, where she first studied French Literature and then completed her studies at the Faculty of Law, at the University of Alix-en-Provence, in 1939. She continued with further studies until she received her “Licenciee en Droit”. She practiced law for two years in Marseille, in 1941-'42, where she became engaged to a well-known French aristocratic lawyer.
Kur ishte në kulmin e lumturisë, nga një fatkeqësi e së motrës Evrinomi, e diplomuar edhe kjo si “Profesorë e D’Etudes Francaises” në të njëjtin Universitet, Erifili Bezhani lë pas gjithçka dhe e shoqëron atë për në Shqipëri. Ishte kohë lufte, dimër i vitit 1943, kur dy motrat zbritën në Portin e Vlorës për të mos u larguar më kurrë prej luftës, deri në vdekje. Pas një qëndrimi në qytetin e lindjes, së bashku me nënën, dy motrat Bezhani largohen nga Vlora dhe në vitin 1944 vendosen në Tiranë. Gjenden shumë shpejt në qendër të grupeve me intelektualë të dalluar shqiptarë, shkolluar në vende të ndryshme të Europës. Në vitet e para të çlirimit, me fillimin e pushkatimeve të nacionalistëve, Erifili kupton se ardhja e Partisë Komuniste Shqiptare në krye të vendit, nuk ishte rruga që do të vendoste sistemin pluralist demokratik.
Ajo ishte si shumë intelektualë, që bashkë me shkollimin universitar jashtë atdheut, kishin përvetësuar, për fatin e tyre të keq e tragjik, bashkë me normat e edukimit perëndimor, edhe modelin e shoqërive të vërteta demokratike. “Është një reprezalje e frikshme, jashtë shembullit të vendeve europiane, ndaj duhet ndalur”, – shprehej tek të afërmit e vet, Erifili Bezhani. Ajo aktivizohet në lëvizjen antikomuniste të grupimit “Bashkimi Demokrat”, ku bënin pjesë anëtarë të grupit të Deputetëve, Liberal-demokrateve, social-demokratët, etj.
Miqtë e saj të përhershëm me të cilët shoqërohej, ishin intelektualë të njohur të kohës si Gjergj Kokoshi, Thoma Orogollai, Doktor Isuf Hysenbegasi, Dhimitër Pasko (Mitrush Kuteli), Qenan Dibra, Musine Kokalari etj. Veterania e Luftës Nacional-Çlirimtare, Andromaqi Noçka, kujton: “Erifili ishte demokrate në shpirt, ashtu siç duhet të jenë sot politikanët.
Unë vija nga zonat e lira, rreth vitit 1945, kur takova pas shumë vitesh Erifili Bezhanin, ishte me Dhimitër Paskon, u ulëm në një lokal dhe të dy, mbaj mënd që bisedonin për politikë, rreth rrugëve për vendosjen e demokracisë. Jo vetëm në atë rast, por asnjëherë Erifili, nuk më tërhoqi vëmendjen për bindjet e mia politike, sepse dinte të respektonte çdonjëri.
I vetmi faj për të cilin u dënua Erifili, ishte se guxoi të fliste hapur, me zë të lartë vazhdimisht për vendosjen e demokracisë dhe për nevojën e pluralizmit politik në Shqipëri. Kishte një fjalor të pasur që shoqëronte argumentet rreth këtyre ideve. Aty u kapën edhe në dënimin e saj”. Për guximin dhe burrërinë që e karakterizonte Erifilin, ish-i dënuari politik, Dr. Isuf Hysenbegasi, ka lënë këtë kujtim: “Mes viteve 1945-‘46 një përfaqësues anglez bëri një takim me inteligjencën e Tiranës. Midis të tjerave, ai tha: Ne Shqipërinë nuk do ta lëmë në duart e komunistëve.
Në atë moment ndërhyri Erifili Bezhani duke thënë: Shikoni Egjiptin që po ju rrëshqet nga duart, sa për fatin e Shqipërisë, ai është përcaktuar tashmë. ‘Kush jeni ju zonjë’, e pyeti anglezi. ‘Jam një grua shqiptare’, – ju përgjigj Erifili Bezhani”. Në 16 maj 1947, pas arrestimeve të bujshme të “Grupit të Deputetëve”, të “Liberal-demokratëve”, etj., Erifili Bezhani arrestohet dhe nga fundi i vitit, dënohet me 20 vjet heqje lirie nga Gjykata Ushtarake e Tiranës. Dërgohet në burgun famëkeq të Burrelit, duke u rreshtuar në historinë e burgimeve antikomuniste në të katër femrat e para shqiptare antikomuniste, që provuan bashkë me burgimin, edhe shijen e hidhur, torturat çnjerëzore.
Ish – i burgosuri politik, vlonjati Hysni Alimerko, shkruan në kujtimet e tij: “Erifili u dënua pothuajse në të njëjtën kohë me Musine Kokolarin, Shega Këlcyrën dhe Nurie Koculin, bijë e Qazim Koculit. Ishin katër femrat e para që u futën në burgun ferrë të Burrelit. Më vonë erdhën Drita Kosturi dhe Raile Luzi. Të gjitha ishin me karakter të fortë dhe të papërkulura”. Drita Kosturi në kujtimet e saj rreth torturave që hiqnin të burgosurat gra në burgun e Burrelit, përmend qëndresën e Erifili Bezhanit dhe shoqeve të saj: “Kam takuar shumë gra të burgosura me akuza politike, gra që përmbanin brenda vetes virtyte të larta të gruas shqiptare, të ushqyera nga tradita e brezave të tërë.
Gra me karakter të fortë, me shpirt të gjerë demokratik, në të cilat krenaria mbyste dhimbjen për kushtet në të cilat ndodheshin. Janë nga ato gra të cilave lotët u gëlltiteshin nga sytë pa mundur t’u rrëshqisnin faqeve, mes tyre Musine Kokalari, Erifili Bezhani, Frida Sadedini e mjaft të tjera”. Në nëntor, 1951, kur vuante burgimin në Burrel, emri i Erifili Bezhanit përfshihet në listat e amnistisë të Presidiumit të Kuvendit Popullor, falë ndërhyrjes së miqve të vjetër të familjes, si Hysni Kapo, Kadri Hazbiu, por edhe sepse familja e saj kishte mbështetur financiarisht Luftën Nacional-Çlirimtare. Që nga kjo kohë dhe deri në vdekje, nis etapa e dytë e mundimeve të Erifili Bezhanit për mbijetesë, me shumë mundime poshtërime dhe privime.
Në vitin 1952, pas shumë ndërhyrje miqsh, hyn në Kolektivin e Avokatëve të Tiranës, ku nis punën si e para femër avokate. Thoma Haxhistasa, një nga avokatët e mbetur gjallë të brezit të vjetër, i diplomuar në Firence, Itali në vitet ‘30-të, djalë teze me Erifili Bezhanin, kujton: “Erifili ishte në ato vite e vetmja avokate femër në punë. Si femër, dallohej për qetësi, burrëri dhe elokuencë të shkëlqyer, ndërsa si profesioniste, ndiqte vijën e ashpër të logjikës juridike në argumentimin e fakteve dhe provave. Falë aftësive intelektuale të lindur dhe të kultivuar me finesë, të forcës së brendshme të veçantë, dinte të bënte mbrojtje të pakundërshtueshme. Brenda një viti në punë, u bë ndër avokatet më të kërkuara në Kolegjin e Avokatëve në Tiranë nga klientët”.
Në atë kohë u shfaqën hapur xhelozitë profesionale tek pjesa më maskiliste e kolegëve burra, që nuk mund ta konkurronin as profesionalisht. Punon vetëm një vit si avokate, pasi e përjashtojnë nga puna me motivacionin; “e pa denjë dhe e pa zonja”. Mban datën 13 tetor 1953 Promemoria, që e para avokate femër, tepër e fyer, por edhe me krenari të veçantë, i drejton Këshillit Mbikëqyrës të Avokatisë, ku me argumente logjikë, kundërshton vendimin për përjashtimin nga puna, duke kërkuar që të dëgjohet mbrojtja e saj: “Unë nuk jam e paaftë! Aftësia dhe zotësia ime provohet prej sukseseve që kam pasur unë në punë, suksese morale dhe materiale.
Kurrë nuk më është tërhequr vërejtja për punën time, për studimin e dosjeve, për përgatitjen e mbrojtjes, për paraqitjen e provave. …Prej punës sime, të gjitha paditë kanë ardhur në preferim nga njerëz të panjohur, të cilët nuk dinë as emrin tim, por vijnë e kërkojnë në Kolektivë ‘avokaten e trashë’…! Përveç punës sime si avokate, kam punuar edhe për Ministrinë, pasi të gjitha përkthimet prej shqipes në frëngjisht, i kam bërë unë jashtë orarit të punës dhe pa asnjë shpërblim. Gjithashtu jashtë orarit të punës, kam bërë edhe përkthime prej gjuhës ruse në shqip, prej nga ka përfituar e gjithë Kolektiva, si p.sh., Kodi Civil Sovjetik, që ka trajtë me të drejtën e trashëgimit. … Unë nuk jam e padenjë!
Përsa i përket moralitetit, mua më njohin shumë dhe të gjithë e dinë se kam kaluar një jetë austere dhe monastike, një jetë të pastër dhe të qetë, kushtuar vetëm studimeve. Fama ime personale nuk ka as njollën më të vogël në këtë pikë. Përsa i përket çështjeve politike, unë vërtetë kam qenë në burg, por në kolektivat e avokatëve të Shqipërisë, janë të shumtë ata që kanë qenë nëpër burgje për faje shumë më të mëdha se faji im, sepse unë me regjimet e së kaluarës nuk kam pasur asnjë lidhje dhe me okupatorët jo vetëm që nuk kam punuar, por i kam luftuar duke ndihmuar me të gjitha fuqitë e mia moralisht dhe materialisht Lëvizjen Nacional-Çlirimtare. Deri sa pushteti më rehabilitoi duke më kthyer të gjitha të drejtat, edhe të votës, nuk ka asnjë arsye që të më ndalohet e drejta e profesionit. Drejtonjësi i Kolektivës… u kishte thënë disa kolegëve, se unë u përjashtova se nuk kam triskën e Frontit…”!
Erifili Bezhanit nuk j’u dha triska e Frontit, ç’ka e shpallte në fakt “armike të popullit”, por e mbante edhe nën presionin e internimit, apo ri dënimit. Që nga vitit 1953, Erifili Bezhani nuk mundi të punojë më asnjë ditë si avokate, profesion, të cilit i kishte kushtuar studimet, si dhe përvojën 2-vjeçare si avokate në një nga qytetet më të mëdha të Francës, në Marsejë. Atë të drejtë që i dha shteti demokratik Francez, Erifili Bezhanit ja mohoi në vendlindje regjimi komunist.
Përpjekjet për t’u rifutur në Drejtësi, Erifili Bezhani nuk i rreshti deri në fund të jetës së vet. Në familjen Bezhani ruhet edhe një letër e saj e vitit 1956, drejtuar Hysni Kapos, mik i vjetër i familjes, ku i kërkon marrjen e triskave të Frontit për vete, mëmën dhe motrën, si dhe ri futjen në punë si avokate.
Pas përvojës së tmerrshme të burgjeve komuniste, aspak e frikësuar, Erifili Bezhani nuk nguron t’i drejtohet Hysni Kapos me krenari, duke i vënë në dukje të vërtetën e familjes Bezhani për ndihmën materiale për luftën Nacional-Çlirimtare si dhe aftësinë e saj profesionale si avokatja, që nuk humbi asnjë proces gjyqësor gjatë ushtrimit të profesionit:”… Unë dua që ju ta dini çështjen mirë, se nuk vij tek ju si mik i familjes për të kërkuar një favor, por si udhëheqës për t’i kërkuar që të ushtrojë influencën e Tij, me qëllim që të më jepen të drejtat që më takojnë në bazë të ligjeve të pushtetit popullor…”!
Nevoja për jetesë, kur dyert e drejtësisë ju mbyllën, e futën Erifili Bezhanin në botën e përkthimeve. Falë njohurive të shkëlqyera të disa gjuhëve, si frëngjisht, anglisht, italisht, greqisht dhe rusisht (të cilën e mësoi shkëlqyeshëm gjatë burgut), punon si përkthyese për disa institucione të ndryshme. Lidh kontrata përkthimi me Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, me institucione të tjera shkencore, me Legata të huaja në Tiranë. Botimi “Terminologji e Drejtësisë”, “Metoda e gjuhës shqipe për të huajt”, “Kodi Civili i BRSS”, shumë të tjera që gjenden në Ministrinë e Drejtësisë, “Studime të Akademisë Shkencave të BRSS”, “Punime të Stalinit mbi Linguistikën”; “Historia e teatrit “Balshoi”, “Historia e muzikës ruse”; recensione filmash, artikuj shtypi për Legatën Hungareze; “Kodi penal i RPSH”, Ligje të ndryshme për Legatën e Polonisë; librin “Bota e atomit”, botime në gazetën “Zëri i Rinisë” dhe në shumë organe të tjera të shtypit të kohës, mbajnë përkthimet e Erifili Bezhanit.
Shumë miq dhe dashamirës, që vlerësonin vlerat dhe mençurinë e saj, i hapën rrugën e kontratave. Por nuk ishte e thënë që të vazhdonte me përkthimet. Pas burgimit të saj, familjen e Erifilit, nënën dhe motrën, organet e pushtetit i larguan nga “Rruga e Elbasanit”, ku jetonin në një vilë dhe i çuan në bodrumet plot lagështirë të një shtëpie të vjetër në Lagjen “1 Maj”, rruga “4 Dëshmorët”, Nr.36 në një dhomë të vetme, ku me komshinjtë e tjerë përdornin të njëjtin korridor si vend për gatim dhe një çezme të vetme. Njëri prej tyre, Sh.Z., polic injorant, por që për militantizëm komunist, dinte të bënte shumë mirë luftën e klasave, i shqetësonte vazhdimisht, deri sa në mes të vitit 1958, nuk i lejoi më të përdornin as çezmën, as vendin e gatimit.
Feeling deprived to the point of humiliation, Erifili Bezhani, after many official complaints to the local government bodies, which fell on deaf ears, could not stand it and took her to court. But she took the latest deadly decision of the communist government: the sentence to do forced labor as a sweeper on the streets of Tirana and only in the third shift! After 6 months of such humiliating work for her intellectual level, she falls ill with an ulcer, is urgently hospitalized and during surgery, dies.
It was February 15, 1959 when Erifili Bezhani closed her eyes in the operating room of the Tirana hospital. She was only 49 years old, a lawyer, graduated in Law in France, but life reserved a tragic fate for her in her homeland, as rarely happens to women educated abroad. In addition to her contribution as an intellectual in establishing Western pluralist democracy in Albania, or her political conviction and imprisonment like many others, Erifili Bezhani is worth remembering and is known as a rare example of emancipation for the Albanian female generation of the 1930s./ Memorie.al
Lini një Përgjigje