FLASH
Shkruar nga Pamfleti
On November 5, 1975, exactly 49 years ago, the president of the Supreme Court of the People's Republic of Albania, Aranit Çela, sent a letter marked "Top Secret" to the Presidium of the People's Assembly, attached copy of the decision of that court, with a summary of the indictment of the death sentence, by firing squad, of the three former generals, the highest leaders of the Ministry of Defense, Minister Beqir Ali Balluku, the Chief of the General Staff of the Army , Petri Taulla Dume and the Director of the Political Directorate, Hito Shaqo Çako, as well as the 25-year prison sentence of Rrahman Parllak, former Deputy/Chief of the General Staff of the Army, in the Ministry of People's Defense.
The trial against them, held from October 25 to November 5 of that year, in an improvised hall in the premises of Ward 313 of Tirana, (otherwise known as the "Old Prison" or "Kaushi"), where they also the investigative process, remained isolated and under strict security measures, since the period of their arrest, on December 6, 1974. The arrest of Balluk, Duma, Čako and Parllak, came after a period of nearly six months, collection of assets and plenums, developed with the highest cadres of the Ministry of People's Defense, the secretariat of the Central Committee of the ALP and the Political Bureau, where Enver Hoxha personally assisted and directed most of them.
The attack on Beqir Balluk, who for years held the post of Minister of People's Defense and first deputy prime minister in the government headed by Mehmet Shehu, as well as a member of the Political Bureau of the ALP Central Committee, began in June-July of in 1974, with the extended meeting of the Army Active, which was held in the former "Bird House" of the city of Durrës. That meeting was chaired by Mehmet Shehu and Hysni Kapo, where Balluku, for the first time, since 1945, was not in a meeting presidium, but in the hall, where he was forced to answer dozens of questions, asked by subordinates his. Everything that was happening there in that hall and that would continue until the day of the arrest, was pre-prepared based on a well-crafted scenario by the main leaders of the senior leadership of the ALP, such as Mehmet Shehun and Hysni Kapon , personally conceived and directed by Enver Hoxha.
After that activity with the highest cadres of the Army, Balluku was also analyzed in the meetings of the Political Bureau of the Central Committee of the ALP, where Enver Hoxha was the first to direct the attacks against him, accusing him of; "the head of the coup group in the Army" and "the biggest traitor that Albania had until that time". After those meetings of the Political Bureau, Balluku was also analyzed in the Fifth Plenum of the Central Committee of the ALP, which was held on July 25, 1974, where he was attacked by the majority of the members of the plenum.
At the end of that meeting, Balluku was expelled and dismissed from all party and state functions, but, unlike many of the former officials and high-ranking personalities of the communist senior leadership, (who had been hit and convicted years before, who were arrested and handcuffed as soon as they left the assembly hall), he was released to go home! Where after ten days, together with part of his family, he would be interned in the town of Roskovec, in the district of Fier, where he was arrested on December 6, 1974.
Now all this and more for Beqir Balluk, the former Minister of People's Defense and the first deputy prime minister of the government headed by Mehmet Shehu, who until 1974, was considered one of the closest collaborators and most loyal people of Enver Hoxha, are very popular, since after the 90s, dozens and dozens of testimonies and archival documents were also published, which shed light on his life and career, from the period when he was the main leader of the Guerrilla Units of of Tirana and commander of the Second Assault Brigade of the National Liberation Army, as well as the entire period in charge of the Ministry of People's Defense, until July 1974.
What has remained an almost unsolved and unknown mystery, which continues to be discussed even today after almost five decades, are the main reasons and causes that forced Enver Hoxha to hit Balluk and the two main leaders of the Ministry of Defense, Petri Dumen and Hito Chako, sentencing them to death, as; "The leaders of the coup group in the Army"! Along with this mystery, which will probably never be solved, the archival documents with the minutes of the meetings of the Presidium of the People's Assembly of the People's Republic of Albania, where the requests and prayers for the pardon of life were discussed, are almost unknown. the side of the three former leaders of the Ministry of Defense, Balluku, Dume and Çako.
Based on this, Memorie.al is publishing in several numbers these archival documents, where there are discussions of all the members of the Presidium of the People's Assembly, starting with its head, Haxhi Lleshi, (President), Rita Marko (Vice President), Telo Mezini (Secretary), as well as members; Jovan Bardhi, Muharrem Sefa, Naunka Bozo, Nuredin Hoxha, Spiro Moisiu and Zinja Franja.
Continues from the previous issue
DOKUMENTI ARKIVOR ME PROCES-VERBALIN E MBLEDHJES SË PRESIDIUMIT TË KUVENDIT POPULLOR, KU U DISKUTUAN VENDIMET E GJYKATËS SPECIALE USHTARAKE, PËR DËNIMET ME VDEKJE TË BEQIR BALLUKUT, PETRIT DUMES DHE HITO ÇAKOS
PROCES-VERBALMbajtur në mbledhjen e jashtëzakonshme të Presidiumit të Kuvendit Popullor, datë 5.11.1975 ditë e mërkurë:
Në mbledhje marrin pjesë shokët: Haxhi Lleshi (Kryetar), Rita Marko (Nënkryetar), Telo Mezini (Sekretar), Jovan Bardhi, Muharrem Sefa, Naunka Bozo, Nuredin Hoxha, Spiro Moisiu, Zinja Franja, (Antarë).
PILO PERISTERI: Dhe është fshehur kaq vjet!
ARANIT ÇELA: Përsa i përket Petrit Dumes, Hito Çakos, dhe Rrahman Përllakut, veprimtaria e tyre është e lidhur me opozicionin që nga dalja e Letrës së Hapur, deri tek shpallja e Tezave të Këshillit të Mbrojtjes. Beqir Balluku thoshte se unë e prisja një proçkë nga Petrit Dumja, se Petriti është tip aventurieri, dhe ai e pranoi që aventurizmi, e ka karakterizuar vazhdimisht, që ka qenë i pakënaqur, që ka pasur mendjen e tij, iluzione, me të bëjmë këtë, të bëjmë atë. D.m.th., Petrit Dumja, ishte një tip tamam siç e karakterizoi shoku Enver, puçist shumë i rrezikshëm. Njeri që mund të bëjë çdo proçkë.
Hito Çako si tip, siç na doli në gjyq, doli tamam ashtu siç e kishte përcaktuar Partia dhe shoku Enver, tip intrigant. Ai ishte akti i fundit i tragjedisë, d.m.th., shkonte sa tek Beqiri, sa tek Petriti, e rregullonte sa me njërin, e sa me tjetrin, ai hynte kudo si “xholi”, në të gjitha këto punë. Ysht njërin e, ysht tjetrin. Petrit Dume, megjithëse i poshtër ishte dhe vetë, i bëri një përcaktim Hito Çakos, duke i thënë se ishte më i poshtri, më i djallëzuari, më vagabondi. Të gjithë ne jemi të poshtër, tha Petrit Dume, por ky është njeriu, që të vriste natën, kur të doje, njeri i pabesë, që përdorte të gjitha intrigat. I zgjuar sa të duash.
KRYETARI: I zgjuar për intriga. Dhe këto cilësi të këqija, ai i kishte. I poshtër, i zgjuar, dhe njeri me vullnet, për të studiuar të këqijat. Nga gjithë ky grup, ai bënte më shumë marifete. Të studiuara dhe të shkruara. Këto ishin përsa i përket grupit. Përsa i përket Rrahman Përllakut, ai dilte me rezerva të ndryshme, karshi partisë, por më të vogla se grupi, natyrisht për pozitën që mbante, për aktivitetin që kishte treguar.
RITA MARKO: Gjithnjë ama, në opozicion, me rezerva.
ARANIT ÇELA: Me rezerva po i paraqiste, se këto nuk i kam pasur me qëllim. I kam bërë, kështu është, se nuk kishte ç’të mohonte, por unë qëllim nuk kam pasur. Në fjalën e fundit tha, bashkohem plotësisht me këto akuza, ndoshta një çikë vonë, po kështu është. Ky ishte personaliteti i tyre.
Në lidhje me akuzat…!
TELO MEZINI: Për Rrahmanin dhe Hiton, nuk dolën gjë lidhjet e tyre me Koci Xoxen, e të tjerë?!
ARANIT ÇELA: Jo, Hito del. Por Rrahmanit, ndonjë gjë e theksuar nuk i doli, mund të ketë ato që dihen.
KRYETARI: Se edhe Rrahmani ka qenë me Kocin.
RITA MARKO: Rrahmani, ishte njeriu më i preferuar i Kocit.
KRYETARI: Rrahmani, Hito, Koci, kanë qenë bashkëpunëtorë të jugosllavëve.
ARANIT ÇELA: Ndonjë gjë e veçantë në këtë drejtim, nuk doli. Këto njihen dhe ua vumë në dukje. Unë po mundohem të them ndonjë gjë që nuk dihej.
RITA MARKO: Këta, kanë qenë agjentë kështu…?!
ARANIT ÇELA: Në konkluzion në vendimin e gjykatës, del se të katër këta, për mënyrën sesi kanë zhvilluar veprimtarinë, për kontaktet që kanë pasur dhe punën që kanë bërë, këta janë agjentë të jugosllavëve dhe sovjetikëve, pavarësisht nëse kanë letra apo jo, po tërë veprimtaria e tyre, atje të çon.
KRYETARI: Metodat, mënyrat që kanë përdorur ata, ashtu është.
ARANIT ÇELA: Ata u akuzuan në pesë drejtime:
Në lidhje me sabotimin e rolit udhëheqës të Partisë sonë. Atje doli një tablo e qartë. Materialet e plenumit të Komitetit Qendror dhe ato të Partisë, janë brenda të gjitha, nuk bisedohet për ato. Por mbas kësaj kohe, duke bërë hetime të hollësishme, duke marrë dokumente këto materiale të partisë, u ritheksuan akoma më shumë, dhe doli një tablo krejt e kapshme, por konkluzioneve që dha partia, nuk mund t’ju heqësh asnjë presje.
Ne duke gjykuar e duke ballafaquar, na binin menjëherë në mënd thëniet e Partisë, dhe i thoshnim njëri tjetrit, se Tahirin e kisha afër, doli kjo, doli ajo që partia ka thënë. Të gjitha, një pas një, e çuditshme. Për atë situatë që u krijua në plenum, ne që e jetuam, të vije dhe në gjyq tek isha unë, të shikoje, që ne kishim dhe dokumentet përpara, dhe mendoja, ne kemi kaq dokumente, që shikojmë dhe nxjerrim konkluzione, po atje në plenum, të gjitha këto dokumente, nuk ishin. Ishin vetëm ca dhe konkluzioni ishte aq i saktë e, i përpiktë, sa ç’tju them më tepër.
PILO PERISTERI: Syri i mprehtë i shikon.
ARANIT ÇELA: Po, syri i mprehtë i shikon, po flisnim për vete ne, që nuk e kishim shumë të mprehtë.
TELO MEZINI: Është Enver Hoxhë ai.
ARANIT ÇELA: Në lidhje me rolin udhëheqës të Partisë, ata e pranuan plotësisht dhe doli nga dokumentet, se gjendja e organizatave bazë të komiteteve të partisë, dhe roli i komandës mbi partinë, ishte bërë një gjë e mërzitshme dhe e neveritshme. Në gjyq numëronin fajet konkrete dhe thoshin se roli udhëheqës i partisë, nuk ka ekzistuar. Na tha Petrit Dumja, zotërinj gjyqtarë, ju mos u mundoni të bëni krahasime, se nuk mund të bëhet asnjë krahasim. Unë kam qenë dhe në organizatat e terrenit, po as nata me ditën nuk është e mjaftueshme, për të bërë krahasim midis organizatës bazë të ushtrisë, dhe asaj në terren. Këtu Partia, nuk kishte gjë në dorë, të hante komandanti. Dolën fajet konkrete. Hito Çako, në një fjalim, thoshte se zëri i komandantit, është zëri më i fuqishëm, në organizatën bazë.
KRYETARI: Komandanti, bënte ligjin.
ARANIT ÇELA: Po, po, e thoshte shqip, ishte orientim i shkruar. Në kundërshtim flagrant me vijën e partisë.
KRYETARI: Ç’thoshte, kur i thoshnit ju këto?!
ARANIT ÇELA: E kam bërë.
KRYETARI: “Pa qëllim”.
ARANIT ÇELA: Jo, këta nuk thoshin pa qëllim. Por; “kjo ishte si rezultat i pikëpamjeve tona revizioniste”. Kështu e shpjegonin. Këto janë konceptet tona, që kemi qenë në opozicion me partinë. Unë, thoshte Petrit Dume, as që mund ta mendoja që Komiteti i Partisë, të dilte mbi komandën. Ja, tha, si është e mundur, mori shembull se ishte dhe Nazar Berberi aty, që komiteti i partisë, të vendosë për situatën luftarake.
Ju zoti gjyqtar, keni qenë komandant artilerie në Pogradec, në minus 18 gradë, si do të mblidhet Komiteti i Partisë?! Ti mos u bëj merak, i tha ai, se si do të mblidhet Komiteti i Partisë, e mblodhëm ne atëherë, ku ishe ti?! “Po ajo, ishte e jashtëzakonshme”. More e mblodhëm, e mblodhëm, por jo ashtu siç thua ti. Me komitet partie, u bë ajo, pastaj minus 18 gradë, nuk ka këtu, e dyta, partia ka dhënë udhëzime të qarta, se si do të bëhet kjo punë.
KRYETARI: Partia është kudo, dhe në komandë.
ARANIT ÇELA: Ai tha, unë kam qenë në opozicion me Partinë, që të vendosë Partia. Pa komandë, nuk ka ushtri. Hito Çako e tha. E kam thënë shqip unë, kudo dhe nuk e mohoj, që pa komitete partie lufta bëhet, ndërsa pa shtabe, jo. Kjo është një vijë e tërë e shkruar dhe e pashkruar, as që vihej në diskutim kjo çështje, që kishin thënë ata. Në lidhje me komitetet e partisë, ata ishin katandisur keq. Kjo dilte dhe nga dokumentet, se morëm dhe rendet e ditës dhe nga ç’thonë vetë ata, dëshmitarët. Komitetet e Partisë, ishin si seksione politike, nëse e mbani mënd në ushtri.
Asnjë ndryshim nuk kishin dhe thanë se asgjë nuk kishte ndryshuar në ushtri, po ajo gjendje mbeti. Komiteti i Ministrisë, ishte më i keqi. Ai Nane Kutra tha, foli mirë ai, nëse doni të shikoni karikaturën e komitetit të partisë, merrni Komitetin e Partisë, ku isha unë sekretar. Asnjë raport nuk mund të bënim, as Komitetit Qendror, pa shkuar tek treshja. Çdo gjë ishte e kontrolluar. Ai ishte Komiteti i Partisë, i Klubit Sportiv “Partizani”. Ne kishim kompetenca për çështjet e Klubit. Aty haheshim, do ta heqim këtë trajner, apo jo. Por edhe këtu, ndërhynte Petriti. Por sidoqoftë, këtu mund të bënim ndonjë gjë.
RITA MARKO: Ky është kulmi more, kulmi.
ARANIT ÇELA: Rrahmani si anëtar i Komitetit të Partisë, u mundua të thoshte, se ka patur gabime të rënda, por nuk është se s’ka punuar Komiteti i Partisë. Kemi marrë në analizë gatishmërinë luftarake. Në raport, vetëm emri ishte gatishmëria luftarake, por brenda, çfarë ka?! Nuk ka asgjë për gatishmërinë. Ne kishim dokumenta. “Ashtu është, po është marrë”. Për çështjen e pagave, as që e pyeste njeri Komitetin e Partisë.
Madje në dhjetëra raste, kishin arritur në imponime të tilla, si p.sh., Komiteti i Partisë, kishte vendosur për një person që do të vinte këtu, kur e merrnin vesh këta, u thoshin në telefon, nuk është e drejtë, anulojeni, prisheni këtë. Kërkohej një karakteristikë, e bënte Komiteti i Partisë së Ministrisë, ose i Korpusit, nuk i pëlqente Petritit karakteristika, p.sh., për një Gjergj Titani, një vagabond dhe i thoshte Hitos, shko atje dhe ndrysho karakteristikën. Mblidh Komitetin dhe ndryshoje. Poshtërsira të tilla sa të duash.
RITA MARKO: Djali i Petraq Titanit, shef shtabi, se çka qenë.
ARANIT ÇELA: Ishte i lidhur me të huajt. E mbrojtën haptazi këta, megjithëse dolën këto, prapë e futën oficer. Gjithashtu edhe Drejtoria Politike, ishte vënë plotësisht në dispozicion të Ballukut dhe Dumes, por edhe të Çakos, që ishte shërbëtor besnik. Këtë e deklaroi edhe në gjyq, se gjithmonë e kam konsideruar se Drejtoria Politike, ishte si të gjithë drejtoritë tjera, e unë jam zëvendës i Beqirit e i Petritit. Kishte dhe të shkruar një dokument, nja dy tre vjet përpara, që u thoshte gjithë kuadrove të tjerë, se unë jam zëvendës i Beqirit e i Petritit dhe Drejtorinë Politike, e konsideronte si gjithë të tjerat. Por drejtoria më e rëndësishme, dilte mbi të gjitha.
TELO MEZINI: Jo si Drejtori e Komitetit Qendror, ashtu siç thuhet në statusin e Partisë.
ARANIT ÇELA: Jo, jo. Përveç kësaj, të gjitha raportet që ishin gjatë kësaj periudhe në Komitetin Qendror, ishin shumë të pakta. Ato, ishin shumë të rralla dhe kishin kaluar të gjitha nga Beqiri tek Petriti. Asnjë raport që i ishte dërguar Komitetit Qendror, nuk kishte ngelur pa u parë nga këta, pa i bërë retushim, dhe retushimin e tregojnë vetë, se ç’kishin lënë e, ç’kishin hequr. Gjithë puna ishte këtu, që e pranojnë dhe vetë ata, që ushtria të mbetej e mbyllur. Komiteti Qendror dhe të jashtmit, të mos hynin dhe të gjitha masat, në këtë drejtim ishin marrë. Raportet i kontrollonin si të donin. Ministria e Mbrojtjes, ishte parulla e tyre, nuk ishte ministri, si të gjithë të tjerat, ajo nuk varet nga qeveria.
Qeveria, nuk duhet ta dijë gjendjen e ushtrisë, Byroja Politike, nuk duhet ta dijë gjendjen e ushtrisë, me gjendjen e ushtrisë, duhet të merren vetëm dy-tre udhëheqësa, që janë Këshilli i Mbrojtjes. Ata gënjenin se Këshillit të Mbrojtjes, nuk i kishin dhënë asgjë, por deri këtu pranonin Këshillin e Mbrojtjes, ndërsa Byronë Politike, nuk e pyesnin fare. Këshillin e Mbrojtjes, e kishin si argument, për të mos thënë se kishin kaluar më tej, e se nuk i kishin dhënë gjë, vetëm dy informacione, me kërkesën e shokut Mehmet. E gjithë kjo punë ishte që ushtria, të mbetej e mbyllur e, të përgatiteshin për qëllimet e tyre. Arriti Beqiri, që ta pranojë atje me zor, e ne debate e të thotë: “Këtu zotërinj gjyqtarë, ishin dy vezë, të cilat do të piqeshin një ditë. Veza që do të ishte më e fortë, do të fitonte. U ndodh që veza jonë më e dobët, u thye”. E tha haptazi.
Zëra: Ashtu…?! Edhe tha që puna këtu do të përfundonte, dyfeku do ta zgjidhte.
KRYETARI: Janë incizuar këto besoj?!
ARANIT ÇELA: Çdo gjë. Deri këtu thoni si të doni, në puçin do ta bënim. Përdornin informacione të gënjeshtërta, dhe mashtrime. Bëheshin dy raporte, njëri për Komitetin Qendror, dhe tjetri për Beqirin e Petritin. Të merrje të dy, të tyre janë të dy, po thoshte Hitoja. Në raportin që i dërgohej Beqirit, jepej gjendja reale. Po them një fakt të vogël. I raportohej Komitetit Qendror, lidhur me dëmtimet, i raportohej edhe Beqirit. Komitetit Qendror, i thuhej se kanë ndodhur ca dëmtime, ndërsa Beqirit, i thuheshin të gjitha shkeljet, midis dëmeve të tjera, ishte një shifër, e pyes se sa patate u dëmtuan në Qafë të Kazanit?! Tre mijë. Kujt ja thatë të vërtetën?! Beqirit. Në raportin që i ishte dërguar shokut Hysni, 300 kv. Po pse kështu?! Po ja, përpjekjet tona, për të fshehur gjendjen e ushtrisë.
RITA MARKO: Që nga gjërat më të vogla e deri tek gjërat më të mëdha, duket puna e tyre armiqësore.
ARANIT ÇELA: Këtë vijën e masave as nuk e njihnin fare këta. Akuza e dytë, është sabotim në mbrojtjen e vendit. Gjë serioze. Kanë qenë kundër tezave, në tre drejtime.
Në drejtim të artit ushtarak.
Në drejtim të fortifikimeve.
Dhe përgatitjes luftarake.
Përsa i përket artit ushtarak, teoria e tyre ishte ajo e antitezave. Doli qartë ajo që Petriti, na gënjente në plenum; “unë nuk kam marrë, e nuk kam bërë”, në fakt i kishte marrë të gjitha, iu gjetën me shënime, kishte bërë dhe diçka të ulët që do t’jua them. Beqiri, i tha gënjeve atje, por këtu është gjyq. Ke marrë materialin e parë, të dytin, të tretin, dhe fjalimin 18 faqesh, që është bërë para materialit dhe është pikënisja e të gjithë kësaj pune, që kam bërë unë. Jo, nuk e kam marrë. Urdhëro e shiko shkresat. I ka arkiva. Më datën kaq, ke marrë këtë apo atë. Janë shënimet e tua këto?! Po. Më në fund i pranoi që i ka marrë të gjitha, nga ato që na gënjeu atje në plenum. Ne, nuk ja përmendëm ato të plenumit, se ishte gjyq ai, ç’punë kishim ne. Ata në përgjithësi, ishin dakord me vijën e tyre, që ishte në kundërshtim dhe me artin tonë ushtarak, dhe me interesat e vendit, se ku konkludimet ajo.
What Comrade Enver said in the Plenum. They were for a partisan war, which according to them, would never be a partisan war, they were not for a war on a regular front, they were for the release of the territory and in the end they accepted this. Now for this issue of other antitheses, they had done them together, it was another work that had been done by three Kalemxhins who were led once by Rrahmani, once by Beqiri. They had given their opinions, to do this, to do that, we also found their notes. What had they done when it came to discussion. The plan was this as they say, Beqiri, that Petriti had reservations, and says only the main cadres of the ministry, Beqiri also says the corps commanders, set the date to discuss in Golem, with 300 people. A day before, Petriti sends him a letter, the letter was found, he had also kept a copy, why did you keep the copy, I kept it, so that in case of danger, I would be washed. In two copies, Petriti never wrote, he rarely wrote, I recognized everyone's handwriting, I barely recognized him.
The letter was addressed to Beqir, and what the vagabond said: "Comrade Minister, the cadres have reacted badly, regarding the distributed material, the cadres are against, in order not to create any difficult situation, to withdraw this material urgently, which was distributed without your knowledge and mine, and the people who have processed this material, to be criticized in the meeting". Comrade Mehmet and Comrade Hysni would be present at this meeting, and they beat Rrahman Përllak, Ernest Jakovo, and the other one, and excused Beqir, you and I, we don't know about the distribution, nor about the material. We save you, and they eat it. Rrahmani knew that this maneuver was going to burn, and he insisted that the discussion be held. The next day, Beqiri came urgently and collected the material and the remarks they had made. What Petriti told him to criticize, Beqiri did not eat, to criticize the anti-Marxist views that appear in the theory of military art. I tell him; what about you, Petrit, why didn't you pick it up, what about you Rrahman?! If they didn't eat it, all this work would come to them. Beqiri also said; "I didn't say that I was involved in these things myself, how could I criticize them, when I was the initiator"./Memorie.al
Lini një Përgjigje