FLASH
Shkruar nga Pamfleti
What is prison? It is the place where those who have been sentenced to deprivation of liberty are kept, we would say by reading any dictionary. But that is little. Prison and freedom - two opposites. Previously: what is freedom? In short: to be free means to do what you want, to think and act as you wish in the exercise and fulfillment of your freedoms and rights, as a person and as a citizen, but always without harming and violating others. . Again: to think and act. We are talking about democratic freedoms, from those of speech, press, assembly and organization in various parties and associations, ensuring the conditions where ideas, requests and human wills can find expression and concretization, from those of the biological-related plan with the being itself, to those of the social plan, related to the ways of living.
(Reply to a friend, during a conversation)
This article was sent for publication in "Drita" - October 1991, but it was delayed for a while, because the newspaper did not come out because there was no paper, so in January of '92 I withdrew it. One of the many friends and comrades whom I met when I got out of prison, after you had come to me twice, came to me these days as well. While I was sitting, he suddenly addressed me: "today I did not come like the other times". I looked at him somewhat surprised and asked him: what happened to you?! "Nothing to me - he answered me briefly, - but I have come to fight with you".
I laughed. Why? And he began.
HE: - I have noticed that you go out a little, I don't see you in clubs and cafes, rarely even in the meetings that are held. The prison life and the loneliness there have affected you so much, how much are you unlearning?
(I noticed that he had it all on his mind, he is one of those people who doesn't mince his words and doesn't slack off when he's being ridden, even insisting on his own. I had to have a conversation with him, which lasted quite a while. )
ME: - I have work, so I'm busy, I don't have free time, I don't even know where to find it. Finally, the few years I have left, I want to use them to once again go through what I wrote in prison - they are too much, to empty that load - a kind of impregnation, which I feel weighs me down. So it is not about someone who is influenced and uneducated. Up to 10 hours a day, I call them necessary for work, this regime I have adhered to for years. It is possible that I am exaggerating, as it is possible that you are not right, with this remark of yours. I will think about it though. We'll leave it at that: time will tell.
(He didn't obey and contradicted me. But he had his, I had mine. "You've been on your own, all your life", - with these words it seemed to me that he closed it, but no. Right away, I realized that I didn't expressed an opinion of his own.)
HE: - But from political life, why do you stay as an aside, away from the parties? And when, today?! Now that everyone deals with politics, the others - both creativity and scientific work, are somehow left aside. You different, I don't understand you?!
ME: – It is related to the first one, what I talked about above. I see, I still do not convince you, it seems, I need to explain a little longer:
- I have expressed myself since the first days - I thought about it since I was in prison. As far as political parties are concerned, I prefer to remain independent, because I call this a condition for maintaining freedom of thought and redeemed relations with interlocutors. Even from a disappointment that the past left me.
I am, and I want to repeat, in these coordinates: outside the parties, but not indifferent, not even in the shadows - a voice in support of the benefits of basic freedoms, human rights and the democratization of the country's life; a voice also against, as they contradict these. It is understood, as much as possible and depending on the developments of the time.
I value freedom very much, so I also want to emphasize that for creators in the field of letters and arts, it is a necessity. This conviction crystallized and came, being strengthened, to me in prison, where at a glance, as I also discussed in an interview given to the press, "I felt myself freer and more independent than what "I was before" (I am not exaggerating and I pray that it is not taken as a paradox: freer in prison than outside it?!
Yes, because I had nothing else to lose from this). How things went, after 73, when with the infamous 4th Plenum of the Central Committee, free thought was drowned even more, fear numbed the minds and wills of people even more, the totalitarian regime struck everywhere, how often, I cried for the trouble of my friends, who I knew did not agree with what was happening, they were struggling inside, everything that was bothering them, they were suffering so much in silence.
- I have no aspirations in the political field, nor any claims. With this, I want to calm everyone's selfishness, because I am with the one who should take the fate of the country into the hands of the youngest, as the most capable, cleanest and most energetic - for which I have always been and quite a few accusations have been made against me, related to the "theory of generations". Second, for years - since before I went to prison, I have devoted myself more and more to creativity and less to political engagement - for which, as you know, I have been criticized several times at that time.
Now I stick to them even more. Leaving something behind - an ambition, this is somewhat instinctive of man, someone aims at inheritance through the birth of children, others with a good name and memory, those that benefit the people and the country, some even in a political career (excluding newcomers and matrapazis, who are not absent in these spheres); whereas creators in the literary field and people of science in their fields, that's enough for them.
AI: – Mirë, mirë këto, por a nuk është edhe ky një lloj egoizmi, njëheri, edhe një shmangie nga detyrimi, që ka sot çdo njeri ndaj shoqërisë e vendit, në këto kohë historike që po kalojmë? (Ç’të bëja, sfida qe e hapur, nuk mund ta kaloja me dy-tri fjalë. Pra edhe qëndrova. I fola si mendoja për ngjarjet në zhvillim, të cilat do të përpiqem t’i radhis më poshtë përmbledhtas.)
UNË: – Proceset e demokratizimit porsa kanë filluar, ato duhet të thellohen e të çohen më tej. Tashmë janë të pakthyeshme e, të pandalshme.
Socializmi totalitar i tipit Stalinist, dështoi kudo në vendet e Lindjes, u përmbys ai edhe tek ne. Priten ndryshime të thella dhe të përshpejtuara, në strukturat ekonomike, shtetërore e institucionale, mendësitë e mbetjet nga e shkuara, ato të ligjshmërisë e, me radhë. Pengesat janë të mëdha, rruga s’është aspak e shtruar, përkundrazi…! Duhet guxim, qartësi, dije dhe punë këmbëngulëse, me objektiva të përcaktuara. Vendimtare është këtu lufta, e veprimtaria e gjithanshme e partive politike, atyre që janë dhe të tjerave në formim, organeve ligjvënëse, ekzekutive e gjyqësore, të gjitha shtresave të popullsisë, grupimeve e kategorive shoqërore.
Rrugët dhe mjetet janë të shumta
– Ka mendime se gjithçka nis me ndryshimet në mbi strukturë, si ka edhe të tjera, se vëmendja do përqendruar në stabilitetin e ekonomisë dhe transformimin e saj, nga rrjedhin edhe ndryshimet në mbi strukturë. Moleksen këtu çështjet e rendit, probleme sociale kalimit të kësaj faze, me sa më pak dhimbje. Hapat që janë bërë e, janë vēnë në udhë – me reformën ekonomike për kalimin në ekonominë e tregut, privatizimin, futjen ne prodhim të kapaciteteve prodhuese të sferave të ndryshme, liberalizimin e çmimeve, etj., dhe legjislacionin përkatës – janë premtuese.
Puna është: të ecet pa u ndalur, pa ekstremizma dhe me programe perspektive. Njëheri koha dhe zhvillimet e sotme, në këtë fund shekulli – kanë nxjerrë në mënyrën më të mprehtë çështjen kombëtare gjithëshqiptare. Një shekull më parë, u ndodhëm, siç dihet, para: ose do të bëhet Shqipëria më vete, ose s’do të bëhet dhe…! Zgjidhja nuk qe e plotë: edhe u bë, edhe vendi u nda më dysh.
Çështja mbeti e hapur. U nëpërkëmb, u la në heshtje, doli e ridoli, pati dhe tradhtira. Tok me demokratizimin e vendit në Shqipërinë mëmë, zhvillimet e sotme në Kosovë – lëvizja mbarë- popullore për liri e demokraci, shpallja e republikës dhe referendumit, atë për këtë, rivunë në rend të ditës çështjen e unitetit të kombit, për zgjidhje të plotë e përfundimtare, por kësaj here, më me forcë, si një diçka e vonuar, që nuk mban më.
(Me duhet të theksoj, se mendimet këtu pajtoheshin. Të dy bëmë vërejtje mungesën e një strategjie unike dhe disa qëndrime jo të hapura e pak të qarta partiake e, të personave të veçantë që bien më sy herë pas here, e duhen kapërcyer.)
AI: – Erdhe atje ku e nisa unë – ja si zhvillimet dhe dinamika e ngjarjeve, kërkojnë angazhime më konkrete për të cilën të fola.
UNË: – Ku të lë ti! Edhe unë u shpjegova, më duket. Nuk them se kështu duhet të bëjnë të gjithë, as më duken me mend. (Pasi bëri edhe ndonjë pyetje e vërejtje plotësuese, arritëm të kuptoheshim, të paktën nuk më kundërshtoi. S’e di nëse munda t’i shprehja qartë gjithë sa pata më mendje. Nuk pretendoj se janë kështu e jo ndryshe. Thashë se do ta linte me aq, mirëpo jo – vazhdoi)
AI: – Më fole aty më parë për vitet e burgut, dua të bëj një pyetje: si e mendon sot futjen në burg dhe mbajtjen aq gjatë?
UNË: – Më saktë, nuk është një, por janë dy pyetje, por që lidhen… Kemi folur për këto një herë, s’po të kuptoj ku rreh?!
AI: – Thjesht: përse duhej?
UNË: – Për të parën, them të drejtën, nuk pata menduar se do të shkohej deri atje. Ti pyet përse? Këtë pyetje e kam bërë edhe unë dhe jo vetëm për veten. Por shpejt e mblodha mendjen: diktatorët të tillë janë, shiko t’i bësh ballë! Dhe sa herë u ndodha keq, i përsëritja vetes, duke gjetur forcë, këto vargje të burrit të mençur Luigj Gurakuqit:
“Veç një qëllim i naltë të ban me durue
ndër kundërshtime nuk vyen me u ligështue
mjerë ai që nuk duron”!
Kaq të mjafton? Prit! dua të shtoj diçka. Duke kaluar atyre labirinteve të qelive, gjatë hetuesisë e më pas të burgut famëkeq të Burrelit, nën ato trysni torturuese fizike e psikike, mendoja shpesh se, shumë të tjerë kaluan nëpër ato tunele dhe më vinte keq, pse nuk kam ditur, për sa ndodhnin brenda tyre!
Diku thellë edhe e fajësoja veten për këtë. Kjo më bëri që prej andej, të mos heshtja, por disa herë u shkruajta atyre që ishin në fuqi, që të mos thoshin nesër, se nuk dinin gjë për ato padrejtësi, veprime të paligjshme e regjim terrori, të atyre viteve. Të rënda gjithë sa kanë ndodhur, të cilat duhen njohur, pranuar e ndrequr. Është kjo një kërkesë e një thirrje, që kjo të bëhet doemos e nga të gjithë – shteti e shoqëria, e ata që në një masë, ose tjetër, mbajnë barrë për sa kanë ndodhur aq egërsisht e shëmtuar.
– Për të dytën, vlen të qartësoj, se unë kam dalë nga burgu, me dekretin e fundit të Presidentit të Kuvendit Popullor (vetëm dy javë para zgjedhjeve të 31 marsit ’91) për lirimin e të burgosurve politikë, që u shpall nën presionin e partive politike të sapo krijuara e, të zgjedhësve në mitingjet masive brenda vendit, si dhe presioneve nga jashtë.
Nga ana tjetër, është revoltues fakti që; në dekretin e shpallur në shtyp, u përdor fjala “falje” e jo “lirim”, sipas ligjit edhe “pafajësi”? Nuk, është e njëjta.
Viktimat nuk falen, kurse këta po, mund të falin. Ata lirohen ose shpallen të pafajshëm dhe u kërkohet ndjese publikisht, çka pushtetmbajtësit në atë kohë, nuk e bënë, nuk e patën atë guxim. Kështu isha shprehur që më parë, sa u pat folur, se nuk pranon të dalë nga burgu me falje. Sikur nuk qenë mjaft, gjithë sa qenë bërë e, hequr qelive të burgjeve, kampeve skëterrë të punës dhe internimeve, por duhej t’u bëhej edhe kjo fyerje akoma, duke iu thënë: shkoni tani, dilni, ju kemi falur! Kurse duhet të pranohet, se janë shkelur ligjet, janë bërë krime.
(E pashë se këtu u prek dhe më dha të drejtë, dëgjoi me vëmendje, desh të dinte akoma dhe shpërthente gjithë mllef, më shumë se unë. Më kërkoi të falur për ngacmimet që më bëri, por nuk hoqi dorë nga e tija).
AI: – Prapë ngul këmbë. Sa më fole më bindin edhe më shumë se duhet, të dalësh nga ai rreth disi i ngushtë, kështu e mendoj. Ti më flet për punën krijuese dhe se i je futur asaj, por a nuk është kjo, një mbyllje brenda një sfere, pak si të ngushtë për kohën?
UNË: -Jo, pse? Nuk është ashtu – krijimtaria, atë mendoj edhe për punën shkencore, nuk janë aspak sfera të ngushta, përkundrazi. Meqë më ngacmove, më lër të shpjegohem:
– Kam vënë re nga biseda që kam patur rast të bëj, me shokë e miq të ndryshëm, se pak vëmendje i kushtohet punës krijuese – gjë që bie në sy edhe në shtypin letrar, botimet, skenat e teatrove, etj. Mbisundon mendimi, se tani është kohë tjetër – të gjithë e gjithçka, i kushtohen politikës. Ka edhe një ri-stepje. Shpesh pyetet, jo pa shqetësim, nga vetë autorët, që nga ata më të njohurit, jo pa keqdashje, edhe nga ata që vetë s’kanë dhënë gjë dhe duan të shfajësohen, duke a hedhur fajet të tjerëve, lidhur me krijimtarinë e derisotme: ç’do të mbetet e, ç’ka jo?
Të tjerë thonë, se duhet një periudhë refleksioni e meditimi, që edhe mund të zgjatë pak, derisa të marrin veten. Disave nga të vjetrit në moshë, u duket se nuk u mbetet kohë, për të fituar atë që humbën. Të rinjtë janë në kërkim, për të pozicionuar individualitetet e tyre. Një farë topitje shkakton edhe përgojimet, me doza nihilizmi e hakmarrjeje, që arrijnë edhe në shpifje e fyerje ,për persona të veçantë. I quaj pa vend të gjitha këto, deri kur do të vazhdojmë kështu? Diktatura na i la trashëgim, mendësi e praktika të tilla, t’i flakim tej, sa më parë, kjo na kërkohet dhe duhet ta bëjmë.
Si? Duke i lënë fjalët e tepërta, britmat, pritmëritë, ngurrimet, shfajësimet dhe duke iu vënë punës me ngulm.
– Jam i mendimit se para krijimtarisë, hapen sot fusha të pa anë dhe bien barrë historike. Do të përpiqem të argumentoj. A themi se vendi, shoqëria dhe njerëzit – këto janë edhe objekti ynë si krijues – kalojnë sot, nëpër një krizë të thellë ekonomike, politike, morale, të ndërgjegjes, të besimit, intelektualë, etj. Trauma të mëdha la periudha e diktaturës, me bëmat e kohëzgjatjen e saj. Në qoftë se ato do të shfaqeshin, në pamjet e jashtme të njeriut, në fytyrë e trup, do na dilte përpara një llahtar. Mirëpo traumat, për të cilat bëhet fjalë, janë psikike, të brendshme, jo të dukshme. Për të mos u zgjatur, po të lexoj diçka nga një shkrim që kam botuar aty më parë dhe pastaj vazhdojmë, (u ngrita, mora një gazetë “Zëri i Rinisë” që kisha në dosje dhe fillova të lexoj): “U takon shkrimtarëve e artistëve, mendoj, më shumë se kujtdo t’i gjurmojnë, të zbulojnë e t’i trajtojnë ato duke i ngritur në art.
This is... and it can become, outside of any recipe or dictate, one of the endless promising fields from which many topics, events, situations and complex characters, conflicts and sharp psychological, moral and ethical analyzes with multi-dimensional messages can be stimulated, which they wait for the artist's hand, they belong to his sphere. Of course, in addition to traumas, various crises, disappointments, sufferings, loves and hates, other properties with the most qualitative human characteristics for tomorrow live and are born. We have here an incessant, even explosive intermingling and struggle, of good with evil, of fear with courage, of protest with submission, of virtue with vice, of wickedness with goodness, of honesty with meanness, etc., etc. What more than these, would the writer and artist want? So, let's not cry tomorrow for what we didn't do. This is an opinion, perhaps worth discussing".
AI – I heard you, I understand. I can't get ahead of you in this area, but I didn't have a say here.
ME: - Dale, wait... since I'm in my waters, I wanted to stop a little: - On the crisis of conscience. We all feel this, in one way or another, as creators. So, it is presented as complex, obviously with feelings of guilt from everyone, who more and who less. The whole country is experiencing a cleansing process, from a past that burdened it so much. Everything, therefore, boils around us and in ourselves - in human souls. Is there a wider and more prosperous field, at the same time with many unknown and unexpected for tracking, research and discoveries than this for creators, from where a wealth and an infinite variety of topics, overloaded with very processes, originate and can be taken explosive? Human dramas, conflicts and contradictions, shocking events and complex characters, we have them everywhere, with different sizes and colors. This is a very charged state, quite special and interwoven with spiritual wounds, disappointments, passions and stresses, dreams and hopes. A world in upheaval, another in the east./ Memorie.al
Lini një Përgjigje