FLASH
Shkruar nga Skifter Këllici
It is the fourth time that I am writing about the 11th National Song Festival on Albanian Radio and Television (December 22-25, 1972), as much as I wrote some time ago about the Tirana Conference (April 16-20, 1956 ). And this time for the same reason: for the lack of historical accuracy of some events related to this festival, which Ramiz Alia, former first secretary of PPSh, after the death of Enver Hoxha, describes in the book his last "My Life" (2010), although there are objective, honest statements in it, especially when he testifies about the serious mistakes that led to the failure of the communist system in Albania, led by Enver Hoxha, where he apologizes. But in the description of his figure, Ramiz Alia is often contradictory, especially in the chapter; "The fight against liberalism", where it stops at the 11th Song Festival on Albanian Radio and Television (December 22-25, 1972).
Ramiz Alia on the knife edge...?!
In his book "My Life", after showing that the report in the 4th Plenum was held by Enver Hoxha himself, because he could not be a referent, because he had to account for the mistakes that had happened in the sectors he led, as he then explains that he had made self-criticism, that he had lacked the necessary vigilance, that he had underestimated the risk of influences from foreign ideology... and for these mistakes the Fourth Plenum had criticized him and had convicted with "remarks on the Party's registration card", Ramiz Alia continues:
"Several times I have been asked how it is possible that I 'escaped' with only that, that is, without being included in the 'list' of enemies of the Party in the 4th Plenum! I must say that the criticisms which could rank me in the hostile groups were made in the 4th Plenum and the initiator was Mehmet Shehu...! But this thing was opposed especially by Enver Hoxha...! He knew me very well, especially since 1960, when the open war against Khrushchev's revisionism began. As a result, Enveri knew my thoughts very well and had no way to suspect, much less believe, any other person, who intended to implicate me in any "hostile" or revisionist activity! (page 265).
This is how it is: precisely because he had this faith in Ramiz Ali, Enver Hoxha excluded him from the "list of enemies". But he had found the 11th Festival, as a trigger to launch the barbaric attack on art and culture, to let him understand that; public opinion, the people, anyone, had to be more and more subjugated, because, in the first case, he would discover "other enemies" and punish them mercilessly, as happened afterwards.
He had forgotten the orders he had expressed to Agim Mero in 1971, that is, about the care that should be shown to the youth, which I have mentioned above. (Not only that, but in the reprint of his complete works, this meeting has been removed, as well as all the evaluations he had made of Mehmet Shehu after his murder, or suicide, etc...).
But there was another and even bigger reason, that Enver Hoxha did not punish Ramiz Ali. "It is said, - he writes in the book "My Life", - that Enver had chosen me as his deputy, that's why he protected me. I don't believe this was the reason, because it is universally known that when the war against "liberalism" began (the beginning of 1973), Mehmet Shehu and Hysni Kapo were known as the main candidates and successors of Enver...! It is also said that; could this be influenced by my association with Nexhmje, or by Krushkja, since my niece is married to Ilir, Enver's son. But I don't believe this, that both Enver and Nexhmija were not 'repelled' in their decisions even by cousins and relatives, we remember the case of Bahri Omar, (brother-in-law of the dictator, who shot him in 1945, my note, SK ), nor from societies and friendships". (page 265).
No, it was precisely the above reasons that Enver Hoxha did not include Ramiz Ali in the "list" of enemies. He did the opposite of what Taras Bulba did, in Gogol's beautiful novella, who killed his son for treason, or Mateo Falcone, in the story of the same title, by Prosper Merime, who killed his infant son, also for treason. For treason or for violating the "high ideals" of the Party, Ramiz Alia should also be included in this list, but Enver Hoxha avoided this decision. So it was not "principled". (I underline on this occasion that, like many, many of my friends at the time, I never wanted Ramiz Alia to suffer the fate of those condemned by the dictator).
I am convinced that, if Enver Hoxha had condemned Ramiz Ali, as he condemned Todi Lubonja, Fadil Paçram and others, in the pages of the book "My Life", we would find another Enver-executioner, bloodthirsty criminal, dictator described. peerless, as he really was. Todi Lubonja, upon returning to Lezhë, was also dismissed from the position of director of the Water Company, to become a normist, worker and was imprisoned and accused of liberal-opportunistic aesthetic views and tastes, on July 27. was sentenced to 15 years in prison. After spending 13 years in the terrible prison of Burrel, he was released in June 1987 and interned in the village of Malecaj in Lezha, and only at the end of 1990, he was able to return to Tirana.
Fadil Paçrami, pati fat më të rëndë. Pasi kaloi rreth 17 vjet në burgun e e Burrelit dhe në vitin e fundit atë të Kosovës së Madhe, në afërsi të Elbasanit, u lirua nga burgu më…17 mars 1991 vetën dy javë para zgjedhjeve pluraliste. E çuditshme! Ramiz Alia, që ashtu siç njihte Lubonjën, njihte dhe Paçramin, aq më tepër që edhe ai ishte nga Shkodra, nuk guxoi që këta të dy, të dënuar thjesht për prirjet sadiste të Enver Hoxhës, të cilat për pak ai do t’i kishte pësuar më kurrizin e tij, t’i lironte më parë nga burgu. Edhe shkrimtari i madh Kadare, siç e përshkruan në librin e tij, “Nga një dhjetor në tjetrin”, disa vite pas vdekjes së diktatorit, i ka kërkuar atij, që Todi Lubonja të mos qëndronte më në burg. Por “trashëgimtari” i Hoxhës, edhe pas vdekjes së tij, trembej se mos ky na ngrihej nga varri dhe e mallkonte!
Sidoqoftë, në librin “Jeta ime”, botuar pra 36 vjet pas dënimit të Todi Lubonjës dhe Fadil Paçramit, Ramiz Alia shpreh keqardhje të thellë dhe të sinqertë, kur shkruan: “Personalisht, dënimin e këtyre shokëve, e kam vuajtur moralisht. Unë kam pasur shoqëri të ngushtë para Luftës me Todin, ndërsa pas Luftës si ne, ashtu edhe gratë tona, e bënë edhe më të ngushtë shoqërinë me njeri-tjetrin…! Dënimin e rëndë që pësoi dhe veçanërisht burgosjen e tij dhe të djalit të tij, internimin e Lirisë, (gruas së tij) dhe të të gjithë familjes (motër e vëlla), shpirtërisht nuk e kam miratuar asnjë herë. Kam heshtur, duke iu bindur vijës dhe disiplinës së Partisë…”! (faqe 266).
Jo, nuk është fjala këtu për bindje ndaj “disiplinës së Partisë”, por ishte frika, që kishte mbërthyer jo vetëm Ramiz Alinë, por çdo anëtar të Byrosë Politike, duke filluar nga Hysni Kapo, ose “i hekurti” Mehmet Shehu, që me siguri i cilësonin këto dënime obskurantiste, por që nuk kishin guximin t’i thoshin hapur diktatorit hitlerian: “Ku po të shpie mushka, Enver…”?! Bile kjo frikë nga hija e Enver Hoxhës së vdekur më 1985, nga e shoqja e tij, Nexhmija, vazhdoi edhe më pas, përderisa Ramiz Alia në librin e tij, vazhdon kështu: “Bile edhe kur isha në krye të Partisë, nuk e ndihmova Todin. E ndiej peshën e fajit tim…”! (po aty).
Pendim i vonuar…!
Për më tepër, Ramiz Alia edhe e mbron Enver Hoxhën, kur pas Festivalit të 11-të, ndërmori masa të tilla kriminale. Ai i thekson edhe një herë në faqet e librit të tij, se; “qëndrimi sektar dhe i ashpër i Enverit”, diktohej “nga instinkti i vetëmbrojtjes”, se ka qenë në shenjë nga titistët dhe Koci Xoxe, që e akuzonin për oportunizëm, sektarizëm, me synim eliminimin e tij, se rrethi i armiqve që kërkonte kokën e tij, erdhi duke u shtuar, “sidomos pas prishjes me Bashkimin Sovjetik”, se për këtë gjendje të tij, mund të ketë ndikuar “edhe afrimi i Kinës me amerikanët…”! (“Jeta ime”, faqe 263).
Pra, me fjalë të tjera, ashtu si pas Konferencës së Tiranës, (1956), kur Enver Hoxha personalisht, dënoi me dhjetëra e dhjetëra komunistë që kërkuan në këtë kuvend të hapur partie, zhvillime demokratike dhe dënimin e kultit të Stalinit, siç kishte ndodhur në Kongresin e 20-të të Partisë Komuniste të Bashkimin Sovjetik, pra edhe dënimin e kultit të individit të vetë Enver Hoxhës, ashtu edhe pas Festivalit të 11-të diktatori ndërmori këtë sulm,i ndikuar nga faktorët e mësipërm. Ramiz Alia e mbronte atëherë Enver Hoxhën,duke i quajtur veprimet e tij si “një farë paranoje, sipas meje e justifikuar”, (faqe 199 e veprës së tij “Jeta ime”).
Këtë radhë për veprimet e tij pas Festivalit të 11-të, siç e pamë, ai nuk përdor fjalën paranojak, por e nënkupton atë, ngaqë Enveri shtyhej “nga instinkti i vetëmbrojtjes”. Dhe në fakt, pa u zgjatur, i tërë opinioni i përhapur që atëherë në popull dhe besoj te byroistët e tjerë, ishte opinioni i Ramiz Alisë, pra, se veprimet e Enver Hoxhës, ishin veprime e një njeriu që vuan nga paranoja. Dhe që të bindemi më shumë se Enver Hoxha ishte paranojak, pra, siç e kam shpjeguar në pjesën e parë, të këtij dossieri, njeri që vuan nga ndjenja e persekutimit, ose deliri i madhështisë, që i shkaktojnë bindje absurde, të cilat nuk përkojnë me realitetin, le të vazhdojmë më dënimet e tjera që ndërmori pas Plenumit të IV-ët të Komitetit Qendror të Partisë, në qershor të vitit 1973.
Terror mbi shkrimtarë dhe artistë!
Nga fillimi i tetorit të vitit 1974, u burgos edhe Mihal Luarasi, regjisor i Festivalit të 11-të, që punonte në një kantier ndërtimi në Ballsh. U lirua nga burgu nga fillimi i vitit 1983 dhe punoi… bojaxhi. Fatin e tij, pësoi edhe Minush Jero, autori i dramës “Njollat e murrme”, që Luarasi kishte vënë në skenën e teatrit të Korçës, më 1969 dhe këngëtari i këtij festivali, Sherif Merdani. Akuza – se “këndonte këngë të degjeneruara perëndimore”. Të gjitha këto, siç po e shohim hap pas hapi, e kanë zanafillën te festivali, kënge të transmetuar në RTSh.
Sidoqoftë le të bëjmë një hamendësim: Janë ditët e fundit të dhjetorit të vitit 1972. Pra, pas festivalit. Enver Hoxha ndodhet në zyrë. Njëri nga sekretarët futet me ndrojtje në zyrë dhe lë në tryezë disa materiale. Enver Hoxha i shfleton. Janë lajmet më të freskëta nga agjencitë e lajmeve. Në një lajm të agjensisë jugosllave, TANJUG, shkruhet se; “Shqipëria tregon shenja se po hapet drejt perëndimit. Këtë e dëshmoi festivali i fundit i këngës në RTSh, në të cilin ndryshe nga festivalet e tjera, këngëtarët, jo vetëm që kënduan këngë ritmike të modelit italian, por u paraqiten edhe me veshje të modës së fundit…”!
Në një lajm tjetër të agjensisë italiane, ANSA, theksohet se festivali i fundit i këngës në Tiranë, me dy paraqitës të programit, me orkestrën e madhe dhe dy orkestra të vogla, me jurinë në sallë dhe juritë në disa qytete te tjera të Shqipërisë, ishte një kopje e bukur e Festivalit të San Remos, që dëshmon se sa ka ndikuar TV Italian, në përpunimin e shijeve moderne te shqiptarët. Më tutje, një relacion nga Ministria e Punëve të Brendshme: “Burime nga organet tona të Sigurimit të Shtetit, bëjnë të ditur se në shumë qytete, këngët e Festivalit të 11-të, regjistruara në magnetofon, këndohen madje dhe në dhoma shtëpish, ku të rinj të ndikuar prej tyre, kërcejnë e këndojë në mënyrë amerikane…”! Enver Hoxha zbehet, shtrëngon dhëmbët dhe vendos të marrë masa, ashtu siç bëri në fakt…!
Të themi të drejtën, po të kishte ndodhur kështu, diktatori edhe mund të kishte pasur të drejtë të revoltohej dhe ta dënonte Festivalin e 11-të. Por nuk ndodhi asnjë nga këto hamendësime. Kur ngjarjet e Festivalit të 11-të dhe pasojat e tjera të tij për të cilat do të shkruaj më poshtë, ua kam rrëfyer disa miqve të mi italo-amerikanë, që banojnë në Boston, ata kanë mbetur të habitur dhe kanë shtuar se këto, mund të ndodhnin vetëm në periudhën e inkuizicionit mesjetar. Por dihet se “Goliathi” Enver Hoxha, nuk u kufizua me goditjen barbare që i dha Festivalit të 11-të. Ai hobenë e tij, e vërtiti dhe në fusha të tjera të artit!
“Në letërsi dhe arte, – theksohej në materialet te Partisë, kushtuar Plenumit të IV-ët, – elementët armiq, nën maskën e luftës kundër konservatorizmit, kishin bërë përpjekje për t’i hapur rrugën liberalizmit, për të larguar letërsinë dhe artet tona nga rruga e realizmit socialist. Në qendër të goditjes, ata kishin parimin e udhëheqjes së partisë në letërsi dhe arte. Në plenum, u kritikua Lidhja e Shkrimtarëve dhe e Artistëve, disa drejtues të së cilës kishin lejuar përhapjen e koncepteve e teorizimeve të huaja, për letërsinë dhe artet tona. Përgjegjësi për këto, kishte edhe Ministria e Arsimit dhe e Kulturës, e cila kishte nënvleftësuar rrezikun e liberalizmit dhe ishte tërhequr para presioneve liberale. (Plenumi i 4-t i KQ të PPSh-së, qershor 1973, “Fjalori Enciklopedik Shqiptar”, faqe 847, 1985).
Si pasojë, lirua nga detyra kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, Dhimitër Shuteriqi, sekretari i saj, Vilson Kilica, u largua me dënim të rëndë, kryeredaktori i “Dritës”, Ibrahim Uruçi, që përfundoi fshesar në Memaliaj, ku edhe vdiq në mjerim, u qarkullua redaktori i saj, Moikom Zeqo. Nga revista “Nëntori”, u larguan kryeredaktori dhe kritiku i njohur, Dalan Shapllo, redaktorët Gjergj Zheji, Andon Kuqali, Sulejman Mato; nga Shtëpia Botuese, “Naim Frashëri”, u qarkulluan redaktorët Dilaver Dilaveri, Rinush Idrizi, Aristidh Ristani, i cili kishte lejuar botimin e veprave të huaja, me pikëpamje të shtrembra ideo-estetike.
This campaign continued with circulations and other punishments of writers, such as; Teodor Laco, Pëlumb Kulla, Leka Bungo, etc.! The well-known poet Xhevahir Spahiu, who was openly criticized twice by Enver Hoxha himself, for influences on his creativity, from the "reactionary" philosophy of Sartre, surprisingly escaped without being punished. Then, the consequences became tragic: for their abstractionist and surrealist tendencies in the visual arts, the painters Edison Gjergo and Ali Oseku, the writer Zydi Morava, the poets Jorgo Bllaci, Frederik Reshpja, Visar Zhiti, were arrested and sentenced to long prison terms. Daut Gumeni, Uran Kostreci, the director and playwright, Kujtim Spahivogli and later the architect and painter Maks Velo.
The volume of the famous poet Fatos Arapi, "Give me a name", due to ideological errors, was not published and he was sentenced to move from the State University of Tirana, where he was a lecturer-teacher, to an evening school. It was not allowed to be published in the newspaper "Drita" and it was condemned directly by Enver Hoxha, the poem "Pashallarër e kuq", by Ismalil Kadare, who decided to spend several months in the villages of Myzeqe. And Abdurrahim Muftiu, secretary of the collegium of this newspaper, who had approved this poem to be published, was fired. The climax of the absurd punishments came with the shooting of two young poets from Librazhdi, Genc Leka and Vilson Blloshmi...!
It is strange how Ramiz Alia does not mention in his book even one of the above names of the creators who were sentenced after the 4th Plenum of the Central Committee of the PPSh, punishments that were nothing but a continuation of punishments others that this despot and communist caste had undertaken, against writers since 1945: Died from torture in prison - writers, Catholic priests, Vinçens Prenushi, Bernardin Palaj; shot – Lazër Shantoja, Anton Arapi, Trifon Xhagjika, Fadil Kokomani, Vangjel Lezho; prisoner, Ethem Haxhiademi, Gjergj Bubani, Arshi Pipa, Mitrush Kuteli, Mustafa Greblleshi, Ibrahim Dalliu, Kasem Trebeshina, Mehmet Myftiu, Bedri Myftari, Kin Dushi...!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje