FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The National Reading Center commemorated on Saturday the birthday of the writer, Musine Kokalari. Together with a constellation of women educated in Italian schools, they gave life to feminist movements in pre-war Albania.
KKL published the writing of Selfixhe Ciu, one of the writers of that time, a classmate of Musine Kokalari. Ciu also calls Kokalari a symbol of the beauty and wisdom of the Albanian woman. Musine Kokalari was born on February 10, 1917, in Adana, Turkey. In 1921, her family returned to Albania and settled in Gjirokastër, where Musineja attended primary school.
Nine years later, the Kokalari family settled in Tirana. In 1937, Musineja graduated from the "Queen Mother" high school and then went to study at the University of Rome, Italy, which she graduated with honors in 1941. She published her first book "What my old mother tells me" in 1939. It was 1943, when Musine Kokalari together with some other friends formed the Social Democratic Party. A year later, with her efforts, the first issue of the newspaper "Voice of Freedom" was published.
In 1944, she published her second book "Around the hearth", while on November 12 of the same year, her brothers, Muntaz and Vesim Kokalari, were shot. Four days later they arrested Musine and kept her in prison for 17 days. In January 1945, Musine Kokalari's third book "Sa u tund jeta" was published. On January 23, 1946, she was arrested for the second time by the People's Defense Forces and the court sentenced her to 20 years of imprisonment. In 1961, he was released from prison and exiled to Rrëshen, where he retired with half salary. In 1981, he fell ill with cancer, which would take him away forever two years later. Ten years later, in 1993, the President of the Republic awarded him the "Martyr of Democracy" medal posthumously. "I don't turn to anyone for my health, much less to the one who had the power to ease my sentence." This is what Musineja wrote just a short time before he died. Considered an opponent of the communist regime, she was sentenced to 20 years in prison and then exiled for another 22 years to Rrëshen, where she died on August 13, 1983, from cancer.
SELFISHE CIU'S FULL WRITING:
Today, on the day of her birth, we commemorate the symbol of beauty and wisdom of the Albanian woman, the writer Musine Kokalari. Her work is increasingly coming to the attention of the reader's critics, getting to know us more, with one of the first authors of Albanian literature. Together with a constellation of women educated in Italian schools, they gave life to feminist movements in pre-war Albania. Our first writings were very timid, almost like diaries, like confessions of ourselves.
Musinea had just graduated that summer, we spent the summer of 1937 together at my house on the beach of Durrës. I had started to publish before, quite by chance encouraged by my cousin Shemsi Totozani, who read the writings and helped me to publish them in the press of the time, in magazines and newspapers under the pseudonym "Kolombja". Musinea was still wavering, not that he didn't have the courage to publish, or that anyone was stopping him, not at all. In her family, everyone was cultured and no one hindered her, but she was the one who demanded of herself. In her diary are the following writings: "My friend", "You", etc., which were written in the days when Musinea turned twenty years old. The writing "My friend" is about an Israeli guy named Pattak, I don't remember his last name. It was a sincere friendship, a platonic love in everyone's heart, but no one ever claimed it. Pattaku was a boy with an athletic build, broad forehead and very intelligent. I don't know what happened later. I never heard of him again after he graduated.
It was a time when we read a lot. That summer of 1937 was our season of dreams and the beginning of Musine's published work under the pseudonym "MUZA". After graduating, Musinea came to us in Durrës. We walked for hours on the coast. We walked to the Dajlani Bridge. Then we would go back to our rooms and each one would prepare the article for the "Stypi" newspaper. We sent them to Kola Berisha's address and from August to the beginning of January 1938, with Petro Marko (DEMO KOTI), we ran the "Rrymëzime" column.
"I love my country, even though I'm not a communist", Musine's self-defense in court
There are many stories of brave women around the world. One of them is Musine Kokalari, a brave woman who, in a difficult political system, was not afraid. He loved life with the same passion and fought for its ideals. This woman has had and still has a great impact on the course of history.
She may not have succeeded in winning her battle, but she succeeded in changing our way of thinking. On October 8, 1961, after he was in his forties, he was released from prison and exiled to a gloomy town in the North of Albania, where he still lives. The house in which he lived, if it could be called such, consisted only of a small room, the walls of which were coated with dampness. For a long time, she suffered from a serious illness, she had a cancerous gland in her breast. But he had decided to love life and continue the fight to the end, without giving up, as he had always done.
Kohët e fundit gjendja e saj shëndetësore po përkeqësohej. Kishte shkuar në spital në dimër dhe po dilte në pranverë. Ishte fillikat e vetme, nuk kishte askënd…Nuk bëri kompromise. Asnjëherë. Me askënd. Gjatë gjyqit, në ato pak çaste që iu dha mundësia për të folur, tha: “Unë s’jam fajtore. Unë s’jam fashiste. Nuk kam nevojë që të jem komuniste për ta dashur vendin tim! Unë e dua vendin tim, edhe pse nuk jam komuniste. Kam kulturë demokratike. Unë jam nxënëse e të ndriturit Sami Frashëri. Ju fituat në zgjedhje, por në burg nuk duhet të jem… Unë mendoj ndryshe nga ju, por unë e dua vendin tim. Ju po më dënoni për idetë e mia. Unë nuk kërkoj falje, sepse nuk kam bërë asnjë faj! Me mua ju doni të dënoni Rilindjen…”. Me këtë vetëmbrojtje dhe me qëndrimin e saj ajo i tha jo komunizmit. I tha jo dhunës, mungesës së lirisë dhe padrejtësive. Dhe vijoi t’i thoshte jo gjatë gjithë jetës së saj. Dhe tani që ishte në shtratin e vdekjes.
Nga dënimi me vdekje tek internimi, kush ishte mikesha e afërt e Musinesë
Selfixhe Ciu Broja është gruaja e parë shqiptare, e cila botoi literaturë në Shqipëri. Mikeshë e ngushtë me Musinen, dy vajzat nuk ndanë mes tyre veç vargjet për dashurinë dhe burrat, por dhe përpjekjet për emancipimin e çlirimin e vendit. Selfixhe Ciu lindi në vitin 1918 në një familje të pasur gjirokastrite. Fëmijërinë e kaloi në Gjirokastër, ku përfundoi shkollën e vajzave “Urani Rumbo”. Etja për dije dhe leximet e shumta, njohja dhe miqësia me Musine Kokalarin në librarinë e së cilës, u njoh edhe me shkrimtarët e gazetarët e kohës, Nonda Bulka, Petro Marko, Kolë Berisha që po sillnin një erë përparimtare në vendin e tyre. Selfixhe Ciu studioi në vitin 1937 në fillim në Firence për letërsi dhe pas Firences pas kësaj shkoi në Grenobël të Francës, ku u njoh me Xhemal Brojën, bashkëshortin e saj.
Të formuar me idealizmin europian ata erdhën në Shqipërinë e ’40-ës për të ndarë bashkë fatin e vendit të tyre në luftë e pasluftë. Selfixheja me pseudonimin Columbia shkroi në shtypin e kohës, pseudonim me të cilin ishte pagëzuar kur shkruante poezitë e para në moshën 17 vjeçare. Jo vetëm shkrimet si gazetare, por edhe poezitë e Selfixhe Ciut shquajnë një grua me shpirt të trazuar, plot dilema dhe ëndrra që Shqipëria të lulëzonte e përparonte.
Poezitë dhe shkrimet e saj plot revoltë dhe shpresë i referoheshin gjendjes së nënshtruar e gruas shqiptare. Selfixheja ishte e para që hodhi idenë e guximshëm të divorcit të gruas nëse nëpërkëmbej, zhgënjehej ose keqtrajtohej. “Unë u ndërgjegjësova, se të jeshë femër nuk është fatkeqësi, dhe kjo frymë duhet shpërndarë edhe në familje, jo vetëm në shoqëri..”. Bashkë me burrin e saj Xhemal Brojën hapën një dyqan me libra në Shkodër. Broja u bashkua me Partinë Komuniste të Shqipërisë së bashku me Drita Kosturin dhe Nexhmije Hoxhën, ishte një nga organizatorët e një demonstrimit të paligjshme dhe për shkak kësaj u arrestua dhe u dënua me vdekje, por më vonë u lirua.
Në demonstratën e shkurtit 1942, ku pati përleshje me fashistët italianë, Xhemalin e akuzuan si organizator dhe e kaluan në ilegalitet në Postrribë, ndërsa të shoqen e arrestuan. Gjatë kohës së Luftës u ndesh me shumë ngjarje, pikëpamje e praktika, me të cilat nuk ishte dakord. Hera-herë edhe i kundërshtoi. Hera-herë heshtte, me mendimin se është kohë lufte! Filloi survejimi i tmerrshëm. Xhemali me të shoqen u vetizoluan. Megjithatë fati i tyre ishte paracaktuar nga zyrat e krimit. Në janar të vitit 1947, pa asnjë sqarim, i internojnë në Kurvelesh, në një ferr të vërtetë. Pas prishjes me Jugosllavinë ju hoq masa e internimit dhe emërtimi “Armiq të partisë” Xhemalit dhe Selfixhesë.
Njohja e saj me letërsinë kishte nisur që gjatë kohës së shkollës së vajzave “Urani Rumbos”, në Gjirokastër, duke grishur tek ajo dëshirën për të parë përtej. Firencja e asaj periudhe do ta shtonte më shumë pasionin për shkrimin te vajza që kishte nisur të shkruante që në moshën 17-vjeçare, duke zgjedhur një pseudonim interesant, Colombia. Poezinë e parë e botoi në revistën “Populli”, 28 nëntor 1935. Ky shkrim do të ndiqej nga shumë të tjerë të botuar në revistat “Bota e re”, “Diana”, “Java”, “Drita”, “Shtypi”. Shkrimet e një gruaje nuk ishin diçka e zakonshme në Shqipërinë e atyre viteve, por ngjalli dhe shpresë tek letrarët e rinj. Vetë Selfixheja do të shkruante në kujtimet e saj: “shkruanim tepër të ndrojtura”, duke i quajtur skicat e para gati “si ditarë të rrëfimit të vetvetes”, po që ishin pasqyrë e shpirtit të saj të trazuar. Shumë shpejt Colombia filloi të njihej në rrethet letrare dhe shkrimet e saj do të ndiqeshin me kureshtje.
Aq sa në shtator të vitit 1937, publicisti F. Llagami në revistën “Java”, në rubrikën “Nga romani ‘Pse’ në ‘Sikur të isha djalë’, deri te ‘Colombia'”, jo vetëm pranon qenien dhe talentin e saj si shkrimtare, por vlerëson dhe rolin e saj në letërsi. Shkrimet e Selfixhesë nuk janë vetëm të ndjera, por dhe një shuplakë ndaj realitetit që e rrethonte. “Kombi ynë ka shumë mungesa, prandaj vajzat intelektuale nuk lypset të rrinë kaq indiferente, por të marrin pjesë në evolucionin e shpejtë të kombit tonë”, shkruan ajo. Në revistën “Bota e re” zëri i saj do të ngrihet në mbrojtje të lirisë së gruas. Në shkrimin e parë botuar në këtë revistë më 16 shtator 1936, ajo e sheh gruan si një krijesë të shtypur, “viktimë e përbuzjes dhe e shtypjes superiore të burrit”.
Duke përfaqësuar të rejat më të përparuara të kohës, kishte besim se me luftë do të fitojnë të drejtat e mohuara “krah për krah me të rinjtë dinamikë”, të çliruar një varg të pambaruar të burgosurash që presin lirinë e dëshiruar”. Mikeshë e ngushtë me Musine Kokalarin, dy vajzat nuk ndanë mes tyre veç vargjet për dashurinë dhe burrat, por dhe përpjekjet për emancipimin e çlirimin e vendit. Në kujtimet e saj ajo tregon se sa herë ndaheshin nga njëra-tjetra uleshin dhe shkruanin, për t’i dërguar më pas shkrimet në gazetën “Shtypi”. Jeta e Selfixhesë nuk do të ishte ajo për të cilën kishte kontribuar pas Luftës.
Bashkë me familjen, ajo ishte internuar, por kjo nuk mundi të shuante atë shpirtin e ndjerë të gruas që ka të njëjtin vështrim përtej fotove sot. Libri i parë i saj ishte një përmbledhje me poezi për fëmijë “Lule më lule” (1958). Ndërsa pas viteve ’90, ajo ulet e shkruan kujtimet, që sot janë një dëshmi e bukur e një jete jo të zakontë. Në të gjejmë jo vetëm lëvizjet e feminizmit në Shqipëri, por dhe fillesat e prozës femërore, dhe një anë tjetër të Luftës Nacional Çlirimtare, përmes njerëzve që e besuan atë. Selfixhe Ciu Broja në vitin 1998 botoi poezi në një libër dhe e quajti “Tallazet e jetës”. Ajo vdiq në moshën 85-vjeçare në vitin 2003 në Tiranë.
Akuzat, pse u internuan çifti Selfixhe dhe Xhemal Broja
Në një natë të zezë, trokasin në derën e bashkëshortëve Selfixhe Ciu e Xhemal Broja. Juristi Broja që merrej me dramaturgji dhe poetja e gazetarja e njohur, nuk mund t’u besonin syve e veshëve për atë që po ndodhte atë natë. Ishte fillimi i viteve ’60. Policia e Sigurimit të Shtetit hyn me forcë në derë. “Jeni të internuar”. “Pse”, pyesin ata. “Atë e dimë ne”… Ndoshta gazetarja Ciu e shkolluar në Itali dhe në Francë, u kujtua në atë çast se para disa kohësh kishte akuzuar “Partinë Komuniste që nuk po respektonte të drejtat minimale të njeriut”. Ja si e tregon Merita Broja natën e frikshme: “Internimi i parë ka qenë në vitin 1947, në Kuç të Vlorës. Kurse internimi i dytë ka qenë më vonë, në vitin 1966, në fshatin Gradishtë, në rrethin e Lushnjës.
Ka qenë një natë e tmerrshme. Nuk dinim asgjë. Ndodhi rreth orës 4.00 të mëngjesit, pak para vitit të ri. Atë natë kishim diskutuar se ku do ta festonim vitin e ri. Dhe të mendosh që bie dera, sheh plot oficerë sigurimi, i plotfuqishmi i lagjes, që të thonë: “Mblidhni plaçkat, gjërat më të domosdoshme sepse jeni të internuar”. “Pse?”. “Atë e dimë ne”. Kjo ka qenë përgjigjja. Thanë që “vajza nuk është e përfshirë në internim, nëse keni njeri ku ta lini, lëreni, nëse s’keni merreni me vete”. Pas dy-tre ditësh e morëm vesh dhe asnjëherë nuk iu dha një arsye përse shkuan në internim. Mbaruan pesëvjeçarin e parë, u erdhi një pesëvjeçar u dytë.
Then it seems that someone came to their senses and removed the measure of exile. They came back here. As for her father, she said years ago: "My father Xhemal Broja was a lawyer, but he always dealt with art. He was a dramatist, he wrote several historical and social dramas. And one of the accusations was precisely that he had never written about the party. He was the director of the People's Theater for a period of about 5-6 years. It was a really bright period, not because I say it, but because the whole constellation of artists and actors of that time said it. In those years, classic dramas such as Macbeth, Othello, etc. were staged. Then, after they removed him as director in 1966, after a few months they exiled him. The father died earlier, in 1986. He did not manage to see the changes"./Memorie
Lini një Përgjigje