FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Over 40 years of work with documentary film as a director and screenwriter, perhaps he constitutes a record, with 150 films made. In his youth he was fond of journalism, where the newspaper "Zëri i Rinisë" remains his first love, for which he had to sacrifice school. It was Liri Lubonja who influenced the course of his life, giving him a parental orientation. Life as a screenwriter and director is filled with surprises, realizations, anxiety, joys, services, debates, sacrifices, difficulties, achievements, setbacks, but ultimately, in the name of something sacred that bears the irreplaceable name for him, FILM. In all these movements and realizations he has also had spontaneous meetings with former communist leaders, for whom he also has his impressions.
In conversation, he is objective, rational, never overestimates himself, but certainly conveys concrete messages. At his age, he declares that the magic of documentary film has gripped him completely and he submits to this magic, as he loves it madly and would not change it for any profession in the world, no matter how much money they gave him. This is Kujtim Gjonaj, the laid-back, laid-back guy, who when making documentary films, turns into a "heroic warrior" who turns professional achievement into a patriotic duty.
Mr. Gjonaj, what were the passions of your youth?
My passion has been journalism. I have completed my studies in language and literature and journalism. In 1968, journalism was a 2-year course, where students from other branches who were passionate about literature were accepted and the journalism course was created. I published articles since my early youth, or adolescence, in newspapers of the time, such as: “Zëri i Rinisë”, “Pionieri”, the newspaper “Puna” and in other newspapers.
Who encouraged you to write at that time?
It could be an inner desire, as I have been very gifted in writing since I was seven years old. I participated in a writing competition (I was in seventh grade) with all the schools in Tirana, where I took first place. I was in the 7-year school “Hoxha Tasim”. This influenced and stimulated me to continue writing. The events of the National Liberation War remain the most beloved to me. The Battle of Mezhgoran was a story my father told about the “People’s Hero” Asim Zeneli, which I liked very much and since then this love for war was born, which I still value today as the most important moment of this country. The fact that the Albanian partisans sided with the Anti-Fascist Front is a great fortune for Albania and for all the generations that came after.
Later, the first writings coincided with the newspaper “Pionieri” in the years 1964-1965. From 1966 onwards, I was strongly involved in the newspaper “Zëri i Rinisë”, which was the most modern newspaper of the time, where I published stories, reports, sketches. At that time, we went on service throughout Albania. My first teachers who helped me on the beautiful path of literature were Vath Koreshi, Luan Dibra, Zef Gurakuqi, who looked at me with a friendly and kind eye. They, with their simplicity, with their high preparation, inspired me and instilled in me that special love for writing.
But in high school, who were the journalism professors who are well-known today?
My teachers have been the cream of Albanian journalism and poets. Here I can mention; Dritëro Agolli, Vangjush Gambetan, Gëzim Reson, Skënder Begeja. Then a generation of teachers emerged with great, great preparation, with great baggage, with great talent that have left their mark on the culture of this country. They have produced students who later became just as famous, such as: Faik Ballanca, Zija Çela, Koço Kosta, Petro Lati, Floresha Haxhiu, Rami Memushaj, etc. In the field of cinematography, there was Halil Kamberi, who was a director at Kinostudio and then moved to television.
What about the leaders of the time, did they ever come to the school where you were a student?
Back then, leaders often came to schools. Maybe it was the party's policy. I remember that, as a distinguished student in the third grade, I was invited to the "Ali Kelmendi" Palace of Culture. That day, Enver Hoxha himself would come to the palace. It was 1953. We could hardly wait for him. Which child would not want to see or meet Enver Hoxha back then. For every child back then, he was a genius. When he came, we burst into applause. We were overjoyed. It was one of the most beautiful days of my life, as a distinguished student. Back then, they also gave us a small package. When I opened it, inside the package I found a small black rubber ball. I was so happy. There were no balls in the store back then. Those were the years of great poverty.
What topic did you defend your diploma on?
I defended my diploma with the topic “Publicity on Screen”, so they were thoughts on screen journalism. I also taught on this topic for 2-3 years in a row at the Faculty of Journalism, after graduating from the faculty. I was assigned to teach this subject as an external lecturer and then as a lecturer in postgraduate courses organized by Kinostudio. I have been teaching this type of teaching for about 8-9 years.
When you graduated from college, did you apply to work at Kinostudio?
Pasioni im ishte të punoja në gazetën “Zëri i Rinisë” dhe kur isha në vit të katërt, kryeredaktori gazetës (në atë kohë ka qenë Dhimitër Verli dhe Liri Lubonja, e shoqja e Todi Lubonja). Të gjithë gazetarët e mëvonshëm të gazetave “Zëri i Popullit“, të gazetës “Bashkimi” dhe të “Drita”, kanë kaluar nëpërmjet Spiro Dede, Xhevahir Spahiu dhe shumë të tjerë. Pra unë në atë kohë, kisha lidhje shumë të forta me gazetën “Zëri i Rinisë”. Më propozojnë që të filloj punë në gazetë, kur isha në vitin e katër të Fakultetit. U gëzova pa masë. Ishte një ëndërr e imja. Por Liri Lubonja, një grua zonjë, me vizion, e përgatitur, korrekte, mbajti një qëndrim prej nëne dhe nuk më lejoi të bëja një gabim momental, nisur nga pasioni i çastit, ndërhyrje apo sqarim, që sot e vlerësoj jashtëzakonisht shumë.
Ajo më tha: “vazhdo shkollën, bëje rregullisht, mos e bëj me korrespodencë, se mund të të marrin dhe ushtar. Ke kohë për të punuar dhe në gazetë e gjetiu”. Ato fjalë të thëna me aq dashuri, e ndryshuan mendimin tim. Nuk shkova gazetar tek “Zëri Rinisë”, por vazhdova shkollën. Kur mbarova studimet më kërkuan disa institucione kulturore, si Radio-Tirana, ATSH-ja, Kinostudio, por shteti vendosi që unë të shkoja në Kinostudio. Kjo erdhi si befasi. Nuk doja të rrija në Kinostudio. Doja që të shkoja në gazetë, se atje unë kisha dashuri më të madhe.
Si ka qenë dita e parë e punës në Kinostudio?
Ah…! Një moment i bukur. Ishim disa që sapo kishim mbaruar studimet dhe ishim emëruar në Kinostudio. I pari që na doli përpara, ishte roja i Kinostudios, një polic i armatosur. Ai na priti gjithë seriozitet dhe mbasi na pyeti përse kishim ardhur, fryu gjoksin, kruajti zërin dhe na tha: “Ky është institucion i rëndësishëm. Ka disiplinë. Në punë vihet në orë 7 pa pesë dhe iket në 3 e pesë. Kaq”! – dhe na drejtoi tek Drejtoria e Kuadrit.
Kush ishte ahere drejtor i Kinostudios?
Ishte Vaskë Aristidhi. Një burrë i mirë dhe inteligjent. Ai kishte dëgjuar për dëshirën time, ndaj më mori veç dhe më tha: “Unë e di se ti do të ikësh, po të them me bindje, se ti duhet të rrish këtu. Filmi është diçka e bukur. Qëndro dhe do më kujtosh”. Ndërrova mendje dhe qëndrova. Sot e kësaj dite, atij njeriu të mirë, i jam shumë mirënjohës. Në qoftë se gazetaria është e bukur dhe e magjishme, unë mund të them se, bota e filmit është marramendëse. Emocionet që të jep filmi, janë të pallogaritshme. Ishte krenari që të rrije me figura të shquara si: Viktor Gjika, Dhimitër Anagnosti, Vath Koreshi, etj..
Mbas 4-5 ditëve që kisha filluar punë, më thonë se duhet të bësh kinoditarin e parë. Kinoditari është një lloj teksti dhe për 7 minuta film, me pjesëza të ndryshme jetësore, ku duhet të bëja një tekst që t’i lidhte të tëra. Bëra një tekst emocional. Doli bukur. Vlerësimin e parë e mora nga Viktor Gjika. Sa u emocionova. Për mua ai ishte një idhull, që dikur ëndërroja ta takoja, ndërsa tashmë thuajse ishim në një zyrë. Ahere ai kishte bërë emër me filmat, si; “Komisari i Dritës”, “Horizontet e hapura” dhe kishte filluar “I teti në bronz”.
Sa skenarë bërë, deri sa arrite si regjisor?
Afërsisht mund të jenë 25 skenarë për filma dokumentarë dhe 4 skenarë për filma artistik. Për filmat artistikë, skenarët ishin tek filmat “Këshilltarët”, “Ata ishin katër”, “Thirrja”, “Cirku në fshat”, dhe katër të tjerë, që nuk mundën të ekranizohen për arsye të ndryshme. Skenarët e filmave të mi, i realizuan regjisorët, Hysen Hakani, Fehmi Oshafi, Esat Mysliu, Xhezair Dafa.
Kur keni filluar punën si regjisor dhe kush është filmi i parë dokumentar si regjisor?
Unë kam filluar të realizoj filma si regjisor shumë shpejt, që në vitin 1974. Filmi i parë si regjisor, ka qenë “U mbushën malet plot me partizanë”, për Brigadën e 22 të Pezës. Në atë vit ishte 30- vjetori i çlirimit dhe u mor një vendim “nga lart”, që për çdo brigadë partizane, të bëhej nga një film dhe unë zgjodha brigadën e Pezës, pasi si skenarist kisha bërë dy brigada të tjera, të VI-tën dhe të VII-tën Sulmuese. Ky film u shfaq në kinematë e Tiranës. Në atë kohë para filmit artistik vendosej filmi dokumentar. Pati sukses.
A pati vlerësim nga udhëheqësit e kohës?
Filmin e ka parë Myslym Peza, por nuk e di nëse ka dhënë prononcim. Vlerësimi ynë ka qenë në kolektiv dhe aty filmi u prit mirë. Gjatë filmit, duhej të filmonim këngën “Ç’u mbushën malet plot me partizanë” dhe unë bëra një prolog të bukur. Dhashë idenë e masivizimit të kësaj lufte. Gjithmonë operoj me mesazhe. Mesazhi ishte se po afrohej fundi i luftës dhe malet me të vërtetë u mbushën me partizanë. Ky film u vlerësua nga analiza vjetore nga shefja e redaksisë të filmit, si filmi më i mirë dokumentar i vitit. Mbas këtij unë bëra 7-8 filma të tjerë, derisa vjen viti 1980, kur unë përfundimisht kaloj në regjisor filmi dokumentar. Nga skenarist i filmit artistik, kaloj në regjisor i filmit dokumentar.
Ndonjë episod me Dhimitër Anagnostin dhe Viktor Gjikën?
Me Dhimitër Anagnostin kemi pasur një sukses në vitin 1973, ku unë kisha 3-4 vjet që kisha filluar punë dhe isha i ri akoma. Ishte një film dokumentar, që pati një jehonë të madhe, filmi me titull “Motive nga dita e diel”, me regjisor Dhimitër Anagnostin dhe unë si skenarist…! Ishte film brenda kontureve të kohës, me vlera të mëdha artistike. Në qendër të filmit, ishte jeta, dinamika, interpretimi i një dite të diel, për një njeri të zakonshëm në Tiranë. Me Viktor Gjikën, kemi bërë disa filma dokumentarë, kryesisht filma politik, si; “Vdekja e Enverit”, “Protesta e 1 Majit”, por edhe për udhëheqës të kohës.
Kur realizonit filma politikë, me cilët udhëheqës të kohës jeni takuar?
Unë dua të sqaroj diçka. Asnjëherë s’kam takuar kokë më kokë ndonjë udhëheqës. I kam takuar në momente pune, në momente kur kam filmuar, apo realizuar filma. Pra, kanë qenë takime të detyruara, takime spontane, takime të rastësishme, apo thjesht për të bërë detyrën. S’mund të them që më kanë thirrur në veçanti, apo më kanë lenë takime speciale. Një ndër takimet e rastësishme, ka qenë me Mehmet Shehun. Po xhironim inaugurimin e busteve të vëllezërve Frashëri. Pritej të vinte Enver Hoxha dhe ne po bënim gati kamerën. Shikonim kabllot, pajisjet dhe nuk shikonim ç’bëhej mbrapa. Ishim fokusuar andej nga do vinte Enver Hoxha.
Kur po vinte Enveri, pas tij ishte Mehmeti, i cili po rregullonte rripin e pantallonave. Ne thuajse ishim disa metra larg tyre. Menjëherë Mehmeti i thotë Enverit: “S’po na lenë të rregullojmë as pantallonat”. Enveri qeshi dhe ja kthen: “Lëri djemtë në punën e tyre. Kanë planin e tyre ata, ashtu si ne kemi planet tona”. Qeshën të dy. Një rast tjetër ka qenë në vitin 1973. Po inaugurohej ekspozita “Shqipëria Sot”. Për atë ekspozitë u bë një propagandë e madhe. Dhe në fakt shumë e mirë ishte. Aty gjeje çdo gjë që prodhohej në Shqipëri dhe arkitektura, ishte shumë e kohës.
Kishte mijëra njerëz në inaugurim, pasi do vinte Enver Hoxha. Vjen momenti që duket makina e tij. Po na shtynin njerëzit. Unë, për t’i hapur rrugë Enver Hoxhës, pa dashur i shkel këmbën Mehmet Shehut. Kameramani filmonte, ndërsa unë po shkruaja në fletore, detaje nga takimi, nga çastet e ardhjes së Enverit. Mehmeti më kap për krahu dhe më thotë, “pse nuk shkruani me konvencione. Nuk e kuptoni që ju lehtëson punën”? Ne ngritëm supet. Vërtetë nuk kishim mësuar të shkruanim me konvencione, që na e lehtësonte punën. – “Mirë, mirë vazhdoni-na tha, – ndiqni Komandantin”.
Rast tjetër ka qenë kur xhirohej një vizitë e Ramiz Alisë në verilindje të Shqipërisë dhe kam qenë bashkë me Viktor Gjikën. Gjatë takimit, ne ishim në një tavolinë me të. Ai jepte direktiva dhe ne filmonim dhe shkruanim. “Filmoni gjërat më kryesore – na tha, – profesioni juaj është i vështirë, por shumë i mirë”. Ndërsa një rast tjetër, më ka qëlluar me Muho Asllain, kur ka qenë Sekretar i Parë në Shkodër. Unë lëvizja kudo për filmim dhe për shënime. Nuk kapesha. Ai më pa disa herë dhe më tha se; “qenke i shkathët, nesër hajde në Komitetin e Partisë dhe më tako”. Ai mendoi se unë isha ndonjë gazetar i Shkodrës. Duke buzëqeshur i them se; unë jam nga Tirana. – “Ah, ç’më shpëtove”, – më tha. Qeshëm të dy bashkë.
I met her once when we were going to a Film Festival in Switzerland. It was 1985, when Enver Hoxha had just died. A certain liberalism had begun. It is known that the leaders of the time had privileges. On the plane they had certain seats, money. I was with Gavrosh Haxhihyseni. As soon as Minia saw us, she said to us: "Let's stay together. The road with friends becomes easier." We approached. We were surprised by her simplicity. The road to Switzerland did not seem like anything to us.
Sometimes we labeled the leaders themselves, because to be honest, they were not as harsh, as savage, as we discuss them. But of course, every time has its own leaders, its good and bad. We should not prejudge anyone if we do not meet them, if we do not talk, if we do not sit with them. I have been abroad since 1977. My greatest desire is to travel and see different places. Even today I enjoy movement. Movement gives me life, emotion, vision and inspiration./ Memorie.al
Lini një Përgjigje