FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Sometimes, when severe trials fall on the child's head from the tenderest age in the secret recesses of his soul, a kind of scale is born, a delicate scale, with which he weighs the affairs of this world. Feeling innocent, he submitted to his fate without making a sound. I didn't cry at all. He who has no reason to be reprimanded, does not reprimand others"!
(Viktor Hugo, "The Man Who Laughs")
SHORTED YOUTH
Dedicated to family and society,
author
Continues from last issue
VLASHUK
The work was difficult and with serious consequences. There were many accidents. The crane platform of beams and planks had just been completed. Vinçier was a young man, his name was Qemal. I don't remember his last name. He was a smiling and humorous boy. He would be released in four months. Assembled the crane, put the counterweights on it and started to rotate it to test it. When they reached the outside of the platform, two planks that were not properly secured were lifted by the weight of the crane.
Qemali flew and fell into the canal from a height of more than ten meters. Immediately after him, the crane also fell, sinking him about one meter into the ground. Death was horrible. She had frozen his smile. We went down, dismantled the crane and took out the mutilated body. In the afternoon we buried him in the place designated for the dead, a few paces outside the enclosure, on the upper side of the camp. No one gave an account for this accident.
We were working on the excavation at the bottom of the canal. The depth had reached over twenty meters. Usually in the middle of the channel, we left a block of soil with dimensions of 80 X 40, without digging, to calculate the volume of the soil. Calculations were made every evening. You were obliged to fulfill the norm, otherwise you were left without the ration of bread and dinner tea. We called these blocks of earth pyramids. Its height had reached almost two meters.
Skender Dinia, the son of Fiqiri Dines, a well-known personality of Dibra province, worked at the end of the canal. He sat down next to such a pyramid and lit a cigarette. But fatigue and weakness caused her to escape from his hands and fall asleep. It leaned against the pyramid. The guard checking the prisoners was approaching. His friend saw him and called him:
- "Skender, get up, the guard is coming."
In attempting to rise, drowsy as he was, he was supported more forcefully by the haste. The pyramid collapsed. A terrible scream was heard. The ground had fallen on him. His friends tried to lift him up, but he could not move. He had great pain in his back. He had remained crouched. His friends took him with difficulty and placed him in a stall they made on the spot. They transported him to the camp infirmary.
Doktor Isufi, që kishte vetëm disa ditë që kishte ardhur në Vlashuk, e vizitoi dhe konstatoj se mund të kishte thyer unaza të shtyllës kurrizore. I gjori Skënder, nga mesi e poshtë ishte i paralizuar. Në mes të dhimbjeve, ai pyeste doktorin:
– “Doktor, a do të mund të shpëtoj, për me pa edhe nji herë nanën”?!
Të ëmën bashkë me pjesëtarët e tjerë të familjes, i kishte të internuar në Savër të Lushnjes. Doktori e dinte se për të nuk kishte më shpresë. Megjithatë i jepte vazhdimisht kurajo:
– “Sa të kalojnë disa ditë dhe do të bëhesh më mirë. Do të shkosh në spital dhe do të shërohesh”.
Në spitalin e Beratit, e çuan vetëm pas tre ditësh. Rrojti edhe disa ditë dhe mbylli sytë. Trupin e tij, nuk e dimë se ku e hodhën.
Ishte fillimi i marsit 1953. Atë ditë Xhavit Çesma nga Mokra, me të cilin hanim bukë bashkë, afrohet dhe thotë:
– “Dëgjoni, këto ditë do të ndodhë një ngjarje e madhe. Kam një parandjenjë për këtë”.
– “Goja të buroftë mjaltë! – i tha Myrtezai – ndoshta thyen qafën ky yni”!
Na ishte bërë zakon, që çdo ditë të prisnim ndonjë ngjarje të tillë. Mirë thonë, se shpresa vdes e fundit. Ajo na mbante gjallë. Pas disa ditësh morëm lajmin e vdekjes së Stalinit dhe një javë më vonë, atë të diktatorit çek, Klement Gotvald. Gëzimi në radhët e të burgosurve, ishte i madh.
– “Kush e ka radhën tani, mos vallë ky yni? – pyeti Xhaviti me qesëndi – A nuk ju thashë unë që e parandjeva”?!
Toger Ademi, e kuptoi nga fytyrat tona, mendimin që kishim.
– “Kot gëzoheni se, në rast se imperialistët amerikanë do të guxojnë të shkelin në tokën tonë, juve do jeni të parët që do të zhdukeni”.
– “Të gjithëve nuk na zhdukni dot”, – u dëgjua një zë nga turma.
– “Kush foli”? – pyeti togeri i tërbuar.
Turma heshti. Sado që u mundua, asnjë nuk foli. Së fundi, një spiun ordiner, i tregoi për Xhavitin. E mori dhe, pasi e lidhi, e dënoi një javë në birucë. Ai muaj ishte një skenë terrori për kampin.
Disa vite më vonë, Xhaviti u lirua dhe u internua në Savër të Lushnjes. Prej andej tentoi të arratisej në Greqi, por u kap nga forcat e kufirit dhe u dënua me vdekje me pushkatim. U ekzekutua një natë dhjetori.
* * *
Në muajin maj, më erdhën për takim babai me nënën. Së bashku me ta ishte edhe Liria. Në atë kohë ajo banonte në Peqin. Zakonisht takimet, bëheshin në dy anët e rrethimit me tela me gjemba. Atë ditë shërbimin e kishte rreshter Lutfiu, një nga rojet e pakta me zemër të mirë. I erdhi keq për mua dhe më nxori përjashta. U përqafova me mall me të tre.
Babai m’u duk shumë i plakur. Ishte gjashtëdhjetenjë vjeç. Edhe nëna ishte shumë e lodhur. Më treguan për Fatushen, që e kishin transferuar në Bishan, një fshat në derdhjen e Vjosës dhe për Agimin, që punonte si topograf në Levan. Kur u ndamë, i shoqërova me sy deri sa u zhdukën te kthesa.
Një të diel, ndërsa po rrinim duke biseduar, afrohet Gjon Shllaku dhe thotë:
– “Djelmosha, sot po organizojmë nji konkurs letrar në prozë dhe poezi. Me këtë rast, do të shpërndajmë edhe dy çmime për fituesit. Prandaj letër dhe laps dhe filloni”.
Në shkollë kam qenë i shkëlqyer në hartime. Ato i zhvilloja gjithmonë në formë tregimi. Kurse atë ditë më shkrepi ideja që të bëja një poezi. Ndoshta këtu ndikoi poezia, që i kisha kushtuar Nerit. Sidoqoftë, u ula dhe shkruajta poezinë e më poshtme:
ROBËRIA
“Në çdo anë e në çdo cep,
Moj e dashur Shqipëri!
Që nga Korça në bregdet
Ndodhesh ti në robëri.
Nëpër burgje të tmerruar,
Njerëzit vuajnë pa mëshirë.
Janë shtypur, robëruar,
Pse kërkojnë jetën e lirë.
Nëpër kampet gjakatare,
Ndihet huri dhe dajaku.
Vuajnë zemrat shqiptare,
Porsi lum u vete gjaku.
Bujku atje tej punon,
Është këputur lodhur shumë
Arën me mundim lëron,
Edhe natën rri pa gjumë.
Nëpër male shkon bariu,
Bashkë me dhentë e tij,
Vuan shumë gjithmonë i ziu,
Pasi është në robëri.
Shqipëri o moj e mjerë!
Pse nuk ngrihesh përsëri?
Të tregosh se kësaj herë,
Liria shpejt do të vijë”!
Për çudi Myrtezai, që kishte prirje për poezi, shkroi një tregim në prozë. Pas një jave u mblodhëm përsëri për të bërë ndarjen e çmimeve. Gjoni shpalli si fitues në prozë një djalosh nga Korça. Ai kishte shkruar një prozë poetike shumë të bukur për lirinë. Në poezi u shpall fitues një djalë nga Dibra. Unë dhe Myrtezai ishim ndërmjet dhjetë më të mirave që ishin paraqitur në konkurs. Kënaqësia e ime ishte e jashtëzakonshme. Nuk e prisja kurrë një gjë të tillë. Ndoshta ishte më shumë përmbajtja e saj, se sa vlera e vargjeve, që ndikuan në këtë drejtim. Premiot ishin dy kuti duhani te bëra prej një mjeshtri nga gaveta italiane. Në kapakun e secilës ishte gdhendur një shqiponjë dhe poshtë saj shkruhej: RROFTË SHQIPËRIA!
Pas disa ditësh Gjoni u afrua dhe na tha:
– Djelmosha, ngulitin mirë në mendje ato qi keni shkrue, në mënyrë qi të mos i harroni dhe mandej shkyni letrat.. Ato mund të paraqesin rrezik.
Ashtu bëmë. Poezia u ngulit në trurin tim dhe mbeti e tillë edhe pas pesëdhjetepesë vjetësh.
* * *
Në korrik erdhi komisioni mjekësor nga Ministria. Ai vinte zakonisht një herë në vit. Kryesohej nga doktor Miraka. Doktor Isufi kishte sajuar për mua një diagnozë fallso sikur vuaja nga takikardia. Komisioni, që nuk donte t’ia prishte doktorit, më nxori me gjysmë norme. Kjo ishte një ndihmë e madhe. Formuam një skuadër ku të gjithë ishim gjysmë norme.
Një ditë doktor Isufi më tha:
– Kam menduar të bisedojë me komandantin e kampit për të të futur në kuzhinë. Atje do të jesh më mirë.
Në fillim ngurova. Të gjithë ata që punonin atje ishin të dënua ordinerë. Këmbëngulja e doktorit dhe respekti që ndieja për të, më detyroi të pranoja. Kështu fillova. Puna atje ishte e lehtë. Vetëm se ishte me turne. Në turnin tonë kuzhinier kishim një djalë të mirë nga Dibra. Kishte hyrë në burg pasi kishte vrarë pa dashje një shokun e tij, kur ishin ushtarë. Me të bëja bisedë vazhdimisht, e vriste ndërgjegjja për sa kishte ndodhur.Të tjerëve u qëndroja larg. Ata kishin hyrë për vjedhje ose përdhunime. Nga goja e tyre nuk dëgjoje veçse biseda të ndyra. Kështu që shumë shpejt fillova të mërzitem nga ajo punë. Vetëm se më vinte rëndë t’i thoja për këtë doktorit.
Një ditë erdhi për kontroll një ekip i Ministrisë së Brendshme, i kryesuar nga një kapiten i parë. Inspektuan komandën, rojet dhe gjithçka tjetër. Së fundi erdhi edhe në kuzhinë. Filloi të na pyesë me radhë:
– Përse je dënuar?
Të gjithë përgjigjeshin për ndyrësitë që kishin bërë. Kur erdhi radha ime, u përgjigja:
– Agjitacion dhe propagandë.
Më vështroi nga koka tek këmbët. Diçka bisedoi me komandantin e kampit që e shoqëronte dhe pastaj m’u drejtua:
– E për kë paske bërë agjitacion zotrote, mos vallë për anglo – amerikanët?
Nuk iu përgjigja menjëherë. Po mendohesha. Së fundi, vendosa t’i them të vërtetën. Servilizmin më kishin mësuar ta urreja.
– Për Shqipërinë dhe shqiptarët!
– E për cilët shqiptarë, për ata që tradhtuan atdheun dhe u bënë vegla të të huajve?
– Për shqiptarët e vërtetë. Për ata që ju i vratë, i mbyllët nëpër burgje apo i detyruat të arratisen jashtë shtetit.
U nxi në fytyrë dhe filloi të turfullojë si një qen i tërbuar. U kthye dhe iku pa thënë asnjë fjalë. Toger Ademi që ndodhej aty më pa me inat dhe tha:
– Ta tregoj unë qejfin ty!
Mori një palë hekura, më lidhi duart duke m’i shtrënguar sa mundesh. Pastaj më mbylli në qelinë që ishte për këtë qëllim. Për çudi, në mbrëmje sollën edhe Hysniun, Burimin, Kliton Dinon, Ahmetin, Myrtezanë dhe Jorgon. Ky ishte absurditeti më i madh që mund të ekzistonte. Përse të dënoheshin edhe ata për fajin tim? Apo pse ishin shokët e mi më të afërt? Edhe ata i lidhën si mua.
Hysniu me temperamentin e tij, nuk duronte dot kur shihte duart e mia të enjteshin nga shtrëngimi i hekurave dhe thërriste:
– Ju jeni të poshtër. A shtrëngohen ashtu hekurat në duart e një kalamaku? Shtrëngomini mua dhe lirojani atij!
– Pusho Hysni, mos u fol! – i thosha unë me zë të ulët që ta qetësoja.
Rojet futeshin në qeli dhe na i shtrëngonin më fort hekurat. Na lanë dy ditë pa ushqim. Pas një jave na zgjidhën duart dhe na nxorën në punë. Ato ishin ënjtur dhe nxirë nga mos qarkullimi i gjakut. Mua më hoqën gjashtë orëshin dhe më dënuan që për gjashtë muaj të mos kem takim me familje.
* * *
Po ktheheshim në kamp nga puna. Para portës kishin qëndruar disa makina.
– Kanë prurë kontingjent tjetër, – tha Myrtezai
Në të vërtetë, në mes të oborrit, kishte shumë të burgosur të rinj. Midis tyre ishte edhe Besniku. U gëzova së tepërmi. M’u duk sikur më kishte ardhur tërë familja. Me të mund të bisedoja gjëra të cilat nuk mund t’i bëja me shokët e tjerë. Kush ka provuar mungesën e familjes, e kupton ndjenjën time në atë çast.
Pranë shtratit tim ishte një vend bosh. Një i dënuar nga Kukësi ishte liruar para disa ditësh. U mundova të vendosja Besnikun në atë vend. I thashë kapterit por ai nuk pranoi. Në vend të tij më pruri një burrë rreth të dyzetepesave, nga ata që porsa kishin ardhur. Nga pamja e jashtme ngjante me një njeri serioz dhe të civilizuar.
– Mirëseardhët! Besoj se do e kalojmë mirë bashkë, – i fola.
– Natyrisht mbasi këtu nuk kemi çfarë të ndajmë – u përgjigj ai.
I was much younger than him and I didn't know what to say to him. He was arranging his clothes, and you could tell by the care he took in them that you were dealing with an intellectual.
- Where are you from? - I continued with my ignorance.
- I am from Korça and my name is Sadik Shkëmbi. But you, my boy, have a bit too much chatter.
I stood in silent shame. Had I said any words that should not have been said? He arranged his clothes and turned to me saying:
- Where are you from? Why did they let you in?
- I am from Vlora. My name is Reshat Kripa. I was arrested for agitation and propaganda, - I answered with satisfaction that he had agreed to talk with me.
- What kind of agitation did you do?
– Distribution of tracts around the city.
- Would you overthrow the government with tracts? Stop it, stop it, don't talk to me about how these people have ruined this country, even God himself can't fix it.
Shut up. I sat and did not dare to speak. I don't know why, but with his presence he had gained an authority over me.. After sitting a little, he began:
- However, I know that you are worried, that's why I'm telling you. I am a professor of literature. I graduated from Sorbonne University in France. I was a teacher at Korça High School. Since I was in university, I met Neta. She studied psychology. We fell in love and when we returned to Albania we got married. To tell you the truth, I did not like the way the communists took power. Not even the medieval methods they used against the intelligence inherited from the past. I felt that the same method was used against me. They took advantage of a completely absurd case and fired me. I had left the son of a Party Committee functionary in the classroom. I opposed this decision with my reasoning. In an instant I lost control and used an expression that was later used against me. But I think they were actually fighting me as an intellectual who had studied in the west. I was arrested on charges of agitation and propaganda and sentenced to ten years in prison. At home I left my wife, who was also fired from her job and now works in the agricultural enterprise, and my only daughter, my beautiful Violet like spring.
He stood and was looking at me carefully.
- How old are you?
– Eighteen.
- It's been an age with my Violet. It continues in the last year of high school. She is an excellent student. I'm sorry that I was the cause that prevented him from moving on.
We didn't last much longer. Vjollca's case reminded me of my class. They were also in their last year of high school. Neri was among them. There can be no more difficult moment than when you remember your good company in moments of spiritual suffering. From that moment, despite our age difference, we became good friends with Sadik. In this direction, the good opinion that Besnik gave me about him also influenced.
At the end of November Jorgua was released as a result of an amnesty that took place that year. They gave him six months. Myrtezai and I still had half of the sentence to serve./Memorie.al
Lini një Përgjigje