FLASH
Shkruar nga Ditmir Bushati
Today, no one should be surprised by what is happening in Serbia.
How can politics and ethics be reconciled, or, put another way, how can the tension between them be managed?
This is the dilemma that the renowned German sociologist Max Weber elaborated in his lecture “Politics as a Call,” which he delivered to the “Association of Free Students” in January 1919, during the short-lived Munich Revolution. More than a century later, his work still serves as a stark reminder of the overlapping dangers of demagogy, personalized leadership, and improvisation.
Although it seems utopian today to answer the question of what the ethical essence of politics is, the answer would not be complete if it were limited to the contrast between the “ethics of obedience” and the “ethics of responsibility.” According to Weber, the former is about moral force, while the latter is a true political call that requires a wholehearted commitment to a major issue, accompanied by the exercise of a deep sense of responsibility.
I called on Weber to help me better understand the paradoxical situation in which the process of EU enlargement and consolidation finds itself. After Russia's invasion of Ukraine, most of the European political elite believes that the enlargement and consolidation of the European project is necessary and inevitable, but at the same time, it is impossible.
Missed opportunities
Since that dramatic moment for European security, three opportunities have been missed. First, the Europeans have failed to capitalize on the resistance of Ukrainians in the east of the continent to end the unresolved statehood conflicts in Southeast Europe in order to focus on the long-term confrontation with Russia in the east of the continent.
In the current geopolitical annihilation context, the main EU member states chose the shortest path with the Western Balkans, concluding several agreements driven by the obsession with migration (Italy-Albania); access to natural resources (Germany-Serbia); access to the military industry (France-Serbia). Reinforcing the conviction that the Western Balkans, although geographically surrounded by the EU, are treated as a periphery where the 'problems' of the EU giants can be solved.
In terms of security and politics, the Western Balkans is far from being a region in the true sense of the word with common objectives. The investment of more than two decades in a policy focused on Serbia or its good relations with Albania in the function of regional stability, resulted neither in its democratization, nor in Serbia's embrace of a common European foreign policy.
Edhe në këtë pikë, BE-ja gjeti sërish një rrugë të shkurtër duke vendosur disa masa shtrënguese ndaj Kosovës, edhe pse dihet fare mirë se kush i nxit çrregullimet në rajon, dhe se Kosova shtet, që nga dita e parë e krijimit të saj, ka qenë e rreshtuar me perëndimin.
Megjithësë Shqipëria ka kultivuar në politikën e jashtme një qasje të linjëzuar me perëndimin që prej rënies së regjimit komunist, në mënyrë të çuditshme i kërkoi publikisht BE-së që “të mos ushtronte presion ndaj Serbisë për t’iu bashkuar sanksioneve ndaj Rusisë”. Ndërkohë që, nga ana tjetër, nuk nguroi të paralajmëronte publikisht masat e padrejta shtrënguese që BE-ja vendosi ndaj Kosovës. E madje të anullonte edhe mbledhjen e përbashkët të qeverive, si shenjë distancimi ndaj kësaj të fundit.
As sulmi terrorist në Banjskë, i cili në dallim prej konflikteve të tjera në Europë, ishte agresion i nxitur nga një vend kandidat për në BE ndaj vendit fqinj që synon anëtarësimin në BE, nuk e ndryshoi kompasin pragmatik e pa vizion strategjik të BE-së ndaj rajonit. Deklaratat qortuese ndaj Beogradit nuk u shoqëruan në asnjë rast me veprime konkrete.
Ndaj, sot askush nuk ka pse të habitet nga ajo çfarë po ndodh në Serbi. Arsyeja se përse studentet që protestojnë prej një viti rrugëve të Serbisë nuk valëvisin flamurin e BE-së duhet kërkuar tek fakti se BE-ja më shumë ka predikuar sesa luftuar për jetësimin e standardeve demokratike dhe vlerave europiane në rajonin tonë. Nuk është ekzagjerim të thuhet se BE-ja me politikën e ndjekur e ka humbur Serbinë, përveçse ka humbur edhe investimin e saj: Aleksandar Vučić.
Së dyti, administrata e presidentit Biden nuk prodhoi ndryshimet e dëshiruara në rajon. Megjithëse Biden do të mbahet mend ndoshta si presidenti i fundit atlanticist në Shtëpinë e Bardhë, teza e tij për një ndarje mes demokracisë dhe autokracisë nuk dha efekt lidhur me sfidat e demokracisë dhe shtetit të së drejtës në Europën Juglindore. Siç pati thënë në podcastin tim “Public Square”, një prej shkencëtarëve politikë më në zë në SHBA, Ian Bremmer, “SHBA-të e patën atë pozicion në vitin 1989, kur ra ‘Muri i Berlinit’. Por në vitin 2024, ideja se një president amerikan thotë se ‘SHBA-të do të bëjnë dallimin midis demokracive dhe regjimeve autoritare’, nuk është shumë e besueshme, nuk reflekton realitetin”.
Në rajonin tonë, zgjedhjet kanë humbur rëndësinë. Atë që Tocqueville njëherë e një kohë e përkufizonte si “efekti surprizë” i tyre, për shkak të gjendjes së ethshme në të cilën përfshihet shoqëria në një proces zgjedhor dhe faktit se rezultatin e zgjedhjeve nuk mund ta parashikosh paraprakisht, e as ta ndryshosh më pas. Në dallim prej shumicës së vendeve perëndimore dhe prej vendeve të Europës Qendore dhe Lindore, që teksa po bëheshin pjesë e BE-së përjetuan ndryshime të shpeshta pushteti, jetëgjatësia dhe personalizimi i pushtetit janë tipare dalluese në Ballkanin Perëndimor. Madje, edhe në ato raste ku rotacioni politik është mundësuar, ai nuk është shoqëruar me agjendë transformuese dhe vështrim për nga e ardhmja.
Po kështu, nismat rajonale me prapavijë ekonomike, të cilat u mbështetën nga administrata Biden me parimin “le të bëjmë fillimisht biznes e më pas politikë” nuk arritën rezultatet e pritshme dhe as nuk ndihmuan në zbutjen mosmarrëveshjeve dhe transformimin e armiqve të dikurshëm në fqinjë të mirë.
Së treti, Gjermania e kancelarit Olaf Scholz, foli për “Zeitenwende” (pikë kthese) dhe premtoi në programin qeverisës një “përshpejtim” të procesit të pranimit në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor, gjë që nuk ndodhi. Deri më sot, çdo valë anëtarësimi në BE ka pasur Gjermaninë si forcë lëvizëse, kombinuar me koalicione udhëheqëse nga shtetet anëtare që shtyjnë përpara këtë proces.
Le të mos ushqejmë asnjë iluzion. Fjalët inkurajuese të komisioneres për zgjerimin në lidhje me kapitujt e negociatave, vendet pararojë dhe data të mundshme anëtarësimi për në BE, duhet të përputhen me realitetin në tërren për gjendjen e demokracisë, sundimit të së drejtës në ekonomi, ç’kapjes së shtetit, lirisë së medias, përfshirjes së opozitës, shoqërisë civile, akademike, dhe biznesit si pjesë integrale e procesit të zgjerimit. Njëkohësisht këto fjalë, duhet të përputhen me angazhimin politik të vendeve kryesore të BE-së dhe praktikën e raundeve të mëparshme të zgjerimit.
E njejta qasje u ndoq edhe me Stategjinë e Zgjerimit të 2018-ës, ku komisioneri i zgjerimit të kohës deklaronte se: “Serbia dhe Mali i Zi, si dy vende pararojë do të mund të anëtarësohen në BE në vitin 2025”. Vështruar shtatë vite më pas, mendoj se, në çdo rrethanë, fjalët duhet të mbështeten tek veprime konkrete, pasi në të kundërt rrezikojnë të prodhojnë skenën e “pretendimit të dyfishtë”, dëshmitarë të së cilës kemi qenë disa herë, ku nga njëra anë, vendet e Ballkanit Perëndimor pretendojnë se po “reformohen”, dhe nga ana tjetër, BE-ja pretendon se po “zgjerohet”.
Hendeku thellohet
Megjithëse që nga 24 shkurti i vitit 2022, ka një moment të ri gjeopolitik në Europë, procesi i zgjerimit është ende një histori anësore, pjesë e një historie shumë më të madhe rreth të ardhmes së Europës, luftës, raporteve me fuqitë e tjera globale, autonomisë së saj strategjike dhe arkitekturës të sigurisë.
Po! Politika e zgjerimit të BE-së është ringjallur si një nevojë gjeostrategjike pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia, me perspektivën e anëtarësimit të Ukrainës dhe Moldavisë, sikundër me bisedimet e anëtarësimit me Malin e Zi dhe Shqipërinë, apo me miratimin nga Komisioni Europian të planeve të reja të rritjes dhe intrumenteve lehtësuese, të përshtatura sipas profileve specifike të vendeve të përfshira në procesin e zgjerimit.
Por kjo nuk mjafton! Plani i Rritjes Ekonomike ofron vetëm një rikalibrim të vogël të status quo në marrëdhëniet ndërmjet BE-së dhe Ballkanit Perëndimor në kontekstin e ri gjeopolitik, me rezultate të kufizuara, në mungesë të ambicies politike dhe inovacionit institucional të nevojshëm për të sinjalizuar një përparim të vërtetë drejt anëtarësimit në BE. Masat e Planit janë modeste dhe nuk kanë gjasë të riformësojnë marrëdhëniet ekonomike apo të ndryshojnë trajektoren e zhvillimit të Ballkanit Perëndimor, për të arritur konvergimin ekonomik e zhvillimor me mesataren e BE-së.
Në vend të kësaj, Plani ndjek një logjikë graduale që i shtohet peizazhit tashmë të tejmbushur me mjete politike dhe instrumente financiare, që prej prezantimit të Procesit të Stabilizim Asociimit në vitin 1999. Që, për hir të së vërtetës, kanë zgjeruar gjurmën institucionale dhe normative të BE-së ndër vite në rajon, por nuk kanë mundësuar dot një transformim strukturor. Në vend që të shërbejë si instrument për tejkalimin e sfidave që lidhen me prapambetjen demokratike, zhvillimin ekonomik dhe shoqëror, integrimin e plotë në tregun e vetëm të BE-së, Plani i Rritjes rrezikon të shërbejë thjesht si një shoqërues i tyre.
Ndaj, barrierat e vazhdueshme përsa u takon faktorëve të prodhimit mes Ballkanit Perëndimor dhe BE-së do të vazhdojnë, sikundër lehtësirat në transferta dhe shërbime bankare për qytetarët dhe bizneset nga rajoni ynë do të jenë të pallogaritshme, krahasuar me atë çfarë ofron Zona e Vetme e Pagesave në Euro (SEPA) për qytetarët dhe bizneset që veprojnë brenda BE-së.
Në rastin e vendeve të Europës Qendrore dhe Lindore, integrimi në tregun e vetëm të BE-së ishte një nxitës i madh i bashkëpunimit rajonal dhe rritjes së tregtisë midis tyre vetëm pas hyrjes në BE, çka dëshmon për rolin e pazëvendësueshëm të tregut të vetëm në zhvillim ekonomik dhe tregtinë e bazuar në rregulla. Prandaj, theksi tek tregu i përbashkët rajonal nuk përmbush nevojën dhe aspiratën e vendeve të Ballkanit Perëndimor për zhvillim ekonomik të qëndrueshëm.
Nëse krahasojmë grantin prej 2 miliardë euro të Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor me grantin prej 357 miliardë euro për vendet anëtare, në kuadër të Gjeneratës së Ardhshme të BE-së, kontrasti është rrënqethës.
During the budget cycle, which coincides with the expressed ambition of the Commissioner for Enlargement and Montenegro and Albania to conclude the EU accession negotiation process, the Western Balkans will receive grants from the EU, on average, worth up to 619 euros per capita. While grants per capita in the EU member states that surround us in this corner of Europe range from 3,540 euros for Slovenians to 5,700 euros for Greeks, proof of the fact that the development gap between us is not narrowing, but deepening.
Decisive action, not gradualism
The project of European consolidation in our region requires decisive bilateral action and not gradualism to cement the status quo. It is about three things: a) a credible promise coordinated between the European Commission and the EU member states that each state can realistically achieve membership; b) a cooperative internal political environment for the implementation timeline of reforms stemming from the talks, and co-identifying for the protection and promotion of national interests in the EU; c) financial assistance and support programs to meet standards and mitigate the development gap.
To close again where I started, with Weber's haunting dilemma, about the tension between the "ethics of obedience" (the consolidation of the European project is irreversible) and the "ethics of responsibility" (concrete work and readiness for sacrifices by those who want to be part of this project), although he acknowledged the moral force of the first, he supported the second. Since a true political project, such as the consolidation of the European project, requires a fervent commitment and a deep sense of responsibility from both sides: the Western Balkan countries and the EU.
Lini një Përgjigje