FLASH
Shkruar nga Pamfleti
On July 8, 2006, Pjetër Arbnori, one of the opponents of the communist regime of Enver Hoxha and his successor, Ramiz Alia, who suffered almost 28 years of political imprisonment, passed away in a hospital in Naples, Italy. After the 1990s, given his time in camps and prisons, he was rightly considered the "Mandela of Albania."
Since 1991, Pjetër Arbnori was engaged in the anti-communist movement that led to the overthrow of the communist regime and in the first elections of March 1991, he was elected a deputy in the Albanian Parliament, as a representative of the Democratic Party in one of the areas of the city of Shkodra, and subsequently, in the years of pluralism and democracy, he was one of the most influential politicians, being elected a deputy in five legislatures of the Assembly of Albania.
Mr. Arbnori was also a founding member of the Democratic Party, the first opposition party after the establishment of the multi-party system in Albania in the early nineties. Shortly before his death, the renowned BBC journalist, Aleksandër Furxhi, spoke with Mr. Arbnori for the “Interview” column, which we are publishing below in this article.
Interviewed by: Aleksandër Furxhi
BBC: Mr. Pjetër, can you tell me what your family was like, what family from Shkodra do you come from?
Pjetër Arbnori: My family's origins are in Shiroka, which is a neighborhood of Shkodra, on the shores of Lake Shkodra with an extremely beautiful view, which has left an impression on me all my life. My father comes from a family of fishermen. Later he attended school and was promoted to officer in the Kingdom of Zog.
Later, like most officers, he joined the Albanian Gendarmerie in the years 1939-1942. He was invited by the communists to join the communist chetas. He refused and was killed in a clash with them. I was orphaned at the age of seven and I was an orphan with two sisters, nine and ten years old. My mother and sisters worked as manual laborers to keep me in school.
I went to school again, fortunately, to finish third grade at the Jesuit school, where Albanian has been taught since 1864, and at the Shkodra State Gymnasium, which is the first state gymnasium in Albania. I received the gold medal, which they didn't give me, even though I had excellent grades. They didn't give me it for political reasons.
BBC: Mr. Pjetër, why were you arrested? It is said that you started political activity when you were young. What was this political activity like, what did you do?
Pjetër Arbnori: Që në moshën katërmbëdhjetë vjeç, unë bëja pjesë në grupe që punonin kundër pushtetit komunist, i cili nuk kishte asnjë liri. Unë mund të krenohem se kam bërë pjesë në një grup që ka hedhur trakte, ka zhvilluar aktivitet të ndryshme dhe pastaj kur unë kalova në Durrës, sepse isha i papunë në Shkodër, ngrita një grup të tillë dhe pastaj u bashkova me grupin që drejtohej nga Uran Kalakula, Tanush Kaso, Agim Musta edhe të tjerë shokë që quhej “Grupi Social-demokrat”, sepse synimi ishte krijimi i një partie ilegale, pasi ne ishim për pluralizmin dhe kundër monopartizmit.
Unë kam hartuar programin e partisë së re. Me anën e spiunëve ne u zbuluam, u arrestuam si grupe në Tiranë, e në Durrës dhe kështu që unë kam bërë rreth dy vjet birucë ose hetuesi, me qëllim që të zbuloheshin lidhjet e mia.
BBC: Çfarë ju kujtohet nga ajo periudhë zoti Pjetër. A e mbani mend kur ju arrestuan?
Pjetër Arbnori: Unë sapo kisha përfunduar së shtypuri programin, i cili do të diskutohej në mbledhjen e përbashkët në Tiranë. Unë dola nga shtëpia që të shkoja me tren nga Durrësi në Tiranë. Erdhi nënkryetari i Degës Brendshme, më vuri me forcë dorën mbi supe, më kapi nga krahët dhe tha; “Je i arrestuar”! Prej atje më çuan në Degën e Brendshme, më kërcënuan, më bënë presion që të tregoja shokët. Unë u thashë që nuk di gjë, por më gjetën ne xhep një pjesë të kopjeve në dorëshkrim të programit.
BBC: Dhe sa vjeç ishit ju?
Pjetër Arbnori: Unë isha 26 vjeç.
BBC: Dhe fillon kalvari juaj 28 vjet në burg. Pa dyshim që është një jetë e tërë, 28 vjet janë shumë. Çfarë kujtoni, mbani më shumë mend, ose çfarë ju ka ngelur më shumë në mend nga kjo jetë e tërë, e kaluar në burg?
Pjetër Arbnori: Së pari do të flas për dy vitet e birucës, për gjyqin, për dënimin tim me vdekje dhe për ndenjën në birucë. Për afro tre muaj, më kanë lënë të lidhur këmbë e duar, me hekura me pranga dhe vetëm me një batanije, të cilën e kapja me dhëmbë dhe rrotullohesha për t’u mbuluar.
Më kanë torturuar me hekura, me gjilpëra, shpuarje me gjilpëra, rrahje, futje në arkivol. Më kanë dërguar gjoja për të më pushkatuar. Edhe gjatë dënimit me vdekje, mua më kanë marrë në hetuesi, me shpresën që vdekja do të më detyrojë që të flasë.
Në fakt, janë shumë shokë të mi, të gjallë ose të vdekur, të cilët kanë pasur aktivitet me mua, por unë nuk kam treguar dhe nuk janë arrestuar. Do të them gjithashtu që edhe gjatë hetuesisë dhe mbas hetuesisë, janë përpjekur të më bëjnë për vete, por unë mund të them, jo se jam trim, por frikacak nuk kam qenë kurrë dhe do të them që zoti më ka shpëtuar pa u turpëruar. Unë kam pasur fatin e keq, që të më fusin në birucë çdo dimër, por nuk përtonin të më fusnin edhe në verë. Sidomos në dimër ishte e vështirë, sepse të hiqnin peliçen, pantallonat, të hiqnin çorapet dhe detyroheshe të kaloje në çimento një muaj të tërë, në terr. Unë mbaj mend edhe periudha kur jo vetëm dhomat, por edhe korridoret, edhe birucat e shumta të Burrelit, kanë qenë 32 biruca, të gjitha ishin të zëna.
Dhe, në një birucë që ishte dy metër, me dy metër e gjysmë, banonin shtatë vetë, bashkë me dyshekët, bashkë me plaçkat, bashkë me ndërresat, bashkë me ushqimet. Dhe, këta shtatë vetë, flinin si sardelet, domethënë tre nga dera, katër nga muri kundruall dhe këmbët e mia shkonin në gojën e tjetrit dhe këmbët e tija, vinin në gojën time. Kuptohet që gjella ishte, o me kunguj, ose me oriz të krimbur, me makarona të krimbura dhe me fasule të krimbura…!
Të krimbura sepse i zgjidhnin të gjitha ato që tepronin magazinave dhe i sillnin në burg. Oriz, makarona ose fasule, por gjithmonë po ua them, jo një ditë, jo një javë, jo një muaj, por me vite të tëra, makaronat, orizi, fasulet, ishin me krimba ose me miza, e ne i ndanim krimbat ose mizat, ose krimbat që dilnin përsipër dhe pjesën tjetër, e hanim se nuk kishim se çfarë të bënim.
BBC: Dhe, një pjesë të mirë të kohës që e kalonit në burg ju e shpenzonit duke shkruar apo jo? Ishte e mundur, si arrinit të shkruanit?
Pjetër Arbnori: Në burg, sidomos në Burrel, por edhe në Tiranë, kishte një rregullore, që thoshte mund të mbash një libër, një fletore e, një laps. Shpesh ne u thonim; “Ne na duhet edhe fjalor” dhe roja thoshte; “Mirë, studioni njëherë fjalorin, pastaj merrni librin”!
BBC: Domethënë, ju u lejonin të mbanit libra në gjuhë të huaj, apo jo?
Pjetër Arbnori: Kur kam shkuar në Burrel, atje në kohën e përparshme, kishte patur libra në gjuhë të huaj, por shumicën e tyre e kishin mbledhur dhe i kishin mbajtur në një depo atje dhe nuk i jepnin. Ai që i kishte shpëtuar librat në gjuhë të huaj, kishte bërë maskime të tilla, për shembull, duke hequr kapakun e librit të Marksit, librit të Leninit, hequr kapakun e librave te Enver Hoxhës dhe mbështjellë librat e tjerë kur mundte, për t‘i maskuar.
In addition, in prison, we were also allowed books by Enver Hoxha in Italian, German, English or French, and the thing is that most people learned foreign languages with Enver Hoxha's books. I will tell you another method that I followed to learn French. I had the book War and Peace by Tolstoy, there are many pages or half pages that are written in French describing the social life of the Russian aristocracy and underneath was the translation.
I took all these French parts and the translation parts and put them in a notebook which I tried to memorize and then I also built a grammar, spelling, etc. notebook, where I wrote down the various rules of spelling, grammar, etc. If I had this notebook now it would look a little funny, but it was a very laborious work through which I learned French.
BBC: And, after the ordeal of prison, another life comes for Mr. Pjetër, and this country, these people, this nation, values you in the highest way and you remain from 1992 to 1997, speaker of the Parliament of Albania. What does this part mean to you? Have you felt yourself, so to speak, rewarded, for all that sacrifice, for all that life, for all that suffering you went through?
Pjetër Arbnori: I don't call this an honor for me, I call it an honor and an obligation that the people felt towards the former political prisoners, who suffered for forty or so years in communist prisons and who worked without pay, in swamps, in mines, in various construction sites, in various constructions, in different parts of Albania.
BBC: Mr. Pjetër, you are also held up as a very special example of human vitality, who after a difficult life spent in prison, manages to find strength, manages to find energy, to create a family at an advanced age. And you have a happy family today, as far as we can see. Can you tell us something about your family, about your children?
Pjetër Arbnori: I will say that this was a happy day for me, a day when all my friends sang and danced and then fate decreed that my wife would give birth to a daughter who is thirteen years old today and later, a son who is eleven years old today and that fortunately for me, they were blessed by Saint Mother Teresa and this is truly a source of pride for me, but also a responsibility for my duties. /Memorie.al
Lini një Përgjigje