FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Sadik Premten had adored him in his early youth, there in the villages of the "Vlora River" in the 40s, but after 60 years, he was able to be by his side. The strange story of Dilaver Premti from Vranishti in Vlora, who spent 20 years in prison and then "wasted" in the endless ordeal of deportations, had as its genesis, precisely the fact that he was a supporter of Sadik. Although with the same last name, he admits that he did not know her personally at that time. The ideologue and the man who had taken his mind, lived about 30 km. away from him, in the village of Gjormë. With a family that was under the influence of the "National Front", Dilaveri preferred Sadiku, who was against the communists Hysni Kapo and Mehmet Shehu, who "sowed fratricide in the province, and so on"!
A student at the commercial school of the coastal city, he had learned that in the village where he had to pass to go to his home, in distant Vranishti, he was one of the top leaders of the party, which promoted the "armed uprising". to drive out the occupier. Then, in the whole province, "only Sadik, who bore the nickname "Jhepi", was talked about". A relative of his had identified it. The village of Gjorm, according to Dilaveri, had become a post-block that was not easily passed. "All the boys of that village, as well as the nearby villages, gathered around their leader." When he was a student, he also learned about the opposition, which the former guerilla figures of the "Pocket" city already did. He had learned that he was "paid dearly", his head in those moments, not only in the region of Vlora. But he had never seen her face to face. "Why not, I dreamed it."
A little while later, he learned that an assassination attempt was organized at "Ura e Zonjës", where the villages of Gjorm and Lepenicë are divided. Then, chance brought him face to face with Sadik Premten, in the hot days of November 1944, in the northern city of Shkodër, while he was preparing to leave the country. There were some moments that did not even exceed 120 minutes. 16 years old, together with some fellow villagers of the area, among them three cousins of Sadik, decided to leave for the streets of Europe. Maybe he could even get an education, since he was a good student at the Trade School. This has been for many years, the hostage of a boy who dreamed of a different future, but could not realize it.
After three years, he tried to escape again, after he had left the prison in Llakatund, but the Greek EA M -ists handed him over to the border, when he was at the gates of Filati, together with two other friends. The summer of the 90's was the moment that changed the course of his life, thus making the old boyhood dream come true, to meet the man for whom the communist system had vented to the maximum over all the storms and curses. that have ever been released to man, who although within the species, thought and projected a different future, without dictatorship.
Surprised by his character, but also by his wisdom and analysis of the events of the day, he trusted his life as a child right in Paris. The words of a leader already in the French Communist Party, show that Albania at that time, and his party, lost the chance to have a loyal and far-sighted politician, which would surely lead it to other better trends. "Maybe if the ideas of Sadik Premte prevailed, we wouldn't be in Europe where we are today". After all, this is his opinion.
"Sadik has had three assassination attempts in Paris, and all three have failed thanks to his ingenuity and self-defense instincts, but also the love that his French acquaintances had for him," says Dilaver Premti. "Enver Hoxha paid for his head, maybe even the gold from what he took from us," says Dilaver Premti. Then, together with his brother Zijai, who had also arrived in Paris, a few days before him, they were the closest people to Sadik Friday in the French capital, Paris.
That's how that warm April day has come, where spring had just opened its first buds. A phone call from Zijai and he is found in front of Sadik's gate. He does not forget the last moment, when he saw the man he had adored for 50 years, lying under the couch, lifeless. Then the numerous tributes from the personalities of the French left politics, friends of this country, and Albanians gathered together, regardless of idea or religion, who also took many photos at his grave.
Mr. Dilaver, how did you meet Sadik Premten, while you have a common last name, it seems that you are of the same blood?
Yoo….! We are not of the same blood. I myself am from Vranishti, while Sadiku was from the village of Gjorm. But what I want to tell you honestly is that I have adored him since my early youth. When I was also a student at the Commercial School of Vlora. We are from a province, "Lumi i Vlora", and to get to my village, you have to go through Gjormi, where Sadiku was born. It is true that in the early 40's I was in the period of adolescence, as you call it today. Getting to know Sadik started through the conversations I heard in our family homes, neighbors, and friends of my family, who, even though they were leaning towards "Balli i Kombit", spoke with respect about his character and virtues.
Në fillim ishte hapur fjala në krahinë, që një njeri me pseudonimin “Xhepi” ishte nga figurat kryesore te Lëvizjes Antifashiste që kishte nisur në atë periudhë në Shqipëri. Vlerësimet për Sadikun bëheshin, pa e ditur se “Xhepi” ishte vetë ai. Në të gjithë krahinën, njihej si një njeri që i peshonte fjala, ndonëse edhe ai nuk pati ndonjë moshë kushedi se ç’farë. Kishte një inteligjence natyrore, për t’u patur zili. I shkolluar ishte. Djali i premtajve, ishte bërë pikë referimi në atë kohë në zonën tonë.
I dashur dhe i pritshëm, thonin edhe ata që e njihnin nga afër. Pas asaj që u quajt; “Lufta kundër fraksionit” në Vlorë, e që nuk kaloi pa lenë gjurmë të thella në të gjithë Vlorën e krahinat e saj, u kuptua se Sadiku, ishte njeriu kyç i asaj lëvizje, por që ishte vënë në shënjestër. E thirrën në Tragjas, “për t’u sqaruar”, por që u lajmërua në kohën e duhur, dhe së bashku me një grusht djemsh, jo vetëm të Gjormit, që i njihnin që të gjithë si trima, u kthyen duke e lënë të parin e komunistëve, me gisht në gojë. Pra u dështoi plani për ta vrarë. Më pas nisi lufta brenda llojit të tyre.
“Çeta Plakë”, një nga çetat e para antifashiste në të gjithë vendin, e që komandohej nga “Vangjua” (pseudonimi i Neki Ymerit), djalë trim, strategu që si bënte syri “tërr”, u bë epiqendra e goditjes. Ky komandant kishte qëlluar që të ishte edhe kunati i Sadik Premtes, (pra i kishte marrë motrën për grua), futet në kurth nga Mehmet Shehu. Di që është bërë një përpjekje në një fshat të Mallakastrës, ku e mbanin të arrestuar dhe është vrarë si aksidentalisht” Xhemil Çakërri dhe ky kuadër i kësaj çete, kurse “Vangjua” i shpëtoi litarit që ishte ngritur për të. Pastaj me sa duket, Nekiu shkoi në fshatin e tij dhe e ndau mendjen, duke qëndruar në krah të kunatit.
Më falni, të gjitha këto histori ju i keni jetuar si bashkëkohës apo…?!
Siç të thashë, kam qenë në shkollën Tregtarë atë kohë. Me gjithë konspiracionin e madh të kohës tek ne, edhe pse frynin erëra të ndryshme, shumë gjëra merreshin vesh. Të kuptohemi. Ka qenë vështirë që të merrje vesh, se filani e bëri atë aksion, apo filanin e vrau iksi, ta zëmë. Ngjarjet mbesin si ngjarje. Ashtu siç kanë qenë. Për shembull. Kur kaloje në Gjormë në atë kohë, i cili konsiderohej si “Moska e dytë”, ishte e pamundur që të mos “kontrolloheshe” nga djemtë e atij fshati.
Pas luftës kundër fraksionit, ndryshoi gjithçka. Në ambiente të ndryshme doli fjala që Sadik Premtja, ishte vënë në shënjestër nga drejtuesit e lartë të partisë së tij, të cilët kishin ardhur nga Tirana. Ai nuk piqej me në fshat me Hysniun e Mehmetin, të cilët vinin vazhdimisht aty. Këtë ma thonin njerëzit e afërt të mi, që kam patur në atë fshat, e që ishin pranë Sadikut.
Tani na del, që në këtë fshat, fill pas dështimit të Tragjasit, na paska ardhur aty si klandestin vetë Hysni Kapua, i cili me sa duket, donte që të bënte “diferencimin” e djemurisë së Gjormit nga Sadiku. Mbase kërkonte edhe ndonjë dorë që mund të qëllonte mbi të, duke shfrytëzuar ndonjë grindje të vjetër familjare, por me sa duket, dështoi shumë shpejt në misionin e tij. Siç kemi marrë vesh tani vonë, nga dëshmitarë okularë, pas tre ditëve i fshehur e në “besë”, të një familje në një nga lagjet perëndimore të këtij fshati, është larguar i maskuar si grua. Kishte veshur një palë tumane, e në kokë një dorë shkarpa, ashtu siç bëjnë gratë tona, në ato anë. I shoqëruar nga një grua e familjes që e mbajti në besë, del mbi lagjen “Ndregjon” në “Vris”, e pastaj ka marrë malin në një buzë mbrëmje.
Për këtë e pagoi Gjormi. Pas luftës dhe ardhjes në fuqi të Enverit, Hysniut e Mehmetit, ky fshat i Sadik Premtes u cilësua si fshati i “tradhtarëve të partisë”. Mbaj mend që Sigurimi në atë kohë arrestoi edhe pesë djem të këtij fshati, kryesisht çobanë dhish, nën akuzën se “kishin organizuar një atentat për shokun Hysni”, i cili pritej që të kalonte aty, mes përmes për në Tërbaç, fshati i tij. Pas një vit e ca hetimesh, dështuan në sajë edhe të njerëzve të mirë, që nuk morën përsipër ti njollosnin në hetime të pafajshmit, por që edhe këta e pësuan më vonë. Policia u detyrua që të ekzekutojë operativin e zonës, që i “mori në qafë” gjormiotët. Kjo ka ndodhur aty nga fundi i viteve ’50-të
Përmendët më sipër se familja juaj ishte me ‘Ballin’. Kjo organizatë, a ishte ndeshur me Sadikun e njerëzit e tij në Gjorm e gjetkë, që përfaqësonin atë kohë një rrymë tjetër, komuniste?
Është e vërtetë që “Balli Kombëtar” në atë kohë, ka qenë një forcë potente. Edhe brenda në fshatin Gjorm, ku jetonte Sadik Premtja, ne kemi patur strukturat tona. Duhet që të kuptoni se krejt “Lumi i Vlorës”, ka qenë në një harmoni të plotë dhe nuk ka patur raste të vëllavrasjes. Sadiku ishte kundër kësaj vëllavrasje, edhe pse ishte i asaj që ne i thonim “rryma e kuqe”.
Këtu mendoj unë se është dallimi esencial, midis tij dhe atyre që inspironin për diktaturën. Unë kam njohur në fshatin e tij një ballist, që ishte njëkohësisht edhe një nga poetet më të mirë të ‘Ballit’, i cili si për ironi, e kishte shtëpinë fare pranë të asaj të Sadikut, e që vargjet e tij unë i kujtoj edhe sot. Ai ka rrojtur deri para pak vitesh, sigurisht me damkën e ballistit
A munde që të takohesh ndonjëherë në atë kohë me Sadikun?
Pas asaj që quhet; “Lufta kundër fraksionit të ‘Xhepit’”, komunistet u hakmorën për kthimin nga rruga të Sadikut. U organizua një pritë në mes të rrugës, që lidh dy fshatra, Lepenicë dhe Gjormë, në vendin e quajtur “Ura e Zonjës”. Koka e tij kërkohej në “tepsi”. Sadik Premtia që ishte tërhequr tashmë nga shokët e tij më të ngushtë të luftës në qarkun e Vlorës, është ndodhur një ditë si mysafir në Lepenicë, tek të afërmit e tij, së bashku me një grusht djemsh nga fshati i Gjormit.
Qëllohet nga një skuadër e komanduar, e që kishte vënë pritën. Vriten Neki Ymeri e Xhafer Dalani, të cilët ishin në krye të grupit, duke ecur të shkujdesur. Nuk e mendonin se puna do të shkonte deri aty. Dihet që Sadiku dhe të tjerët shpëtuan, duke u futur në përrua, e pastaj dolën në Shushicë. Pas kësaj ngjarje, ishte tepër vështirë që të gjendej adresa e tij. Unë nuk kam patur informacion ku është ndodhur. Nga fillimi i nëntorit të vitit 1944, takohem me disa të afërm të Sadikut, pasi unë isha në Gjormë tek njerëzit e mi ato ditë, e së bashku shkojmë për në Shkodër.
Qëllimi im, ishte që të delja në Europë. Isha fare i ri dhe dëshiroja që edhe të shkollohesha atje, ashtu siç kishin bërë shume djem shqiptarë. Rastësisht takojmë edhe Sadikun atje. Të më besoni që jam lumturuar. E kam shtrënguar me dorën time, prej çunakut idealist. Kemi ndejtur për momentin vetëm rreth dy orë e, pastaj u ndamë për t’u takuar përsëri, por që nuk ndodhi më kështu. Kjo, edhe për fajin tim, në një çast. Me Sadikun iku edhe Hasani e Fetiu, dy kushërinj të tij, të cilët i gjetëm atje. Se si mbërriti në Francë dhe se ç’rrugë mori, këtë nuk e di.
Unë u ktheva pastaj, duke rrugëtuar nëpër Shqipëri. Gjeta edhe një punë si llogaritar, por pak muaj më vonë, më hoqën dhe u ktheva në fshat, ku më arrestuan. Filloi kalvari i vuajtjeve nëpër burgje. Një herë u arratisëm aty nga fundi i viteve ‘40-të, nga burgu i Llakatundit, së bashku me disa shokë. Një treshe, shkuam e dolëm rrugë e pa rrugë, në Greqi, diku në një fshat afër Filatit. Ishte dimër i egër, e forcat e policisë, ishin që të gjithë në këmbë. Në një shtëpi greke, na kapën forcat e E.A.M-it që na dorëzuan në postën kufitare shqiptare. Kaq u desh që të viheshim në shënjestrën e Sigurimit, që nuk na u nda për gjysëm shekulli. Kam bërë pak me shumë se njëzet vjet burg, e pastaj kam qenë i internuar, deri në ditën që shpërthyen ambasadat.
Pas kësaj, u larguat nga Shqipëria?
Po. Dhe për këtë i a di për faleminderit edhe Sadikut, i cili, e pse ta fsheh, më ka tërhequr si me magnet. Zgjodha pra Francën. Është një odise pastaj gjetja e mënyrës për t’u larguar nga ai vend, të cilin, edhe pse ishte vendi im, ku më kishte “rrënua koka”, ma mohuan. Kur jam ndodhur mbi Bari, qytet fare pranë Vlorës sime, (përballë Adriatikut në aeroplan), kam qarë si fëmijë. Edhe me ligje, si plakat tona zakonisht, në gjëma të mëdha. Jam pjekur edhe me të vdekurit e mi në varreza, përpara se të vë këmbën në Rinas. Na ishte mohuar gjithçka. Në ‘Sharl De Gol’ mbërrita që atë ditë. Me vete kisha adresën e Mehmet Kushit, që ka qenë i burgosur me mua, e që ishte njeri i afërt me Sadikun.
Nga Shqipëria, nuk e merrja dot. I kërkova adresën e Sadikut dhe ai ma dha. Në telefonin e shtëpisë, më del një zë i njohur. Ishte Zijai, vëllai më i vogël i Sadik Premtes, shoku e miku im i vuajtjeve dhe i halleve, që kishte vetëm tre ditë që kishte mbërritur në Paris, së bashku me Luan Kokën. Më morën e drejt në shtëpinë e idhullit tim, të rinisë së hershme. Ai për momentin nuk ndodhej aty. Kemi festuar atë natë dhe jam dehur, si rrallë ndonjëherë në jetën time. Ishte mbase një mënyrë për të nxjerrë dufin, që ishte kyçur për 50 vjet brenda vetes sime e, që më la pa shtëpi e katandi, larg të afërmve të mi. Kjo sepse unë, mendoja ndryshe nga ata, që ishin në pushtet.
Realizuat ëndrrën kësisoj, a u ndatë me Sadikun pas kësaj?
Jo. Duhet të kuptoni një gjë. Është viti ‘90 të, dhe unë pas mbërritjes, sipas gjithë rregullave kërkova azil politik, të cilin qeveria Franceze, ma akordoi shpejt. Jetoja e banoja në një rezidencë refugjatesh, së bashku më shumë të tjerë. Në atë kohë në Paris e në Francë, ekzistonte një komunitet i gjerë shqiptarësh. Kishte nga të ardhurit e pas luftës, por edhe nga ambasadat. Jeta ime kufizohej në takimet e përditshme me Zijanë, që u bë për mua një vëlla i vërtetë, por edhe me Sadikun. Ky ishte atë kohë pensionist. Kishte punuar si llogaritar, në një nga firmat e mëdha tregtare “Fnak”. Shkollën për atë e kishte bërë. Vinte me ne në fund javë, e dilnim në periferi edhe të Parisit ndonjëherë. Nuk jemi ndarë pas kësaj, pasi unë konsiderohesha si njeri i afërt me atë.
Cila ka qenë jeta dhe veprimtaria e Sadik Premtes, në kryeqytetin francez, në kohën që e keni takuar ju?
Rregullisht si një nëpunës në një shoqëri si ajo franceze, ai është marrë, duke i qëndruar besnik bindjeve të veta të rinisë së hershme edhe me politike. Di që ka qenë i inkuadruar, në një nga partitë e majta këtu në Francë. Kam parë në dhomën e tij disa foto me shokët e, midis të tjerëve edhe me Georg Marshenë, një prej drejtuesve më me emër, në lëvizjen e atyre viteve. Ai bënte jetë të rregullt partie. Dhe kjo dihej nga të gjithë komuniteti shqiptar në Paris.
Historia e tre atentateve që kishte organizuar Sigurimi i atëhershëm shqiptar, me këmbënguljen e vetë Enver Hoxhës, për ta eliminuar fizikisht, e kishte bërë që të ishte shumë i kujdesshëm, me bashkëkombësit e vet. Ai nuk donte që të pësonte fatin e Trockit, të cilin Stalini e vrau pabesisht. Me mua dhe Zijanë, shpesh bisedonte kryesisht për njerëzit tanë të afërt, që kishim lënë atje në Shqipëri.
Asnjëherë nuk kam dëgjuar që të fliste e, të përgojonte ish- shokët e tij, me të cilët i kishte lidhur fillimisht lufta. Një ditë e pyeta me shaka. “Sadik, tani që fitoi demokracia, a do të kthehemi në Shqipëri”? Vuri buzën në gaz. Tundi kokën e më tha; “Kam edhe ca obligime të tjera. Pastaj mosha dhe sëmundjet, nuk më lënë që të lëviz”! Kishin filluar proceset e para demokratike në vendin tonë, edhe pse të pa kristalizuar mirë. Kur u rrëzua busti i Enverit, një prej gazetarëve të këtij vendi, i mori një intervistë të gjatë.
Më duket në një studio televizive, apo në një gazetë, që për momentin nuk më kujtohet mirë, pasi unë nuk ndiqja as televizor, e as gazetë, për shkak se nuk e njihja gjuhën franceze. Sadikun, nuk guxova që ta pyes. Një shqiptar emigrant si unë, më tregoi që ai; “kishte folur fjalë të mençme dhe i kishte bërë një analizë, gjithë asaj që ndodhi për një gjysëm shekulli në Shqipëri”
Tani të vijmë tek momenti fundit i jetës së tij. Si e morët vesh ngjarjen?
Pranverë ishte, fillimi i muajit prill. Mua më telefonoi Zijai. Ky kishte qenë tek një miku i tij, aty afër. Së bashku menjëherë, jemi ndodhur përpara portës së shtëpisë së Sadikut. Zijai ishte tepër i alarmuar, sikur të kishte parandjerë gjithçka. Ai i kishte telefonuar Sadikut, një çast më parë nga shtëpia e mikut të tij dhe nuk kishte marrë asnjë përgjigje. Dëgjohej vetëm zhurma e televizorit, që ishte ndezur. Me sa dukej i vëllai po fikej ngadalë aty. Në fakt Sadiku, ishte i sëmurë. Probleme zemre. Edhe mosha bënte të sajën.
Zija e kishte bërë si rregull, që i telefononte dy a tre herë në ditë, për ta kontrolluar. Pastaj së bashku me policinë, që lajmëroi Zijai, hapëm forcërisht, derën e mbyllur nga brenda. Mbaj mend që e kemi gjetur Sadik Premten pa jetë, të shtrirë poshtë në tapet. Kësisoj jam bërë dëshmitar i atij çasti që e ndau nga kjo jetë, njeriun që i bëri opozitë Enver Hoxhës, që nga krijimi i Partisë Komuniste Shqiptare, e deri në momentet e fundit të qeverisjes së tij.
Biblioteka e Sadikut, si dhe dorëshkrimet e tij i kaluan të vëllait, të cili i ka edhe sot, nëpërmjet një testamenti që kishte hartuar përpara se të vdesë, aty në Paris. Natyrisht ato nuk janë ekspozuar. Zijai ka folur në shtypin Shqiptar, madje edhe ka debatuar. Unë di që ai disponon dokumente autentike të asaj kohe, e cila realisht është e falsifikuar sipas interesave të atyre që rrëmbyen pushtetin. Për mua Sadik Premtja u luftua nga Enveri, sepse tek Sadiku, që në mbledhjen e parë të krerëve komuniste, dalloi njeriun që do t’i sillte shumë andralla, si pretendentin kryesor, për t’i marrë pushtetin.
In fact, at that meeting, the green light was given to Hoxha's opponent, after the proposal to oust the leaders of the groups. So Sadik Premtja, is the first person who was targeted by Enver Hoxha for elimination, which, although it did not happen, thanks to the intuition of the latter, remained for more than 45 years, open until the end. Others have had the bad luck to be victims in different times and situations that the country went through.
Have you been to the last funeral ceremony?
Of course. Together with Zija, we organized everything. I was impressed by the fact that Sadiku enjoyed the respect of the high functionaries of the French Communist Party, up to George Marsheja. I verified this on the very day of the memorial ceremony that was organized for the former Albanian communist. As I said above, in that ceremony that gathered about 200 French people, the farewell speeches were also given, precisely by these people, who valued and appreciated the figure of Sadik Premte with superlatives, which every Albanian communist would have envy
He closed his eyes, like a militant of his ideal. Time will make many distinctions, for what was said and written by Enver Hoxha, against his figure. It is good to listen carefully to the words of the one who has been anathematized for half a century, in Albania, who loved Sadik Premtia so much and devoted himself to her, as a worthy son of hers. The truth disappears, but it is never lost. This is worth a lot./Memorie.al
Lini një Përgjigje