FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In terms of the time, when it came to life, the Vlonian trio was found in a suitable terrain, almost "embers and flames" can be called in the local language. A "time of hunger", for the poor soul, was felt for the Vlonia civic song. The folk folk song of this type, accompanied by popular instruments, that spread and the street really started a beautiful tradition. It was late winter, however, the arrival season was not very decisive. The importance is that in the life of the Albanian folk song, the Vlonja trio appeared, was born or came, a solid group, with harmonious voices, a brilliant group with its three components. Her arrival is like the waiting time of a mother for her son, like a bride's longing for her husband, a father's longing for his child.
The time of the trio from Vlonia is in the 70s. A quarter of a century ago in the coastal city, in the pop hall, a brilliant little group was born, named simply and clearly: "Volhony trio", but basically it meant the trio of a popular folk song group, with the protagonist: Meliha Doda , Konstandin Thana, Reshat Osmani. Is the silhouette of the trio from Vlonia felt today in this time of rock and any kind of musical trend? Specialists say that; the trios do not come often, like the work of stars, they come and bring their illumination, they disappear. Indeed, even poetry, song, that is, that inspiration, have a source from there, from the immeasurable sky-space.
Maybe she didn't come crying loudly like every arrival in our life, but sweet, warm, surprising, inspiring. This is how her contemporaries define the arrival of this group as well as others of Albanian popular music. 30 years after the time of the Vlonia trio, the City Hall has written a brilliant idea. Bringing back to mind the Vlonia trio and folk music, today there is a transfiguration of the folk song, but not in all cases, but in most things, this kind of song arrives with a mess, the noise sometimes copied by the neighbors and sometimes stolen somewhere far away, but how much pain you feel, oh God, how nervous you get when the soul that seeks beautiful music, its sole is slipping, a composer from this city complained to me.
The innovations and traditions that are changing so suddenly and madly, are collapsing in front of you, like a whole building, dust and ashes, that part of that generation, which brought remain unrepeatable, those songs, melodies full of light and grace, sweet as honey , beautiful as beauty, which was not known by which element of the creative soul, were created musically, they seem to be not reaching us as we expected, only brought up and processed without originality.
35 years ago
So 50 years ago, under the gray of the maritime city, under the smell of iodine, but without changing the graphic of its existence, a musical group was conceived, the only one with three chosen participants. It was a trio from Vlonia, born among tears, melodies and poetry of beauty. 50 years ago, the "diagram of musical groups" underwent an out-of-the-ordinary movement, it was a significant indicator, for souls, who were looking for space, or maybe I should call it a strain of eclipse, but of the musical moon!
Three names of a group like the Vlonia trio. Meliha, Konstandin, Reshat. In a segmentation of this group we find two male voices and one female voice. A combination easily found in the sole of the people, in the Laba folk. A single point reference was made on this trace. The Vlohna trio came, lived perhaps over 30 years, busy road. It appeared as a boreal vision to us, but the durability of his songs remains undiscovered, whose songs are becoming a source at this time for young singers.
Are they processing the yeast?! But until today, there is no singer or group from today's noise that has the beauty of the trio and the sweetness of Meliha Doda's voice. But in the future, we exclude this possibility. Although the trio is rhythmically supplying today's singers, who have received and are receiving songs from the Vlonia trio, for their repertoire.
Constellation of singing stars
In the constellation of stars of popular singers, Meliha Doda, I would without fear call her a bright star. A stone of the Vlonia trio, contains rather a height on the wall erected by the singers of the civic folk song. Meliha Doda, the singer of the folk folk song, the most adored for 30 years in folk music, waited for me in her apartment, near the ancient clock in the center of the city, she was the only artist of this popular folk art group that was in the city hers, she died many years later.
I keep this interview special. Reshat, the artist and composer of this particular group, died a long time ago. As for Konstantin, it seems to me that he is abroad in exile. Meli, as they call "the beauty of Vlonia songs", keeps the same timbre of her voice, as in the youth of her songs. Melihaja is the singer of Vlora's national anthem "Aromë oranje", her melody used to be heard by young people in the mass deforestation, on the railways when the newest track of any railway was opened, to the high school students who weaved verses of love over her text: "Raise your head high, because I missed you/ your gills were coming, my orange scent..."! It was actually a lyrical song. It contained simple verses, and a catchy melody: "My orange mother, what did I stop you from/my lemon flowers that caught your eye..."!
Në dasma, përpara vellos së nuses, gjitoni i këndonte, dashurisë ndërsa dhomëzat e vogla mbusheshin me tingujt, me shpërthimin: “Ngrije kokën lartë moj se më mori malli….aromë portokalli”. Me këtë këngë fillonte, përvijonte, mbyllej një dasmë këtu në jug, në shtëpitë qytetare, por edhe sot është pikërisht kështu.
Kënga e shtegtarëve të panjohur
Ka një aksiomë të hershme, që thotë, kur u linda unë se pyeta botën, ose…etj., etj. Por Meliha Doda, një ndër yjet e këtij grupi muzikor, e rrëfen disi më ndryshe: “Kam ardhur në jetë në kryeqytetin e vendit. Jam lindur në 1933, në Tiranë. Origjina ime vjen nga Kosova. Nga qyteti, ku formua lidhja e dëgjuar e shqiptarëve në Prizren. Prindërit e mi kanë zbritur nga Kosova aty rreth viteve ’30-të. Kemi banuar në Tiranë, ku kemi patur një shtëpi. Nëna ishte një malësore fisnike nga Dibra e Madhe, nga fisi Shehrit. Germat e para të shqipes i kam mësuar tek shkolla “Avni Rustemi”. Atëherë ishte një sistem 7-vjeçarë. Deri në vitin e dytë të 7-vjeçares qëndrova në Tiranë”.
Rrokullisje të pafata ose ndarja përmes dhimbjes
Në jug, rrëfimet njerëzia i fillon të lidhura me historinë e vendit tënd. Edhe rrëfimi i Melihas, ndoqi pikërisht këtë shtrat: “Babai im antifashist, i tronditur nga dhimbja e pushtimit të vendit, së bashku me xhaxhanë, u internuan nga gjermanët. Xhaxhai im, Xhevdet Doda, është “Dëshmor i atdheut”, i cili nuk u shpëtoi dot tmerreve të kampeve të përqendrimit nazist. Nga ai ferr i çmendur, shpëtoi gjallë vetëm im atë. Babai shkoi në Kosovë. Mbasi Shqipëria u prish me Jugosllavinë, ku gjendeshin padrejtësisht trojet e shqiptarëve, pas ”kirurgjisë së pamëshirshme” të fillim shekullit, babai shkoi andej, ne mbetëm këtej, unë dhe nëna ime. Është e vështirë të përshkruash një dhimbje të dyfishtë”.
Zemra të lënduara
Gjurmët nëpër të cilat rrodhi jeta e këngëtares janë të lexueshme, por ajo shton: “Të vetmit, që u bënë strehë ishin njerëzit tanë në Tiranë, por edhe aty gjërat shpejt do të ndryshonin. Tashmë koncepti i lëvizjes shoqërore, prek fëmijërinë time. Aty rreth viteve ’47-të, të afërmit tanë, xhaxhai, dajot, i nxorën nga kryeqyteti si familje të mëdha tregtare, duke i larguar për të mos u kthyer dot më. Më nënën shkuam në Shkodër, kishim një mbështetje. Aty përfundova të mesmen tek “Shejnaze Juka”. Në 1952 mora emërimin në viset jugore”.
Qyteti me aromë portokaj
Një rrugëtim i panjohur për në jug të vendit, ka zanafillën e ardhjes së këngëtares drejt viseve jugore. “Isha e tmerruar, ndërsa kthenim nëpër duart fletët. Atje lexohej: mësuese fshati Piqeras. Nuk e di as sot ku bie, por e di, që është në bregdetin e Sarandës. Ndihej po aq e dëshpëruar edhe nëna ime. Rrugëtimi u krye, por ne “ngecëm” në Vlorë, në gjysëm të rrugës. Qyteti jugor u bë pas kësaj streha ime e përhershme. Ishte viti 1952. Në këto rrethana, qytetin me aromën e portokajve, e njoha. Qëndrova 4 muaj pa punë.
Gdhiheshim ngryseshim të vetmuara me një kosh plaçkash në dyert e hotel “Sazanit”. Filluam të na shfaqen vështirësitë e mëdha financiare, sepse rronim me ndihmën që na dërgonin dajallarët. Gjithë ato ditë na u kthyen në ankth. E provova se nuk ia dilnim dot më. Sa për jetën, ishte shkruar të hiqnim kështu, vuajtje pa fund. Paratë po shkonin çdo ditë, ndërsa nëna ime sëmurej vazhdimisht. Nuk deshëm të shkonim më larg, të paktën në ato rrethana, që gjendeshin. Ishte një tmerr. As rastësia nuk mund të na sillte dot asgjë për momentin. Ashtu e brengosur për të mos u larguar më nga ky qytet, por duke ndjerë një fije shprese shkova tek shtëpia e kulturës. Aty, ku takova Themistokli Monen, kënga më hyri si ai i ftohti deri në thellësi të shpirtit.
Përgjithësisht, unë vij nga një familje muzikantësh. Halla ruante një freski për këngën. Gjyshi i binte, dajres, xhaxhai violinës, ndërsa babai mandolinës. Kjo është një vegël muzikore që përdoret në trevat e Kosovës. Por, që kur isha tek “Shejnaze Juka”, isha evidentuar si këngëtare. Zëri më buronte të paktën pa ndalesë, ishte i kthjellët. Në Shkodër, kur isha gjimnaziste, kisha kënduar me Simon Gjonin, një kompozitor i dëgjuar nga Shkodra. Porfesor Liu, arriti t’i kapë të gjitha vuajtjet dhe përjetimet e mia. Do të këndoj i thashë, sepse më duhet të jetoj. Profesor Liu, më ndihmoi kur me nënën time gjendesha në pikë të hallit.
Ai u kujdes që të sistemohesha mësuese tek shkolla ”1 Maji”. Isha 19 vjeç dhe sido dhe çfarëdo që këndoja, ndonëse me një brishtësi çupëline, më afruan në këtë qytet. Punova si mësues tek shkolla Nr.1 dhe 2. Gjatë kësaj kohe jam aktivizuar shumë. Zëri ishte kristalizuar. Më ofruan vend që ditën kur estrada e qytetit u formua. Kjo ishte edhe familja ime e parë. Ndiheshim të çliruar brenda bërthamës së parë. Estrada e Vlorës, u formua me 15 vetë. Me mundim dhe këmbëngulje artistësh, M. Ferra, G. Vishi, V. Panozaqi, P. Sava, E. Shtrepi, M. Lako, bënë një estradë, që t’i ndihet zëri shumë, por jo vetëm brenda këtij qyteti.
Krijesa e papërsëritshme popullore-trio vlonjate
Identifikuar në këtë qytet, në muzikën e tij qytetare. A se keni dëgjuar trion e famshme vlonjate, trion e Konstadinit, Melihas dhe Reshatit? Ishte një formë e të kënduarit prej tre vetësh, lebrëit, kur bëheshin tre këndonin, ndryshe s’kishin ç’të bënin. Dukati nxori një mënyrë të kënduari me trio polifonike. Kjo traditë që është gjurmuar nga Themistokliu, ndoshta i ka rënë në vesh në fshatrat e Labërisë burimi mbetet i paidentifikuar, mënyrën më të mirë, të thjeshtë, të shkurtër, pra koncize të këngës qytetare, prej tre vetësh që do të sillte në skenë suksesin dhe ndoshta kjo, ka qenë edhe një mënyrë për të provuar, mënyrë që do të rezultonte për kohën ngjitja në lartësi të paarritshme dhe të padiskutueshme muzikore. Rrëfimi për gjetjen e kësaj mënyre, Meliha e ka bërë kështu:
“Themistokli Mone, me dimensionet e një artisti, me sytë, me mendjen në skenë, nxori ‘Dasmën vlonjate’. Ishte kënga e të gjitha zonave si Kanina, Lumi i Vlorës, ‘Bilbili’. Mbas ‘Dasmës vlonjate, u pikëzua grupi. Treshja ishte Reshat Osmani, Kostandin Thana dhe unë. Trioja vlonjate u ndërtua e atillë, dy burra ishin marrësi dhe një lloj hedhësi të këngës, unë isha zëri i gruas. Pra, ishte një formë e këngës popullore me konture të grupit lab. Trioja vlonjate, ishte forma e parë në atë kohë. Pas nesh, nxori Gjirokastra dhe Lushnja. Trioja vlonjate në ditën e saj të formimit, përbëhej nga mosha më e re e këngës. Reshati ishte 25 vjeç, Kostandini 26, unë 22 vjeçe
Janë provuar trio të tjera, që nuk u ngjitën dot tek trio vlonjate
Rreth 10 vjet më parë, kontaktova me drejtuesit e Pallatit të Kulturës “Labëria”, të cilët më thanë: “Trio vlonjate, janë provuar disa, të paktën 4-5 të tilla, por të gjitha hamëndësit janë shuar, duke sjellur veçse dëshpërim. Në çdo festival qyteti dhe të rretheve, ne kemi nxjerr trio vlonjate, kështu emetohen kjo mënyrë e të kënduarit nga tre vetë, shprehen drejtuesit e këtij pallati kemi dërguar trio vlonjate, por ato nuk kanë rezultuar kaq të suksesshme sa trio e pavdekshme e Melihas, Konstandinit dhe Reshatit.
Janë bërë madje përpjekje për të ri ngritur këtë degë të folkut, por realiteti ka rezultuar se ka qenë i pamëshirshëm, trio janë harruar menjëherë, ose këto trio kanë kopjuar këngët e trios së famshme dhe dihet, që kopja nuk mbahet mend, përpara origjinalitetit, finesës, bukurisë, dhe ëmbëlsisë së këngëve qytetare vlonjate që krijoi trion e parë në vend. Ndoshta thonë specialistët, kjo trio kishte vendin e saj dhe kohën e saj, kur kapi lartësitë e saj. Përmallshëm është pritur si retë e shiut, apo vrapi i erës në pranverë, trio por ato asnjëherë nuk shpresojnë në ato përmasa të trio së parë vlonjate.
Në çdo fest-folku është tentuar, kemi dërguar trio, – më shpjegoi drejtuesi, – publiku e priste atë si deti pulëbardhë, brigjet valët dëshmitare, por trio e kësaj kohe nuk u ngjitet më. Koha e saj ishte një brazdë vitesh, që pati si kubaturë, lindjen, pikën e suksesit, ashtu siç pret minuti – minutën, trio filloi me vitet ’80-të, moshën dhe ndjeu shpërbërjen. Në hapësirat e folkut, ajo ishte pjesa më e kthjelluar, shenjë e veçantisë së këtij folku qytetar. Në gjelbërimin e këngëve, le të cilësohet tërfili me katër fletë më i veçanti. Në bukurin e saj me yjet, meteor kënge”.
Çasti i përhumbjes hyjnore ose magjia shpirtërore
Pas lindjes së idesë erdhi krijesa e parë e ngjizur në pentagrame muzikore. Shfaqjen e këngës së parë të trios, Meliha e sjell në kujtesë se: “Kënga e parë e trios vlonjate, është: ‘Ku këndojnë zogat o’. Është një këngë me një vijë melodike të mrekullueshme. Burimi i saj ishte marrë nga fshati mbi qytet me traditë dhe histori, Kaninë”.
Gjurmuesi e kërkuesi, Reshati
Por promotori i trios ishte Reshati. Reshat Osmani, në pjesën më të madhe ishte gjurmues, kërkues melodish e motivesh nëpër fshatra ku gjendej tabani i këngës, që ishte ngjizur kaq hershëm në mëndje e njerëzve që, e kishin ruajtur brenda shpirtit. Melihaja e përshkruan në këtë mënyrë: “Ai bridhte fshatrave me ditë, gërmonte me pasion. Këngët që ai gjente i merrte, i përpunonte në orkestrën popullore, karakteristikë për trion vlonjate. Dhe nuk janë pak këto këngë të trios vlonjate. Ai ka zbuluar këtë thesar. Pritja e mrekullueshme e trios, na i shtoi dëshirën për këtë gjetje. Filluam të bëjmë turne, madje për herë të parë si do të pritej. Njerëzit kurioz, pyesnin tek autobusi: Ka ardhur trioja vlonjate”?
Këngët e trios në stepat ruse
Në stepa, muzgu përthithte shiun që rigonte. Meliha mbanë mend koncertet në ish-republikat ruse të Bashkimin Sovjetik. “Në vitin 1957, na dërguan në Bashkimin Sovjetik, në një koncert në Festivalin e Moskës. Aty morëm çmimin e tretë. Këngët e trios nën atë qetësi të stepave ruse, ishin një magjepsje. Ne bëmë turne nëpër Bashkimin Sovjetik, ishin tepër melodioze këngët tona, s’kishin ftohtësinë e perëndimit të largët të stepave. Këngët ishin: ‘Hajde moj kumbull vlonjate’, ‘Vajza myzeqare’.
Kur u hap për herë të parë festivali i këngës në fundvitin 1961, këndova dy këngë. ‘Këndoj’, ishte një kompozim i Avni Mulës dhe kënga ‘Vashëzo’ e N.Uçit. Shtypi bëri vlerësime të rëndësishme. Më quajtën fillimisht si Milva e Italisë. Në vitin 1964, u ftuam në Festivalin e Mesdheut në Egjipt. Aty na dhanë çmimin e dytë, si dhe na bënë turne në Algjeri e Marok. Mbasi trio mori këtë famë, fillova të mbaj edhe peshën më të madhe të estradës. Kompozitori im ishte Reshat Osmani”.
Ngasje shpirtërore
“Deri në vitin 1968, isha këngëtare profesioniste në estradë. Por 4 vjet pas martesës, më hoqën nga estrada dhe më dërguan mësuese tek shkolla ‘Teli Ndini’. Dridhesha nga ankthi, por frika për të mos u kthyer më trembte, gjithçka ishte e ngritur si ajo shtëpia dhe mund të prishej”.
Zëri magjiplotë
Një zë i bukur kumbues i buruar, i latur në jug, ishte zëri i Melihas. Në rrëfimin e sjellur me kujdes nga këngëtarja e famshme, tashmë e moshuar Meliha Doda. Ndoshta sillet një kohë që i ka lejuar vetes kapërcimin e hapësirave, mundësive të saj. Ka edhe një paradoks tipik shqiptar, që shfaqej rëndëshm në kohën e shkuar. Sa më i famshëm të jesh, aq më poshtë të rrëzojnë, sepse nuk ishte e vështirë për të rrëmuar nëpër biografitë dhe dosjet për të gjetur misterin e fshehur që do të sillte gjëmën. Melihaja, e kujton kështu atë kohë:
“Përnatë shkoja dhe këndoja në estradë. Suksesin e kisha të garantuar. Madje regjisorët, për këtë arsye më linin në fund. Zihesha me ata, më vendosnin në fillim, nesër do të shkoj në punë dhe ne darkë do të jem këtu. Estrada jepte shfaqje çdo natë, me përjashtim të së hënës. Në çdo premierë kam marrë pjesë Kam kënduar edhe tetë muajshe shtatzënë, aq sa gjinekologu që u ndodh në sallë, thirri: Ik, ik, se ndryshe fëmijën do na i bësh në sallë.
Dhe kur prisja një rikthim, më hoqën fare nga shkolla. Më dërguan edukatore tek kopshti i shkollës “Naim Frashëri”. Deri sa dola në pension, aty punove. Kur shkoja nëpër turne, më quanin profesioniste, nuk e dinin se ç’mundim hiqja, e kisha zemrën copë-copë nga dëshpërimi. Trio vlonjate u zbeh aty nga vitet ’83. Ishte koha e pensioneve, mosha e la këngën. Por e thënë ndryshe nga kjo trio, kush me shpirt, kush me vullnet, e mbanin ndezur.
Në takimin koncert të këngës në Vlorë, me këngëtarët më të mirë, divat ishin: Vaçe Zela dhe Qemal Kërtusha. Ishte një rivalitet i fortë. Nuk po gjeja qetësi, sepse më kishin vendosur pas Vaçes. Dridhesha se, pas çmimit të Vaçes, çdo këngë e jona do të tingëllonte e zbehtë. Ti do të dalësh, më thanë, se të do populli. Ishte e bindur salla, se ishte këngë e mirë, që më priti. Unë përpiqesha të gjeja, këngët që i donte populli”.
Zbardhja e mëngjesit-pjesa e shifruar e ëndrrës
Trio në vitet ’90-të, nuk i përngjiste shprehjes “e vdekur por e pakallur”, por sa më tepër thërrmoheshin vitet, trio ndizej më shumë me shkëlqimin, bëhej më e bukur, ndriste si nuri dhe bëhej më tepër e kërkueshme. I përngjiste floririt, që sa më shumë e rrahin llohërat, më i bukur dhe më tepër ndriçim sillte. Trio vlonjate, përmbante elementë të këtij floriri muzikor qytetar.
“Me shpresë si të gjithë shqiptarët e tjerë. I prita ndryshimet siç pret një i verbër dritën. Ne shpesh themi: Nuk dashka qorri dritën? Në kohën e ndryshimeve pas viteve ’90-të, këngët tona filluan të dalin edhe jashtë. Pati një ‘oreks’ në tregun e kasetave. Sot, gëzohem si fëmijë kur dalë në rrugë e më thonë: Më duhet një kasetë e jotja, ma kërkon vajza në Amerikë, a gjetkë. Por këto vitet e fundit gjendja ka ndryshuar”.
Përkarshi nektarit të hënës
E kanë pikasur në ëndrrën e thellë. Përveçse kanë zgjuar dëshirën për t’u bërë të famshme. Lotin e fundit e kanë ndjerë në shpirt. Thellësisht kanë lëshuar britmën: “Jam bërë e famshme”! Kanë ecur nëpër “monopatin e vështirë” të trios, zërin e tyre, këngët e tyre i kanë marrë, për të arrirë lartësit e trios. Kanë ndjerë, zemra të lodhura, ëndrra të netëve të këqija. Por ka vijuar rrugëtimin i tyre, këmbëngulës dhe i çuditshëm. Shpirti i saj i lodhur mundi t’i afrohej, por përveçse oqeanin e lotëve të saj, trio ishte në kaq distancë, në ç’largësi.
It outlined a tradition in the civic music of Vlora where the singers, who came after the trio, tried to adopt the embryo of the trio, but its roots already felt dry. A group of singers, according to the time: Kleopatra Skarço, Milika, Anita Bitri (tragically extinguished in America), Ludmilla Baballeku, Aurela Gaçe, but also finally the generation of vajzurinas, maids of this city, who entered turbo-folk in a different way . They are bringing the blossoming, they want to express themselves, but their songs are leaves detached from the flowers of the Vlonia trio and the Albanian folk.
"Poni", an abbreviated name, Mariola, dared to take on a folk group "Gollovarin" and grabbed him a bit, he said to himself "Fly with me". Silva Gunbardhi, with: "the old man and the old woman went away", make their journey to find a little place on Meliha's pedestal, but with 'cd' in hand, one day, far from any imagination, time will find memories. "Get old my friend, get old," says a folk verse, written in pencil, is erased. Our inimitable sole remains beautifully beautiful.
Poorly poor copiers. In the distance, they are like the hemispheres on the globe, from the equator of the song, they will be separated, but a hundredfold away, one day like the other days of the Albanian transition. Many singers say this with pain, from the generation of those singers who brought the civic song to these levels. No one, at least until today, has been able to take the place of the trio from Vlonia and the pedestal of the popular singer, Meliha Doda. Trio from Vlonia and Melihaja, are unrepeatable./Memorie.al
Lini një Përgjigje