FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Perhaps like many others, I also often browse through letters with my friends and associates who are no longer in this life. Browsing through them, memories unfold for a moment, some of which seem to me to serve our story. Then, I return to the awareness of today's serious situation in the ethnic homeland, caused by the fragmentation of Albanian politics, I say to myself: "Well, what can serve in this gloomy time, my memories of others, or the letters of to dead men?" Without being roused by the ominous pessimism, thinking as always of a better future, I return to my obligations to my friends, and as an icy observer of time, without any pretense of historical service, when I am given the opportunity to publish, I write what I have in mind, always based on their writings and letters. This principle, is also followed in this book about Xhafer Deva. I met Xhafer Deva in person, we exchanged visits and had a dense correspondence.
I spent days off at his house and inherited all of Xhafer Deva's correspondence with Rexhep Krasniq, his closest friend, for over 40 years. After many years, I spoke on the phone with Mrs. Deva's daughter and son-in-law. During the conversation, taking advantage of the old friendship, I asked about his letters and they informed me that Qefali Hamdia, a friend of their family, had them all. In June of last year (2001), I went to Kenosha, Wisconsin, as a guest of Qefali Hamdi, to look at Xhafer Deva's correspondence, which Mrs. Deva had sent to her years before, when she, due to advanced age, was closed his house, to go to the house of his daughter and son-in-law, Mrs. Burgl Dagmar and Rev. Dennis Logie.
After I read the main part of the letters, in those languages I understood, I took with me more than a thousand pages of his correspondence, which includes a period of over 30 years, 1945 - 1978. Xhafer Deva, spoke and wrote seven - eight language. His correspondence is: Albanian, English, German, Italian, French, Turkish and Serbian. Xhafer Deva's letters and writings, with the exception of those with old Turkish and Serbian Cyrillic letters, are mostly typewritten, well kept and arranged alphabetically, with the people he was dealing with.
His family papers are also included there. He carefully kept a copy of every letter he sent and every letter he received. Mrs. Oswalda Deva, daughter Burgl, son-in-law Dennis Logie and Mr. Qefali Hamdia and his family, expressed the most heartfelt thanks for the trust they gave me. With special gratitude, I remember here the help given to me by my brothers - Kapidan Nue Gjomarkaj and Nikoll Gjomarkaj, in the preparation of one of the most important chapters of this book. Kapidan Ndou, in addition to making available the subject on Xhafer Deva's relations with the 'Independent National Bloc' and the sending of paratroopers to Albania and Kosovo, reviewed with me each document of that period, and we formulated the text in the form of a conversation; while Nikolla deciphered the letters, transcribed and translated from Italian the materials not published until today,
Xhafer Deva in the light of his letters
Before the capitulation of Italy, I was three times in Albania. Kosovo was liberated, but not incorporated with Albania. The Minister of Free Lands was the late Ekrem Vlora. We were guests of Fuad Dibra. I met many "leaders" of that time, such as Mit'hat Frashëri (chairman of the 'National Front'), Mustafa Kruja (prime minister), etc. While the so-called "Italophiles and fascists" tried to provide food for the people. The Ballistas made the policy of the Allies, the hopes were that the Allies would land in Albania, etc. The communists under the leadership of the Yugoslavs were active and had secured the support of the British through them.
Me kapitullimin e Italisē, gjendja në Shqipni pësoi nji ndryshim me shumë randsi. Gjermanët ishin në dijeni që Italia do të kapitullonte. Kishin marrë masa të duhuna. Brenda orëve, Shqipnia u pushtue. Ishin dy divizione gjermane dhe jo italiane. Mirëpo dikushi, ishte interesue me bâ nji marrëveshje me gjermanët në Beograd. Nji marrëveshje që parashifte inkuadrimin e krejt Kosovës me Shqipninë, mosndërhyrjen e gjermanëve në çështjet e brendshme të Shqipnisë, neutralitetin e Shqipnisë dhe sigurimin e monedhës shqiptare, nëpërmjet të derdhjes së arit në Bankën Kombëtare në Tiranë, kushtet që dhanë mundësinë me bâ Asamblenë, me zgjedhë Këshillin e Naltë, Parlamentin dhe qeverinë, etj.
Mirëpo, ‘Balli Kombëtar’, i bindun që aleatët do të fitonin luftën (krejt bota e dinte që Gjermania e kishte humb luftën me hymjen e Amerikës në luftë kundër saj), mbajshin lidhje me misionet angleze, të cilët përkrahshin përfushe komunistët, (shif librin e Brigadierit anglez, ‘Trotzky’ Davies) dhe ndigjojshin BBC-në (British Bradcasting Company). Budallët e Kosovës (Deva i referohet vetes, I.L.), kishin sjellë nji fuqi në Shqipni. Në saje të kësaj fuqie dhe me disa grupe nacionaliste, jo të ‘Ballit Kombëtar’, me përjashtim të rinisë së Tiranës, disi mundën me vu komunistët në defanzivë dhe me rivu qetësinë dhe sigurinë në Shqipni.
Në qershorin e vitit 1944, të prekun që kosovarët kishin marrë fuqinë e shtetit në dorë, kërkuen me marrë qeverinë në dorën e tyne. ‘Grupit të Kosovës’ nuk i mbeti tjetër, veç se me u tërhjekë në Kosovë. Mbas largimit tonë, qeveria i’u dha Fiqiri Dines. Si mësojmë prej librit të ministrit gjerman, Dr. Hermann Neubacher, hapi i parë i qeverisë së Fiqiri Dines, ishte me i paraqitë nji plan ministrit gjerman, me furnizue mbrojtjen e Shqipnisë me 20 tanke, municion përkatës dhe armatim etj., i këshilluem prej misionit anglez në shtëpinë e Abaz Kupit në Krujë, gjâ që nuk ishte pranue prej gjermanëve, nën pretekstin e mungesës së personelit shqiptarë, të stërvitun për përdorimin e tankeve gjermane.
Me dështimin e kësaj kërkese, Fiqiri Dines nuk i mbetet tjetër, vetëm me dhanë dorëheqjen e Këshillit të Naltë. Mandati i ishte besue Ibrahim Biçakut, mbasi ky kishte besimin gjerman. Me ardhjen e Ibrahim Biçakut në krye të qeverisë, komunistët inkurajohen prej këtij ndryshimit, ringjallen dhe kaluan në ofensivë. Brenda nji kohe të shkurtë, komunistët me shpejtësi, marrin qytetet e Shqipnisë. Ibrahim Biçaku, as që mundi me ikë. Kishte shpresë që ish-nëpunësi i tij, Enver Hoxha, do t’ia falte atij gjynahet. Ibrahim Biçaku, e ka pasë nji fabrikë të cigareve dhe Enver Hoxha, ka qenë shitësi i cigareve në degën e Tiranës. Fati i tij ishte me i falë jetën, por me e mbajtë në burg. Kështu mbaroi Shqipnia e zezë, së bashkut me Ibrahim Biçakun. Mit’hat Frasheri, anglofili i madh, mundi me ikë me ndihmën e gjermanëve, prej Shkodre në Itali, t’ue besue se atje do ta prisnin anglezët me lule. Atij dhe disa shokëve të tij, anglezët i dhanë nji çadër në baltë, në kampet italiane”.
Në një letër, Shllaku e pyet Xhafer Devën, rreth Anton Harapit dhe tërheqjes së tij nga qeveria. Deva i përgjigjet më 26 dhjetor, 1973: “Nuk e dij burimin e informatave që keni mbi ngjarjet mbas kapitullimit të Italisë më 8 shtator 1943, posaçërisht mbi fatin e të ndjerit, pastë dritë, Patër Anton Harapit. Do të përpiqem me shpjegue kronologjikisht ngjarjet e asaj kohe. Kapitullimi i Italisë, dihej mirë prej gjermanëve. Levizjet ushtarake dhe diplomatike gjermane, ishin në vijim e sipër. Miku im, Dr. Hermann Neubacher, i ngarkuem i posaçëm i Ministrisë së Jashtme të Gjermanisë për Juglindje, kishte mbërri në Beograd dhe me 4 Shtator, m’u dasht me fluturue në Beograd. Sekretari i tij, më priti në aeroportin e Zemunit dhe arritëm në Dedinje, në zyrën e Shtabit të Ushtrisë Gjermane, “Juglindje”.
Mbasi që ma shpjegoi arsyen e takimit, u shtruen problemet për diskutim. Aty u përpilue nji program, t’ue përfshi edhe kushtet e qëndrimit gjerman, ndaj nji qeverie shqiptare që duhej së shpejti të krijohej në Tiranë, me sigurimin nga ana gjermane, si: pamvarësia, neutraliteti, bashkimi i tokave shqiptare me Shqipninë e 1913-ës, anulimi i të gjitha ligjeve të imponueme gjatë okupacionit italian; çështja monetare, d.m.th., mosndërhyrja e ushtrisë gjermane, në çështjet e qeverisë shqiptare, etj. U parapa edhe krijimi i nji Kuvendi, që ma vonë u emnue Asamble.
Pa humbë kohë, unë u nisa për Mitrovicë dhe vazhdova rrugën për Prizren, (me automobil). Aty bâna nji mbledhje me qëllim me krijue organizatën e mbarë tokave shqiptare, me emnin Lidhja e Dytë e Prizrenit. Me 8 shtator, natën, mbrrina në Shkodër. Aty u mor vesh kapitullimi i Italisë. Vazhdova rrugën për Tiranë së bashkut me sekretarin e Dr. Neubacher, Dr. Stärker. Në Tiranë u bâ nji mbledhje e përbame prej 22 burrave, në krye me Ibrahim Biçakun (i biri i Aqif Pashës), në Bashkinë e Tiranës. Qeveria e Ekrem Libohovës ishte në fuqi, e pa asnji fuqi në dorë. Mbrenda dy ditëve prej kësaj mbledhjeje, doli nji Komitet Ekzekutiv, me detyrën: me pranue dorëheqjen e qeverise, fuqizimin dhe normalizimin e jetës administrative shtetnore, përgatitjen e nji Kuvendi Kushtetues Kombëtar, etj., etj. U emnuen ministrat për çdo dikaster. Unë isha ngarkue me detyrën e Ministrit tē Punëve të Mbrendshme.
Mbrenda nji kohe mjaftë të shkurtë, Asamblea u ba. Përfaqsuesit e Kosovës, u zgjodhën me vota të lira në Kosovë. Në Shqipni nuk kishte asnji mundësi me ba zgjedhjet. Kështu delegatët, për çdo nënprefekturë, u emnuen prej nji komisioni të kryesuem nga Lef Nosi. Asamblea u ba dhe të gjitha pikat që u shënuan ma sipër, u plotësuen. Kryetar i Asamblesë, duhej të bahej Idhomene Kosturi. Mjerisht, po atë ditë komunistët e vranë Idhomenin. Kështu, prej dy nënkryetarëve, z. Rexhep Krasniqi dhe Mark Gjomarkaj, z. Marku i lëshoi Rexhepit kryesinë.
Anëtarët e Këshillit të Regjencës u zgjodhën aty për aty, dhe me përjashtimin e ndjesë pastë Patër Antonit, të gjithë banë betimin. Patër Anton Harapi, nuk mund të bante betimin, pa marrë pëlqimin e Papës. Kuvendi u transformue në Parlament dhe ditën e parë të hapjes së Parlamentit, edhe Patër Antoni e dha betimin. Nëpërmjet të Ambasadorit të Gjermanisë në Romë, pëlqimi i Papës mbrrini mjaftë shpejt. Seanca e parë e Këshillit të Naltë, u ba dhe me këtë rast u vendos që Statuti i Lushnjes, të pranohet si Kushtetuesi i Shtetit Shqiptar. Simbas Statutit të Lushnjes, kryesia bahet me rotacion, pranue edhe prej Mehdi Beut, i cili u zgjodh si kryetar, prej shokëve të tij.
Mirëpo, Patër Anton Harapi bani vërejtjen e tij, që ai nuk mund të nënshkruante nji dënim me vdekje, gja që u pranue me kënaqësi prej Mehdi Frashërit. Fuad Dibra vdiq, nji prej anëtarëve të Këshillit të Naltë. Edhe kjo u miratue prej Mehdi Beut. Lef Nosi, si njeri i urtë e i mençëm, nuk kishte ambicie me u ba kryetar. Mirëpo, Mehdi Beu, jo vetëm që mbante kryesinë, por ndërhynte gjithnji në kompetencat e qeverisë. Patër Anton Harapit, nuk i pëlqente aspak sjellja e Mehdi Beut. Për respektin që kishim për Patrin, njëkohësisht edhe miqësia me të, i dijshëm hallet e tij. Kështu nji ditë më telefonoj, dëshironte me u pâ veçmas me mue.
Me këtë rast më tha: “Xhafer, nuk mundem mâ! A mundesh me folë me Dr. Neubacherin, i cili ndodhej në Tiranë, që të fluturoj me te në Austri. Ju përgjigja: Pater, do të kujdesohem, dhe ashtu u bâ. Dr. Neubacher kishte nji aeroplan të posaçëm në dispozicion. Nji natë, ishte fundi i qershorit, Patri u nis me Neubacher dhe mbërrini në Beograd. Mbas disa ditëve, Patri ishte nisë për në Hall dhe në Schwac, në Austri. Në këto dy qytete të vegjël të Austrisë, Patri ka kalue disa vjet në rininë e tij. Patri e dinte edhe gjermanishten mirë.
Prap për fat të keq të tij, Patri as aty nuk ka qenë fort rahat. Sigurisht ka vuejt shpirtnisht. Pa pritë e pa kujtue, nji ditë ishëm në Prizren, kur Patri erdhi në zyrën time. (na, d.m.th., ‘Grupi i Kosovës’ në qeveri, kishim dhanë dorëheqjen dhe ishëm tërhjekë në Prizren). Kërkoi ndihmë për me ja sigurue udhëtimin në Shkodër. U nis me një automobil timin. Dr. Neubacher, në librin e tij (Sonder-Auftrag SüdOst) përmend fluturimin e Patër Anton Harapit, qëndrimin e tij në shtëpinë e tij ne Beograd dhe kthimin prap në Prizren. Në fund, thotë: “Patri, mbas disa javëve u kthye në Shqipni, ku vdekja e priste atë. Asnji revolucion nuk mund ta shuej dritën e këtij njeriu. Drita e amshueme, të cilës i ka shërbye, do të zdritë mbi te, përherë”!
Kështu i dashtun zotni Shllaku, qëndron e vërteta tepër e idhët dhe jo si komentojnë gojët e prishuna. Po e mbylli sot me kaq. Gjatë betimit të Tij në Parlament, Patri ka folë këto fjalë, t’ue ju drejtue oficerave të ushtrisë shqiptare: “Ku jeni o oficera, burra që mbani spaletat? A nuk e dini që spaletat e jueja, janë arkivolet e jueja? Tashti asht koha”! Në një dosje të tij, ndodhen dy letra të miat ku shihet se i kam bërë presion të shkruante rreth 4 Shkurtit dhe Regjimentit “Kosova”. Më bënte përshtypje heshtja e tij, ndaj akuzave rreth masakrës së 4 shkurtit dhe gjoja rreth krimeve që kishte bërë ai. Xhafer Deva heshtte dhe në qetësinë më të madhe, shihej se nuk i’u jepte asnjë rëndësi akuzave në fjalë. Vazhdimisht thonte: “Rexhepi i dinë të gjitha, ato janë shpifje, na nuk duhet të mirremi me gënjeshtrat e komunisëve”. Në një letër dërguar Krasniqit, (8.12.1971) Xhafer Deva shkruan:
“Idrizi ngul kambë, se këto nuk janë ma shpifje, por akuza. Ai nuk po e bân dallimin midis shpifjes dhe akuzës dhe asht i mendimit, se heshtja ime përforcon akuzën. Ai thotë: Ju duhet patjetër të jepni versionin tuej dhe të shpjegoni rrethanat e ngjarjeve për të cilat akuzoheni, të pakten aq sa dini dhe aq sa mbani mend’. Idrizi i shkretë, nuk i dinë intrigat që janë thurë kundër nesh, nga të dy palët, nacionalistët dhe komunistët! Ai nuk dinë se unë jam akuzue edhe për vrasjen e atyne dy ballistave, nuk më kujtohen emnat e tyne, (bëhet fjalë për Qeramudin Sulo dhe Besnik Çano) kur tanë Shqipnia e dinte se ata, u grabitën prej djemve të Babë Myslimit dhe u ekzekutuen prej tyne, ose të atyne tjerëve që i pushkatuen gjermanet, kur unë nuk isha hiç në Tiranë. Idrizi nuk dinë shumë gjana të asaj kohe…, etj.”! Unë nuk arrita ta bindë Devën të shkruante më tepër, megjithëse dy-tre here, përmendë në letrat e tij: “Nji ditë do të ulemi bashkë dhe do të shtrojmë muhabetin për këto çashtje.”
Mbas vdekjes së Xhafer Devës, me insistimin tim, Dr. Rexhep Krasniqi, shkroi diçka për 4 Shkurtin, në librin që përgatitëm për Devën: “Fushatë e tërbuar kundër Kosovës”! Menjëherë pas prishjes së ‘Marrëveshjes së Mukajt’, gusht 1943, Partia Komuniste e Shqipërisë, sigurisht me shtyrjen e organizatorëve të saj jugosllav, fillon një fushatë të ashpër propagandistike dhe të vëllavrasjes, sidomos kundër anëtarëve të ‘Ballit Kombëtar’. Njëkohësisht, komunistët organizojnë një fushatë të gjerë, pëshpëritjesh dhe të shtypit të tyre, kundër Kosovës dhe kosovarëve, me qëllim të kalkuluar, për të diskretituar idenë e Shqipërisë etnike, me të cilën ‘Balli Kombëtar’, kishte fituar një plus në popull.
Fushata në fjalë arriti një kreshendo pas formimit të qeverisë se re dhe humbjeve luftarake e propagandistike që pësoi lëvizja bolshevike në Shqipëri, humbje në të cilat, personalitetet politike e intelektuale kosovare, ashtu si dhe Regjimenti “Kosova”, kishin luajt rol me rëndësi të dukshme. U vunë në qarkullim gjithfarë shpifjesh të ndyra, si bie fjala se; kosovarët janë një masë injorante, që kishin për të rrezikue ekuilibrin e përbërjes së popullsisë shtetërore shqiptare, se ata janë katilë, vrasin rininë tonë të pafajshme, ç’nderojnë vajzat tona, plaçkisin tregtarët dhe fshatarët”, e njëmijë të zeza të tjera.
Në lidhje me sa u thâ më sipër, këtu shënojmë një ngjarje të shëmtuar që ndodhi në Tiranë, në fillim të vitit 1944, e që është përdorë prej propagandës komuniste, për të përhapur shpifje të tilla kundër kosovarëve. Dy oficerë të sigurimit publik, që nuk ishin kosovarë, kishin shpërdorë detyrën, duke nxjerrë nga burgu dhe ç’nderuar dy partizane komuniste. Brenda orësh, me urdhrin personal të Ministrit Xhafer Deva, pas hetimeve të rastit nga një gjyq ushtarak, oficerët në fjalë, janë dënuar me vdekje dhe janë ekzekutuar të nesërmen në mëngjes, në parkun e Sheshit të sotëm “Skenderbej”. Banorët e atëhershëm të Tiranës, janë dëshmitarë për ngjarjen në fjalë, emrat dhe vendet e prejardhjes së tyre.
Edhe për aksionin e spastrimit që u krye me 4 shkurt 1944, kundër partizanëve komunistë, që përditë terrorizonin banorët e Tiranës e të krahinave të tjera me atentate brutale, me aksione plaçkitjesh të magazinave tregtare dhe të depove me ushqime e mallra të shtetit. Propaganda komuniste, vjet përvjet, mbushë botën me ulërimë dhe akuza hipokrite kundër kosovarëve dhe sidomos kundër Xhafer Devës. Doemos se aksioni në fjalë, është kryer me pëlqimin e Ministrisë së Brendshme, që kryesohej prej Xhafer Devës, por e vërteta është se; Regjimenti “Kosova”, atë natë ka kryer vetëm detyrën e rojës së zakonshme në qytet dhe nuk ka marrë pjesë në aksionet që ju kushtoj jetën disa komunistëve dhe terroristëve të njohur të tyre.
Aksionet në fjalë, gjithkush e dinë, në realitet janë kryer prej një grupi luftërash, që nuk ishin në shërbim të qeverisë dhe kryesoheshin prej z. Xhelal Staravecka, ish-oficer shqiptar që ka qenë ndër udhëheqësit më aktiv të partizanëve komunist, në një shkallë me shokët; Mehmet-Enver, siç e vërteton edhe Dushan Mugosha, njëri prej organizatorëve jugosllav pranë Partisë Komuniste, në kujtimet e veta me titull: “Kur kam qenë në Shqipëri”. Në Shtator të vitit 1943, pas kapitullimit të Italisë fashiste, Staravecka, një njeri me ambicie patologjike, për arsye që vetëm mund të spekulohen, kaloi në anën e qeverisë së re të Tiranës.
Në kalimin e vet, ndoshta për të shpjeguar shkaqet që e shtynë të largohet nga lëvizja komuniste, ai botoi një seri pamfletesh, në të cilat zbulonte metodat brutale dhe aktet e torturave të tmerrshme të partizanëve komunist, kundër ushtarakëve italiane të zënë rob dhe të rinjve shqiptarë që ishin rekrutuar me forcë nga partia.” (Xh. Deva – Jeta dhe Veprimtaria, N.Y. 1980, fq. 85-86). Krasniqi vazhdon në shkrimin e tij rreth efektit të thellë psikologjik të propagandës komuniste kundër kosovarëve në një pjesë të rinisë dhe popullsisë shqiptare në Shqipëri. Ai akuzon qeverinë komuniste të Tiranës edhe për masakrën e Tivarit. Si mbas Krasniqit, afër 2000 kosovarë kalojnë duarlidhur nëpër territorin e Shqipërisë (Kukës-Shkodër), duke u pështyrë e thirr me sharje “tradhtarë të poshtër”, dhe më në fund ekzekutohen nga forcat serbo-malazeze në Tivar./Memorie.al
Lini një Përgjigje