"When they told Enver Hoxha that Tuk Jakova had died, Enver burst into tears and said..."! / The rare testimony of composer Dhora Leka

In this article, we are publishing a long interview with the “People’s Artist” and “Great Master of Work”, the distinguished composer Dhora Leka. The conversation with her began a long time ago, but almost nothing has been published, because her desire has been to complete her memories, summarizing them in a special book titled; “Moments and Impressions of My Life”. The book has been revised several times and has been compared with both archival documents and the personal archive of her family. Today, we are publishing the first presentation with the distinguished composer, which will continue for several issues. 

Continued from the previous issue

"In the presidium of the meeting, the First Secretary for Berat, Piro Gusho, stood majestically and the crowd shouted; In prison, in prison, the enemy of the people..."! / The rare testimony of the composer Dhora Leka

The famous artist who was sentenced to death

Mrs. Dhora, what happened to your mother?

One day, after a few months of being interned, they brought my 80-year-old mother from Berat. Here's what happened! They were looking for the room she lived in and finally took it away. – “Yes, it's my daughter's business,” my mother told me when I hugged her.

– "They want to throw me out on the street, my 80-year-old daughter. They don't even ask me that I was the mother of four partisans and that I sheltered all of them in my house, all of whom are now adults. Where can I find them, to spit on them?"

So, they threw my mother on the main road and told her; “go live there, where your maid is”. And so indirectly they exiled my mother too. So, with my mother’s arrival, I separated from good Xhina and went to another barracks, opposite the only multi-storey building. However, despite the hard physical work, I found the strength to compose the rebellious verses of the revolt. The day after I left Berat, my terrorized mother burned all my poems.

They burned my "Rebel Verses"

They burned my "rebel verses"

a cruel night

that I woke up in a cell.

The poor mother knew.

What awaited me?

for "Rebel Verses"

(if you could get your hands on them)

They were making me a victim...!

But the news of the burning

heavier than lead

He stabbed me in the chest!

Hey, mom!

Mother of the poor

What crime have you committed?

You don't understand this,

I know.

Burn down "Harlem",

"the silent grove"

for life and let it be

"Sikieros" PORTRAIT

I leave it half,

Burn "Macbeth"

"The Bells" willy-nilly

will not be heard,

burn it all,

oh the verses of the chorus

that cannot be counted...

I'm tired of my memory.

now night and day

that rebellious verses

to bring them back to light

but the "Dead River"

where I live:

– Don't waste time.

tells me

Write, new verses

and more rebellious

"I dictate to you."

Seman Internment, June 1968

Are more words needed to explain what happened? Of course NOT.

Were you upset that your mother came to you?

Pyetje është kjo?! A ka vallë fjalë që mund të përshkruajnë dhimbjen dhe gëzimin bashkë!? Jo! Nuk, ka! Nëna na kishte rritur, na kishte ndjekur në luftë, në internime, ajo ishte shoqja ime e pandarë, e palodhur, trime dhe e sakrificave, që më shoqëroi edhe në këtë barakë, që ç’binte jashtë hynte brenda.

Pra isha edhe e revoltuar edhe e gëzuar njëherazi. Nëna ishte me mua, kjo ishte kryesorja. Ajo ishte qetësia, kurajoja, mbështetja, ngushëllimi, pra ishte gjithçka.

Pas Semanit të Ri, ku ju dërguan?

Persekucioni im mesa dukej, duhej t’i provonte të gjitha format “e larmishme” të tij. Nga Semani më caktuan të jetoja si e dëbuar, në qytetin e Fierit. Kushtet e banimit ishin relativisht më të mira. Me punë më caktuan në rrobaqepësi. Vitet rrodhën njëri pas tjetrit.

“Nën peshën e dhunës”, siç e përshkruan saktësisht miku im i viteve të rinisë, Todi Lubonja, në shkrimet e tij, deri sa në shkurt të vitit 1973, me një shpërblim minimal prej 3.500 lekësh, dola në pension.

Kisha mbushur plot 50 vjeç, por pa përfituar asgjë nga shpërblimi i veteranëve të Luftës Antifashiste Nacional-Çlirimtare, sepse sipas ligjit të atëhershëm si “armike e popullit”, nuk e përfitonim. Vërtet isha 50 vjeçe, por punën krijuese, nuk e ndërpreva kurrë.

Gjatë kohës që ndodhej në Fier, krijimtaria ime kryesore në muzikë, krahas poezive, ka qenë opera “Maleve për liri”, kushtuar “Heroinës së Popullit”, Zonja Çurre.

Gjithsesi nuk m’u ndanë kurrë të papriturat. Vitet që banuan së bashku me nënën në Fier, kanë qenë relativisht vitet më të lehtë të persekutimit tim të gjatë. Me këtë rast dua të përmend një shprehjen time metaforike se: “Kur retë e zeza mbulonin qiellin e Tiranës, furtunat dhe rrufetë shpërthenin kudo”. Furtunën që kishte shpërthyer në Tiranë, e ndjeva edhe unë në Fier.

Ishte dhjetori i vitit 1982, kur vorbulla e tmerrshme e krimeve të diktaturës, nuk kurseu as Mehmet Shehun. Në 13 janar të vitit 1983, më internuan në Sheq-Marinëz. Në të njëjtën ditë ishte marrë e njëjti internim edhe për internim për në Sheq-Marinëz, edhe për motrën time, bashkë me fëmijët. Tuk Jakova prej 24 vjetësh kishte vdekur në spitalin e burgut të Tiranës, në rrethana tepër misterioze. Në Sheq-Marinëz, me motrën dhe fëmijët, qëndruam deri në përmbysjen e diktaturës.

Nga Sheq-Marinasi, çfarë mbresash keni?

Jeta ime në internimin e Sheq-Marinës, kishte po ato siklete si internimi në Seman. Tashmë familja ishte shtuar. Unë dhe motra ime, ishim pianiste. Fëmijët ishin rritur. Djemtë dhe nuset punonin në punë të rënda bujqësore. Në familje na lindën edhe fëmijë. Dhe nuk ka dhimbje më të madhe, se të shohësh fëmijët e fëmijës, të trajtoheshin mizorisht.

Dhe fëmija të provojë peshën e dhunës. Më kujtohet një ditë, vjen nipi, Lulëzim quhet. Erdhi duke qarë: – “Moj nënë, pse fëmijët e fshatit më thërrasin; ik ore nip i tradhtarit?! Ti na ke thënë që gjysh Tuku ka qenë partizan. O sa shumë e dua gjyshin! Po me Lilën ç’patën, a e di se ç’i bënë? Aman moj nënë i futën m… në gojë”!?

Fliste fëmija me ngashërim dhe lotët i rridhnin pa pushim. A thuhen, ç’ju thuhej fëmijëve?! Ç’faj kishin ata që lindën në internim dhe trajtoheshin si të tillë?! Asnjë faj! Nuk ishte asgjë dhimbja përpara fyerjes. Nuk e kam ndierë veten më të vrarë shpirtërisht dhe moralisht, kur kaloja përbri shkallës dhe fëmijët duke kënduar këngën time, “Ato maja rripa rripa”, më qëllonin me gurë, duke bërtitur fort; “moj plakë, moj plakë e internuar, armike, balliste, e qelbur”, etj.

E çfarë faji kishin këta fëmijë e ç’faj kishin prindërit e tyre, ç’faj kishin mësuesit që i sakatuan shpirtrat e tyre në këtë mënyrë?! Ata nuk kishin asnjë faj! Faji i madh dhe i pafalshëm rëndon mbi diktaturën dhe diktatorët. Nuk ka përse të zgjatemi më tej për internimin në Sheq-Marinës. Internimet në Shqipëri gjatë diktaturës, ishin një vuajtje pa fund. Që t’i përshkruash duhen vëllime, shumë vëllime. Më 13 janar 1988, kur prisnim lirimin, m’u komunikua nga Dega e Punëve të Brendshme e Fierit, edhe një 5-vjeçar tjetër.

Po sot pas kaq vjetësh…?

Sot spekulohet shumë në mediat e shkruara dhe ato televizive mbi rrjedhën e ngjarjeve dhe personave konkretë. Më shumë se kushdo, këto spekulime i ndiejnë ata njerëz që kanë kaluar nëpër kalvarin e mundimshëm të diktaturës mbi 50-vjeçare. Ata janë janë dëshmitarët autentikë të këtij holokausti.

Dhe është një përkushtim qytetar, një detyrë e domosdoshme që me këto shtrembërime të inskenuara nga organet e specializuara të dhunës, të mos cënohet e drejta e atyre që kanë vuajtur dhe të hidhet drita e së vërtetës, sidomos në proçeset gjyqësore. Dosjet e proçeseve gjyqësore, janë autentike. Do t’iu flas për një rast konkret që ka ndodhur me mua në proçesin e gjykimit të “Grupit armiqësor” të Kadri Hazbiut. Ja si është e vërteta!

Ishte ende fillimi i internimit tim në Sheq-Marinëz, në vitin 1983. Më pas mësova se ishte arrestuar Kadri Hazbiu. Që nga dita kur vdiq Tuk Jakova, burri i motrës sime, në rrethana aq enigmatike, të gjithë të afërmeve të tij, na mundonte ky fakt. Dhe vazhdimisht përpiqeshim të gjenim të dhëna për ta zbukuruar këtë enigmë dhe sinjalizimet nuk munguan.

Në çastin e vdekjes, Filip Jakova, i vëllai i Tukut, i internuar në ishullin e Zvërnecit, më tha: – “Dëgjo Dhora, unë po vdes, por po të lë një amanet të madh, që ka ndodhur vite më parë. Tuku nuk ka vdekur në spital nga apendesiti. Kështu thuhet, por e vërteta është krejt ndryshe.

Një ditë mua më erdhi në zyrë një oficer i Ministrisë së Punëve të Brendshme, që shërbente ato ditë në spitalin e burgut dhe pasi mbylli derën, më tha; “Në besën e burri-burrit, po të them se Tuku, nuk ka vdekur thjesht nga apendesiti, por atë e kanë helmuar me injeksion.

Dhe pasi e kanë dërguar në morg, Kadri Hazbiu që ishte në atë kohë ministër i Punëve të Brendshme, ka shkuar ta shohë personalisht kufomën e tij. Në atë çast ka thënë: Ja se si përfundove more qen!!!

Ti Dhorë, këtë të dhënë, mos e harro kurrë! Unë thënies së oficerit i besova, sepse ai ishte malësor nga veriu ynë dhe dialektin e kishte të tillë. ‘Besën e burri-burrit’, ai ma kërkoi dhe pikërisht për këtë gjë, unë kam heshtur deri në çastin tim të fundit.

Kur vdiq Tuku, Kadri Hazbiu e njoftoi Enver Hoxhën, kur ai ndodhej në një nga mbledhjet e Byrosë Politike dhe i tha: ‘Shoku Enver, sot vdiq Tuk Jakova, në spital nga një apandesit akut’. Enveri nga ky lajm shpërtheu me të bërtitura dhe tha: ‘Dëgjo Kadri, do të na akuzojnë neve, se e kemi vrarë Tuk Jakovën, si mund të vdesë njeriu kështu në spital nga një apandesit fare i thjeshtë”?!

Por mesa dukej, kjo ishte loja aktoreske, që ai dinte të bënte mjaft mirë, përpara anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike. Megjithatë, këtë amanet të Filipit unë e kam ruajtur gjatë, sepse amanetin nuk e tret as dheu, madje nuk ia kisha thënë as motrës sime. Ajo u trondit jashtëzakonisht, kur e mori vesh këtë.

Më konkretisht…?

Vazhduam bisedën gjithë natën. Renditëm të gjitha të dhënat që kishim mësuar rreth vdekjes së Tukut. Si përfundim unë i thashë motrës sime, se dua ta nxjerr në dritë këtë fakt dhe kam vendosur ta denoncoj në procesin gjyqësor. – “E bën këtë gjë moj motra ime”?! – “Po, – i thashë. E bëj. Kam kurajo ta bëj, sepse ia kam borxh Tukut. A të kujtohet se ç’më ka thënë në Berat, kur përfunduam pastrimin e shtëpisë”?

“Faleminderit Dhora, shumë faleminderit, kurrë nuk e prisja nga ty. Sa isha atje, dhe bëri me dorë lart, kurrë nuk të bëra ndonjë të mirë. Më vjen keq, që mbase do kesh ndonjë kusur të hidhur…”! Dhe pas këtij çasti tronditës, u përqafuam dhe e përlotur ajo më puthi.

Flasim pak për ju, si shkuat te gjyqi ndaj Kadri Hazbiut?

Në ditët e proçesit gjyqësor të Kadri Hazbiut, mora leje nga Dega e Punëve të Brendshme e Fierit, shkova në Tiranë dhe kërkova të takohem me personin që kishte të bënte me procesin e Kadri Hazbiut, duke i thënë se; “kam diçka shumë serioze për të denoncuar”.

M’u paraqit Shkëlzen Bajraktari dhe më tha se; ishte hetuesi i çështjes. Pasi më pyeti përse kisha ardhur, unë i tregova arsyet që i shpjegova më lart dhe ai më tha: – “Po mund të vish! Në një nga ditët e gjyqit më njoftuan edhe mua, dhe unë me dëshirën time për të dëshmuar dhe akuzuar për krimin e rëndë, ndaj Tuk Jakovës.

Gjyqi zhvillohej në burgun e Tiranës, (Reparti 313), në një sallë të improvizuar. Posaçërisht për ne të jashtmit, për të mbërritur deri atje, duhej të kalonim disa porta të hekurta, të ruajtura me roje dhe të mbyllura me çelës.

Mbaj mend, që në fjalën time para trupit gjykues, kam parashtruar ato që kam treguar më lart gjatë bisedës. E mbylla akuzën time duke iu drejtuar Kadri Hazbiut…..; “Pavarësisht çfarë i keni ngarkuar Tuk Jakovës, ti nuk kishe të drejtë t’i merrje jetën…”!

The President of the Special Court, Arianit Çela, addressed Kadri Hazbiu, asking him: “What do you have to say, defendant?” Kadri Hazbiu stood up and did not say, either yes or no, to my words. He only said these words: “To be verified,” and sat down. Arianit Çela then addressed me and asked: – “What do you want with what you said here?” – “Nothing! I have come to denounce a crime.”

After that, the president motioned for me to leave the courtroom. In all cases, when television films have been published or shown, about the trials of Kadri Hazbiu's group, the film or writing has been interrupted, precisely when I said loudly: "I came here to denounce a crime"!

Based on my specific case, I am convinced that this case of inaccuracy, or distortion, is not the only one for which I am extremely indignant. /Memorie.al