FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Suzana, Handani and Nermini are now advanced in age, but once, girls from a wealthy family, they each had a talent: in tennis, music and foreign languages. Even though they belonged to the former dictator Enver Hoxha, after the escape of his brother, they would be exiled to the village of Savër in Lushnje.
From what little they remember, they tell the times when Enver Hoxha used to go in and out of their house, door to door in the Palorto neighborhood in Gjirokastër, to listen to the radio on foreign stations.
While his father, uncle Mullai, administered the properties they had in the stone city. Even today, the one who is the oldest among the three sisters, Handan Hoxha, the first female tennis player in Albania, continues to be at the center of all the movements at home.
******
Even though 85 years of her life have passed, she has remained the most agile. It's the one that gets up first if a door needs to be closed, if friends need to be surprised with rent, if an old photo needs to be found in childhood chests... it's the most elegant. The 15 years she has been involved in sports have still left marks on her physique. The older sister, Suzana, otherwise Suzi, as everyone calls her, was once a teacher of solfeggio theory at the "Jordan Misja" Artistic High School in Tirana. The youngest, Nermini, has always dealt with foreign languages.
Even today, on the verge of 80, he continues to have 2 students to whom he teaches English. The three sisters, once, so many years away, that it is hard for them to remember, lived happily in their big house, right next to the Artistic High School. They learned foreign languages, with a private teacher, took sports lessons, spent their vacations in one of the only 4 villas on the beach of Durrës, until everything was interrupted, as if by a knife. The manors inherited from the grandfather had their golden time for a very short time!
The dictatorship would steal everything from them, houses and manors, even though, as can be guessed from their last name, Hoxha, they were relatives of the former Albanian communist dictator. With the houses facing each other in Gjirokastër, the common origin, and family in and out, from him they took the only "dowry" that the three of them had in their lives, 30 years and 6 months of internment. Neither of them ever married. They have been living for 23 years, since they returned from the village of Savër i Lushnja, in the palace apartment that was built on the land of their former villa, which their father had built. They have few powers, the desire to return to the evil times, as well.
Megjithatë, pas shumë këmbënguljesh, pranojnë të flasin, duke thënë vazhdimisht që; “kemi nevojë për qetësi, nuk duam intervista”. Sidoqoftë, rikthehen edhe një herë në ato vite që tashmë u shfaqen mjegullt, sepse datojnë që në kohën e Zogut…, kur jeta e tyre ishte e ndritur. Pyetjeve u përgjigjet kryesisht më e madhja, Suzi. Në rast se nuk e ka dëgjuar mirë, Nermini ndërhyn, t’ia përsërisë edhe një herë. Ndërsa Handani, rri thuajse pa folur në kolltukun e saj të rehatshëm. Gjallërohet vetëm, kur fjala shkon te sporti, kryesisht tenisi, dashuria e saj e parë dhe e vetme.
“Ç’bëmë” ishte ajo e të parëve tuaj, që ju dënoi për 30 vite?
Ishin 30 vite e 6 muaj (ndërhyjnë të saktësojnë të tria thuajse një zëri). Ishte fundi i vitit ’59-të, kur erdhi kamioni me policë në shtëpi, e na ngarkoi për të na transferuar në Savër të Lushnjës.
Nga ju erdhi persekutimi, nga babai, gjyshi…
Në fakt, historia nis që nga gjyshi, sado që arsyeja e fundit ishte prej vëllait. Gjyshi ynë kishte mbaruar shkollën e lartë për jurist në Turqi, vinte nga familje e pasur dhe shkolloi edhe babain në Janinë, në shkollën “Zosimea”. Prej kësaj, por edhe prej librave që fshehtas siguronte gjyshi, babai ka qenë ndër mësuesit e parë në Gjirokastër. Ish-diktatori (Enver Hoxha) e përmend edhe në kujtimet e tij, që mësimet e para i ka marrë prej babait: “Mësues të parë kishim njëfarë Vehip Hoxha, që ishte djali i Asaf efendiut, kadi, njeri i mësuar shumë.
Ata rrinin afër shtëpisë sonë, ishim edhe nga një soj. Se ku e kishte mësuar shqipen zoti Vehip, nuk e di, por sigurisht nga abetaret e Stambollit dhe vjedhurazi. Në atë kohë zoti Vehip ishte djalë i shkathët, me iniciativë dhe çapërxhi. Kishte dëshirë të madhe të na mësonte”, siç shkruan fjalë për fjalë. Mandej, babai u zhvendos në Korçë, ku punoi si drejtor banke gjatë viteve ’30-të, më pas erdhi në Tiranë, si nëpunës i lartë në Bankën Kombëtare, ku ishte përgjegjës i Thesarit.
Nga ç’shkruhet e nga ç’thoni ju, pasuria ka qenë “dëmi” i parë…?!
Po, por nuk u shfaq menjëherë. Jetuam për pak vite mirë, ashtu siç ishim mësuar gjithnjë. Mësonim gjuhë të huaja, me mësues privatë, shkonim gjithnjë për pushime, luanim sport. Handani ka qenë shumë e mirë në tenis, e para femër shqiptare që e ka ushtruar këtë sport, stërvitej më Sali Nallbanin.
Vetëm atë ëndërr kishte, që të bëhej tenistja më e mirë dhe të përfaqësonte vendin e saj, nëpër gara ndërkombëtare. Por, përveç kësaj, luante edhe basketboll, volejboll, ping-pong. Aq sa vëllai ynë, sajoi një fushë të vogël ping-pongu, që e vumë në oborrin e shtëpisë.
A nuk ishte shumë për kohën gjithë kjo liri që ju jepte babai?
Kuptoni, që njerëzit përreth babait, ishin të gjithë aristokratë, edhe ata që luanin tenis po ashtu. Tenisi ende edhe sot konsiderohet, si sporti i shtresave të larta, jo të gjithë e luajnë. Asgjë s’i pengon në këto kohëra, por fakti që nuk e bëjnë, do të thotë diçka. Të gjithë kanë luajtur qoftë edhe një herë basketboll apo volejboll, tenis jo. Duke qenë të rrethuar gjithnjë nga njerëz të tillë, nuk ndihej se bënim ndonjë të “pabërë”.
Natyrisht që mund të kishte ndonjë rast që i çonte fjalë babait, se ç’ishin gjithë këto lukse, që po na mësonte, por ai ishte krejt indiferent. Babai ynë ishte “modernisimo” (nga italishtja, shumë modern), nxiton të shtojë Handani, meqenëse biseda ishte fokusuar te sporti, e vetmja pikë ku indiferentizmi i saj, tashmë edhe prej moshës, ngacmohej}
Gjithë këto, kanë ndodhur përpara ’44-s, apo jo?
Po, por edhe pak vite më vonë, me gjithë që nuk luanim sport, jetuam mirë. Unë (Suzi) studiova në Lice dhe arrita të diplomohem. Po aty nisa më pas të jap mësim dhe të realizoj me shumë vështirësi, librin e parë të mësimeve të solfezhit në Shqipëri. Libër që natyrisht, kur u internuam, u hoq nga qarkullimi.
Kam takuar ish-studentë të mi pas ’90-ës, që më kanë falënderuar, për mundësinë që u dhashë me atë libër. Pastaj mësoja me sovjetikët, sepse Nermini, dinte mirë rusisht dhe më ndihmonte me përkthimet.
Kur ndodhën tronditjet e para?
Menjëherë pas ardhjes së komunizmit. Babai atë kohë kishte ardhur në Tiranë, në Bankën Kombëtare. Tentuan qysh në atë kohë ta fusnin dy herë në burg, por nuk ia dolën. Ishim të padëshiruar që në ato fillime, sepse nuk ishim familje e varfër, kjo ishte e “meta” jonë. Më kujtohet që drejtor i Bankës Kombëtare, atë kohë ka qenë një Italian, që i thoshte babait “eja në Itali, mjaft ndenje këtu, sepse ke prona e, do të të kenë përherë në sy”, dhe në fakt ashtu ndodhi. E hoqën menjëherë nga pozicioni që kishte dhe e lanë llogaritar si fillim. Pastaj, në ’51-shin, erdhën na hoqën nga vila që babai kishte ndërtuar, e na çuan te hauret e Ali Begesë.
Kujtoj që erdhi në shtëpi i ati Enverit, i shkreti xha Mulla, si sot e kujtoj. I merrej goja, madje kur nervozohej, i ikte fare. “Ku, ku, ku, po i çoni”, u thoshte. Xha Mullai ka qenë njeri shumë i mirë, ishte ai që ka administruar edhe atë pasuri që kishim në Gjirokastër, përpara se të na e merrnin. Shtëpinë tonë në lagjen “Palorto”, përballë me të tijën, që në ato kohëra ka qenë krejt njësoj si të tjerat, pastaj kur i erdhi radha të hipte në fron, e bëri ashtu siç deshi. Nejse, ai s’pyeste ç’i thosh i ati, vrau e preu njerëzit e derës së tij, jo ne.
Po edhe ju fis me të ishit, a kishit pasur hyrje-dalje familjare?
Në kohën që babai ka punuar drejtor banke në Korçë, Enveri ishte në Liceun Francez. Natyrisht që njohja mes të dyve, kishte qenë që kur Enveri ishte fëmijë, për këtë arsye e, meqenëse ishim të afërt dhe sidoqoftë ishte djalë nga Gjirokastra, vinte gjithnjë në shtëpi, na tregonte mamaja.
Ajo gatuante për të, e për djemtë e tjerë, si; Vedat Kokona, djali i hallës sonë, Asllan Beja (babi i Fatos Bejës, ish deputet e nënkryetar i Parlamentit, para pak vitesh), vëllai i Liri Gegës, etj., që vizitonin shtëpinë për të lexuar, marrë ndonjë libër apo, për të dëgjuar stacionet e huaja në radio. Ata flisnin frëngjisht e italisht, edhe radiot, në këto sinjale stacionoheshin.
Kur ju internuan, në Savër…?
Siç ju thamë, jetuam për disa vite në hauret e Ali Begesë, këtu në Tiranë, më pas, pati një ngjarje tjetër. Vëllai ynë, që s’pranonte, ashtu si të gjitha ne, asgjë prej atij regjimi, u arratis. Bleu si fillim një motor, që t’ia vinte ndonjë varke të vogël e, të ikte nga deti por, meqë ashtu rrezikohej të spiunohej, iku në këmbë. Siç na tregoi, kur u takuam pas ’90-s, kishte ikur nga mali i Dajtit, në këmbë, deri në Jugosllavi. Nuk na çuan menjëherë në Savër. Na lanë 2 muaj, sepse përpiqeshin të përdornin babain, për ndonjë informacion. E panë që s’doli gjë, na hipën në kamion e, na çuan në Lushnje.
Kushdo do të tentonte, të paktën për njohjet e miqësinë që kishin pasur, të ndërhynte për t’i shpëtuar gjithë kësaj, edhe sikur të dështonte. A e bëri babai juaj këtë gjë?
Jo, asnjëherë, iu dorëzua fatit të tij dhe as që e mori mundimin. Sidomos, pasi mori vesh që vëllai kishte mbërritur mirë te daja ynë, në Amerikë, që kishte ikur që përpara Çlirimit.
Si e mori vesh, nga ju vinin informacionet?
Daja dërgonte letra të koduara dhe ne e kuptonim. Për shembull, njoftimi për mbërritjen e Asafit (kështu quhej vëllai, kishte marrë emrin e gjyshit) ishte: “Drita lindi djalë, është i shëndoshë”. Bashkë me copat e letrave, na vinin edhe të holla, çka bënë që, të mos e vuanim internimin njësoj si të tjerët, por të jetonim relativisht mirë. Me ato që kemi dëgjuar më vonë apo, edhe në atë kohë, për kampet e Tepelenës e të Porto Palermos, themi se me siguri, do të kishim vdekur.
A punonit në internim?
Babai jo, tentoi një herë të mbillte grurë, po nuk dinte dhe nuk u morën më. Mamaja jo. Handani, doli një ditë të vetme dhe në darkë tha, le të vijë Enver Hoxha vetë këtu, të më pushkatojë, unë nuk dal më në punë. Unë me Nerminin, pamë ç’pamë, se po na tërhiqesh edhe vërejtje, pse familja Hoxha nuk punonte, dhe dolëm në punë, por jo sepse kishim nevojë për para.
Punuam në rrallim pambuku, punë që unë nuk e pata të vështirë, sepse i kisha të shkathëta lëvizjet e gishtave, prej pianos. Më pas në rregullim arkash e, kështu me radhë… punë jo të vështira.
Nga këto që tregoni, ndihet një farë tolerance. Po të donin, pas arratisjes, mund t’ju kishin bërë shumë më shumë. Ka të bëjë kjo me mbiemrin që mbani?
(Të tria motrat qeshin. Kush më herët e kush më vonë, sepse jo të tria mundën ta dëgjojnë pyetjen për shkak të dëgjimit të dobët. Ama kur e kuptuan, reagimet i patën të menjëhershme dhe krejt njësoj, për shkak të kujtimit që iu rikthye, si të ishte dje.)
Nisur nga mbiemri, babain e pyesnin dhe thoshin përherë, se ai ishte xhaxhai i Enver Hoxhës dhe se i biri, nuk ishte i arratisur, por ishte i dërguar nga shteti në Amerikë, prandaj edhe ne kishim lehtësira. Babai kundërshtoi sa kundërshtoi, pastaj tha; “Po, xhaxhai i tij jam”. Kur e pyetëm ç’ish ajo që tha, u përgjigj: “Epo mirë bëra, le të turpërohet edhe ai, siç na turpëroi ne”.
Në 30 vite, nuk pati asnjë ngjarje që të lëvizte ujërat, t’ju jepte një shpresë?
Pati, pas 6 vitesh. Demek na liruan, na dhanë një pasaportë që tregonte, se mund të lëviznim në të gjitha qytetet, përveç Tiranës. Suzi (tregon Nermini) shkoi në Durrës, ku filloi sërish mësuese muzike dhe ndërkaq, po përpiqej të gjente shtëpi të na tërhiqte edhe ne. Në këto përpjekje, unë pata një dhimbje dhëmbi dhe dentisti më thotë, se duhet të bëja një radiografi, çka ishte e mundur vetëm në Tiranë. Të mos e zgjas, pas shumë peripecish, e marr lejen dhe nisem. Rrugës, diku nga Rrogozhina, më ndalin e më thërrasin në Degë të Brendshme.
Më kërkuan të bëhesha pjesë e Shërbimeve Sekrete komuniste (Sigurimit të Shtetit). Ç’të dëgjoja lart e poshtë, ta raportoja. Pasi ma thanë mua dhe e refuzova, mësova se kishin bërë të njëjtën gjë, edhe me babanë, prandaj po bënin sikur na nxirrnin nga internimi. Kjo ishte ngjarja e vetme, Suzin e rikthyen në Savër, babai vdiq një vit më vonë, e ne ngelëm 4 femra aty. Por të paktën, nuk kishim nevojë për të holla. Po të 4-ta, dolëm nga internimi dhe erdhëm në këtë shtëpi që jetojmë sot. Mamaja vdiq në ’94-ën.
Po villain, kur e takuat?
Menjëherë sapo u krijuan mundësitë, pas vitit 1991, ai erdhi bashkë me familjen. Shkuam, ashtu të gjithë bashkë edhe në Savër, sepse donte të shihte, ku kishim jetuar gjithë ato vite. Pastaj, më vonë, kemi vajtur e kemi ardhur shpesh në Amerikë, si ne, si ai.
Kur ju internuan, të tria ju keni qenë vajza të reja, të bukura e të shkolluara. A latë përgjysmë ndonjë histori dashurie në Tiranë?
Jo, atëherë mendonim se ishte herët, pikërisht për këtë emancipimin që kishim, ndryshe nga të tjerat. I kushtoheshim punëve, argëtimit.
Po atje, në Lushnjë? 30 vite, janë një jetë…! Nuk krijoi asnjëra prej jush, asnjë lidhje…?!
Jo, jo. Atje, jo që jo. Ne ishim të mësuara ndryshe, niveli i bashkëvuajtësve tanë, ishte krejt tjetër me atë tonin. Ka ndodhur edhe të na kenë kërkuar, për t’u martuar në internim, por asnjëra nuk ka pranuar. E mblodhëm mendjen, që do të jetojmë vetëm dhe, siç e shihni, ashtu kemi bërë.
To the man, marriage seemed the farthest topic from all that we had talked about. Youth is just as distant, when for sure, for everyone, more or less, the stomach is narrowed and the mind does numbers. They don't remember anything. The three of them live with each other's houses. Handan, whose name, from Arabic, translates as "optimistic, smiling", is indeed the funniest among the three. Nermin is the qibara, while Suzan is the fiery one (all three names have no hyphen, so no final vowel). Father, Arabic names were chosen from those who, for the first time, sound like men, but whose meanings seem to dictate their lives. The qualities of one compensated for the shortcomings of the other. Otherwise, coexistence for more than 80 years would not exist. /Memorie.al
Lini një Përgjigje