FLASH
Shkruar nga Pamfleti
A nation without history cannot exist! The history of our nation distinguishes us from other nations, constituting undeniable special values as a nationality, highlighting the persistent and defiant character of the Albanian, the titanic efforts to unify Albania, not to divide it by the appetites of the Great Powers, and the construction of the Albanian state with all the necessary institutions. Ervina Toptani, a researcher and a good connoisseur of the historical events of our people that have made an era, in an exclusive conversation for the newspaper "Dielli", recounts the role of the Pan-Albanian Federation "Vatra", with its personalities, together with the USA, in relation to the Albanian national issue.
Prominent personalities both inside and outside the country created their lobbies to prevent the country from being divided, and then united in a single society, for a common goal. During the conversation, Toptani will also talk about Zog's role in building the Albanian state. She emphasizes that his role was indisputable, but he could have done more.
– Each part of history, spread over different times, has its own special importance to discuss and, taken as a whole, constitutes in itself a historical value for the nation. But, I would like our conversation to start with Albanian nationalism and the role of the Albanian diaspora. What time period would you single out when Albanian nationalism reached its peak?
I think that the Albanian diaspora has been developing and organizing since the 19th century, especially after its second half. The organized diaspora, I believe, begins with the Italian-Albanians of Southern Italy, with their schools of thought and especially with their work and efforts in favor of the Albanian national idea. Excellent people like De Rada etc., were the pioneers of national ideas, from which other patriots were inspired further. We cannot leave out mentioning the Albanian groups of Bucharest and Egypt, who provided a lot of help, including the contribution related to the writing of the Albanian language. Another pioneer of Albanianism is Said Sermedin Toptani, whose work was continued by his sons, Refik and Murad Toptani, even at the beginning of the 20th century.
In the Albanian diaspora outside the national territories, those personalities who for various reasons did not have good relations with the Sublime Porte, or had been punished by it, were the ones who developed their activities the most. Above all, I would single out Pashko Vasa, whom in an article of mine some time ago, I called the “Fichten of Albania”, for what he gave to national thought with his efforts to raise awareness of European chancelleries about Albania and the need to form a unitary Albanian state in the Balkans (related to the efforts of patriots during the period of the League of Prizren). Meanwhile, the Albanian community of Istanbul with its political, linguistic and cultural committees was even more important.
Among them we can mention figures like the Frashëri brothers, especially Sami Frashëri, who with his major work, on the idea of Albanian national impartiality "Albania what it was, what it is and what it will become", can be called among the founders of the Albanian political idea. Then come other great figures like Konica and Noli, etc., whose activity is related to the concrete political work for the formation of the Albanian state in 1912. But, having said that, I would see the nationalists of the time from two perspectives: those who lived far from their homeland and those who lived within Albanian territories. This had a positive side, because it gave everyone the opportunity to contribute to their country in many dimensions, even knowing that this brought about a clash of ideas in some cases and not always with beneficial results for the general issue.
Personally, I think that patriots with international dimensions were brilliant intellectuals of the time, well-known international figures, journalists, publishers, writers, etc., who gave everything trying to bring the experience of their lives in the Western world to the country of the ancestors, with numerous sacrifices and even losses. But, although these men represented brilliant minds, great abilities and extensive experiences, based on the democratic demands of the time, or had beautiful ideas and great desires for rapid and strong improvements in the internal life of the people and the new Albanian state, they almost did not know life inside Albania, the daily way of life of the people there, the experience of their experiences with the various problems they faced in the conditions of an abnormal politics. Therefore, unfortunately, beyond the desires and efforts of these figures, their success in patriotic activities can be considered relatively modest.
Nga ana tjetër ishin figurat e tjera patriotike shqiptare nga brenda vendit, të cilët edhe pse ndonjëherë nuk zotëronin forcën intelektuale të të parëve, zotëronin njohjen perfekte të territorit e të njerëzve, të mentalitetit popullor, me njohjen e zakoneve e mentalitetit të shqiptarit të kohës. Këta burra kishin edhe njohjen shumë të rëndësishme të jetës së brendshme të perandorisë osmane dhe të institucioneve të saj, që herë pas here arrinin edhe të gjenin mundësinë e bashkërendimit të interesave dhe nevojave shqiptare me ato të Stambollit.
– Në kuadër të përpjekjeve të mëdha të patriotëve dhe personaliteteve të shquara, për ndërtimin dhe organizimin e shtetit shqiptar, a ka një periudhë që do ta veçonit si sukses, por edhe dështim të luftës së tyre për një Shqipëri të bashkuar etnike?
Nuk mund të harrohet suksesi i madh i arritur në gusht të 1912, kur Stambolli më në fund, pas shumë përpjekjesh, njohu idenë kombëtare shqiptare duke pranuar parimin e bashkimit të trojeve shqiptare të 4 vilajeteve, në një entitet të ardhshëm me institucione të brendshme, gjë e cila solli edhe ndërhyrjen e fuqive ballkanike, situatë që solli humbjen osmane në luftën ballkanike dhe copëtimin e trojeve tona. Unë besoj që mos koordinimi i intelektualëve të ardhur nga Europa e SHBA-ës, me personalitetet e brendshme shqiptare, njohës perfekt të jetës dhe popullit tonë, mund të jetë ndër shkaqet kryesore të dështimit të shumë përpjekjeve për ndërtimin e shtetit shqiptar, që solli edhe një sërë lëvizjesh e kryengritjesh që nuk e lanë të përparojë qetësisht shtetin e sapoformuar në Tiranë.
– Ashtu siç e përmendët edhe ju më sipër, nacionalizmi i kaloi kufijtë duke punuar fort për çështjen shqiptare edhe në dhe` tē huaj. Veprimtarët, personalitetet e shquara si Faik Konica dhe Fan Noli, lobuan fort nëpër sallonet e botës, deri në Amerikën e largët për mos copëtimin e Shqipërisë, demokratizimin e vendit, për uljen e analfabetizmit, etj. Kemi krijimin e Vatrës në Boston, më 28 prill të 1912 në Boston, e cila i pati nisur mbledhjet që një vit më parë, ku gjithashtu loboi fort për të drejtat e shqiptarëve anembanë botës në Kongresin e SHBA. Cili ka qenë roli i Nolit, Konicës, por edhe personaliteteve të tjera, në çështjen shqiptare?
Shoqata “Vatra” është me shumë rëndësi në historinë tonë, pasi ajo u bë qendra në të cilën emigrantët shqiptarë, personalitete të fushave të ndryshme ose jo, nëpërmjet saj mund të kërkonin forma organizimi për të dhënë mbështetjen e tyre për çështjen tonë kombëtare. Mendoj se përtej kontributit që dhanë shumë individë me forcat e tyre, format e organizuara të kontributeve u rritën vetëm pasi u shtua forca dhe prestigji politik i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në luftën që po zhvillohej në Europë. Sidomos me hyrjen e SHBA-ës në luftën botërore përkrah Antantës, kur anglo-francezët e kuptuan qartë se pa ndihmën e gjithanshme ekonomike, industriale e ushtarake amerikane, ata nuk do të mundnin të fitonin ndaj Gjermanisë, rritet edhe roli i Vatrës, në bashkërendim me politikën zyrtare të Uashingtonit.
Problemi i madh i elitës shqiptare të kohës, si edhe më pas në Luftën e II-të Botërore, ka qenë ndarja ideologjike e saj: me kampin e atyre që besonin se gjeopolitikisht Shqipëria do të përfitonte nëse fitonin luftën austro-gjermanët, kah në të cilin shumë shqiptarë të kohës ndienin edhe një lloj borxhi moral ndaj politikave të Vjenës, pa të cilën zor se do të formësohej Shqipëria si shtet në Ballkan dhe, kampi i dytë, ata që mendonin se fitorja do të anonte në anën e anglo-francezëve, aleatë të rusëve, grekëve dhe serbëve, gjë e cila krijonte edhe dyshime në shumë nga personalitetet e kohës. Kampet kishin edhe kundërshtime të forta herë herë, pasi vështirë se puqeshin bashkë ata që vuajtën për të krijuar shtetin unitar shqiptar me ata që vuajtën politikat e ruso – francezëve në favor të klientëve të tyre serbë e grekë, që kërkonin të zgjeroheshin sa më tepër në kurriz të trojeve shqiptare.
Me hyrjen e Amerikës në konflikt në krah të Antantës, sidomos me publikimin e 14 pikave të famshme të Presidentit Uillson, shqiptarët nisën të mbështesin idetë që vinin nga SHBA-ës e të shpresonin në dashamirësinë e Uashingtonit, rrjedhimisht edhe të mbështeteshin më shumë te patriotët e përtej Atlantikut. Nga ky moment del edhe më në pah roli i rëndësishëm i figurave si vëllezërve Konica dhe Fan Nolit, ndërtuesi i autoqefalisë së Kishës Ortodokse Shqiptare, që tentuan me çdo mënyrë të sillnin ide të reja në vendin tonë, të ndikonin në demokratizimin e jetës së brendshme në Shqipëri e të ideve politike shtetformuese dhe veçanërisht në rikrijimin e shtetit të pavarur gjatë Konferencës së Paqes në Paris, në mes të vështirësive të shumta të politikës së kohës.
Unë mendoj se edhe takimet e Nolit me Presidentin Uillson në Uashington kanë ndikuar në vendimet e mëpasshme të tij për ndalimin e politikave të aleatëve të tjerë të Antantës me zhvillimin e ideve e politikave të tyre personale për copëtimin e Shqipërisë, me kulmin e saj në fillim të 1920, kur Presidenti i SHBA ndikoi të anullohej marrëveshja e arritur për të copëtuar vendin tonë.
– Meqenëse jemi në periudhën e pushtimit osman…! Një dokument i dalë nga arkivat turke tregon se gjatë pushtimit osman u lejua feja e krishterë, përdorimi i gjuhës shqipe, u ngritën shkolla, vendi pati lulëzim ekonomik, etj. Sa do ta mbronit këtë dokument, duke u bazuar në studimet që janë kryer nga historianë, aq sa ju jeni në dijeni? Megjithatë, pavarësisht se Turqia e thotë me zë të lartë, ata do të mbeten pushtues…?
Pushtimi nga një popull i huaj mbetet gjithnjë i tillë, pavarësisht nga emri i përdorur, feja, idetë, interesat, etj. Çështja është gjithnjë nëse mundesh të përballosh atë situatë apo jo, si e përballon, kostot e kërkuara, mundësia për t`ia dalë këtyre kostove, etj. Mendoj se pushtimi osman mund të ndahet në dy ose tre periudha më të mëdha, e lidhur kjo edhe me vetë historinë e tyre të zgjerimit ushtarak dhe krijimit të shtetit. E para, përkon me fillimin e pushtimeve ushtarake, nën princin Osman e, deri afërsisht me mbretërimin e Sulejmanit të Madhërishëm, ose më në përgjithësi në shekullin e XVII-të.
Kjo ishte kohë e pushtimeve të dhunshme osmane, kur perandoria zotëronte fuqinë maksimale për zgjerim; më pas, deri në rrethimin e dytë të Vjenës, në fund të viteve 1600, kemi një epokë stabilizimi të perandorisë, që nuk ka më pushtime të mëdha dhe kur përpjekjet osmane ishin më tepër në drejtim të forcimit të shtetit të tyre; pas kësaj date nis rënia graduale e perandorisë osmane, deri me të “sëmurin e Bosforit”, kur perandoria e vjetër osmane u kthye në një “kufomë” shtetërore, në pritje të vdekjes së ngadaltë.
– Shumë shqiptarë kanë mbajtur funksione të larta drejtuese në Portën e Lartë. Cilat kanë qenë marrëdhëniet e shqiptarëve me turqit? Cili ka qenë roli i tyre në Perandorinë Osmane?
Paraardhësit tanë kanë qenë ndër popujt më të preferuar për turqit. Shqiptarët janë popull i aftë për t`u përshtatur shpejt e mirë, siç e kemi treguar edhe 30 vitet e fundit, ku shumica jonë është përshtatur perfekt kudo ku ka shkuar në Europë apo Amerikë. Edhe me osmanët, stergjyshët tonë janë përshtatur mirë, duke ndërruar edhe fenë kur iu kërkohej kjo gjë. Në mënyrë të veçantë do të shtoja diçka mbi karakterin e shqiptarëve, gjë që e kam cilësuar edhe në librin tim të parë, si pjesë e studimit antropologjik të shqiptareve e, si tipar të veçantë tonin. Shqiptarët mbi çdo gjë duan lirinë e tyre. Për lirinë, shqiptarët gjithnjë kanë qenë në gjendje të japin çka kishin më të shtrenjtë, edhe fenë e të parëve.
Duke vepruar kështu, ata mundën të shpëtonin jetën duke i garantuar vazhdimësinë e ekzistencës brezave të ardhshëm, mundën të ruajnë lirinë dhe vazhdimin e veprimtarisë së tyre. Por kjo gjë u dha atyre edhe mundësinë e karrierave te shkëlqyera nën flamujt e perandorisë më të madhe të kohës, të paktën kur Porta e Lartë ishte në ngjitje e sipër. Mos harrojmë se nga barku shqiptar, kanë dalë në histori dhjetëra vezirë e qindra pashallarë për osmanët, duke komanduar perandorinë turke për kohë të gjata. Dhe kjo jo për çështje simpatie, por për meritat e vetë shqiptarëve, që ishin burra të fortë e të mençur, tamam si shqiponjat e maleve të tyre.
Të mos harrojmë se edhe një nga kryeministrat e fundit të perandorisë osmane, ishte bir i familjes Vlora, Ferid pashë Vlora, apo edhe garda personale e sulltanëve të fundit, ishte vetëm me shqiptarë në përbërje të radhëve të tyre. Sa i përket fesë, nuk më habit zbulimi i dokumentit që ju tregoni. Ishte zakon i perandorisë osmane që popujt të kishin një lloj lirie në besimet e tyre fetare, ndonëse atyre jo myslimane u kërkoheshin edhe taksa speciale të natyrës fetare. Unë do të doja që Shqipëria të kish qenë një vend gjithnjë europian e perëndimor, siç po mundohemi të jemi edhe sot. Me sytë drejt Perëndimit e me dëshirë për të bashkëpunuar e bashkëjetuar në këtë kah. Si edhe vetë turqit e sotëm, që duan në çdo rast të shkojnë e të studiojnë në SHBA-ës e Bashkimin Europian. Mjaft të shohësh se sa milionësh është sot komuniteti turk, në vende si Gjermania, Belgjika, Austria etj, dhe kuptohen fare qartë aspiratat e tyre.
– Më 1912 shpallet pavarësia e Shqipërisë dhe më 4 dhjetor krijohet qeveria e parë, me kryeministër Ismail Qemalin, deri në 22 janar të 1914. Qeveria dështoi, më pas kemi ardhjen dhe largimin e Princ Vidit, që u pasua me krijimin e disa qeverive të tjera. Kjo situatë bëri që Ahmet Zogu të forconte pozitat e tij, duke kaluar nga Ministër i Punëve të Brendshme, në president, e më pas shpallet Mbret, më 1 shtator të 1928. Pra, vendoset Mbretëria Kushtetuese parlamentare e trashëgueshme. Në gjithë zhvillimin e këtyre përpjekjeve për të ndërtuar shtetin shqiptar, kur mendoni se u hodhën bazat e forta për krijimin e shtetit shqiptar?
Historiku i formimit të shtetit të pavarur është i lidhur ngushtë edhe me figurën e Mbretit Ahmet Zogu, përtej rolit të shumë burrave të tjerë të kohës. Qeveria e parë e Ismail bej Qemal Vlores nisi mirë si bashkim i shqiptarëve më në zë të kohës, nën hijen e dy kryeqyteteve të mëdha, si Vjena e Roma. Por kjo risi dështoi shumë shpejt, si prej interesave të ndryshme që lidheshin me shtetet e tjera me interesa të drejtpërdrejta e jo mbi bregdetin Adriatik, apo kufijtë e papërcaktuar të shtetit të ri, ashtu edhe prej politikave deri diku të pakujdesshme të qeverisë së Vlorës, përkundrejt pjesës tjetër të elitës shqiptare të kohës, që sollën në përçarjen e saj, me rezultat dështimin e kësaj përvoje të parë qeveritare. Sipas meje, kjo periudhë është fare pak e studiuar nga autorët tanë ose aspak, ose edhe e studiuar me “syze” ideologjike në epoka të mëvonshme.
Edhe qeveria e Princ Vidit ishte pa të ardhme, e miratuar nga koncerti europian vetëm për të evituar një luftë të mundshme midis Austrisë dhe aleatëve serbë të Moskës në Ballkan, çka do detyronte edhe më të mëdhenjtë të ndërhynin në këto “halle ballkanike”. Princi gjerman, Vilhelm Vid, (Wilhelm Friedrich Heinrich Prinz zu Wied), ishte tërësisht i lidhur me politikat e atyre që e miratuan. I mbështetur realisht vetëm nga Austro-Hungaria e Italia, në emër të interesit madhor gjeopolitik që asnjëra palë të mos e zotëronte direkt bregdetin tonë Adriatik, ai u fundos menjëherë sapo nisën kontradiktat e tyre.
Shto këtu edhe ndikimet e tjera greke e ato turke, dobësitë organike të princit dhe mosnjohjen e territorit e njerëzve në Shqipëri. Përvoja e tij qeverisëse, ndonëse nisi me shumë premtime, përfundoi në 6 muaj. Nisja e Luftës I-rë Botërore, i vuri vulën më pas gjithçkaje dhe Princi u detyrua të kthehej nga kish ardhur, duke lënë gjithsesi një zbrazëti të madhe në vend. Pa i hyre katastrofës së gjithanshme në të cilën u gjend Shqipëria e vogël gjatë luftës, nën pushtimin e disa ushtrive të huaja, vendi i humbi shpresat për shtetin e vet.
Përfundimi i luftës botërore e ktheu vëmendjen në lojën e interesave gjeopolitike të shteteve të kohës, në Europe e Ballkan, çdokush kërkonte të realizonte aspiratat e tij minimale e maksimale, sipas kontributeve reale në luftë. Kështu, edhe Shqipëria e kohës bëri përpjekjet e saj në Paris, por pa shumë sukses. Gjithsesi, gjatë 1920 e pas një kalvari të gjatë u rinjoh ekzistenca e Shqipërisë së pavarur nga të mëdhenjtë, dhe Tirana zyrtare rifilloi jetën e vet politike.
Në vorbullën e interesave, kundërshtive, ideve dhe dëshirave të figurave politike vendase të kohës, mendoj se shkëlqeu Ahmet Zogu i ri. Ai kishte formim ushtarak kryesisht në Stamboll e më pak ne Austri, por gjithsesi i pajisur me zgjuarsi natyrore për të kuptuar dhe zbërthyer lojërat e politikës së ditës në Shqipëri, qoftë edhe për të kuptuar se nga frynte era e interesave të Fuqive të Mëdha. Mbi të gjitha ishte një njeri i dalë nga kultura jonë popullore, që i jepte aftësi të interpretonte dëshirat më intime të njerëzve në atë kohë, aspiratat e politikanëve dhe grupeve të interesit shqiptar. Ai ishte një timonier i mirë në ato kushte të vështira e të turbullta të jetës së brendshme, në kushtet e mungesës totale të shtetit e, kur influencat e ndryshme pothuaj nuk lejonin një jetë normale politike.
Gjatë kryengritjeve të organizuara në fillimet e jetës demokratike, Zogu dëshmoi aftësi të mira komanduese, se ai gëzonte mbështetjen e njerëzve që kërkonin stabilitet, kërkesa më themelore e shumicës së popullit shqiptar në ato momente. Kjo solli që gradualisht Ahmet Zogu të rritet në detyra e përfaqësim politik deri ne kryeministër, president e Mbret. Mendoj se roli i tij në proceset e shtet-formimit është i pamohueshëm në çdo fushë. A mund të bënte më shumë? Sigurisht që po, por duhet marrë parasysh edhe se cila qe pikënisja e aktivitetit të tij dhe, në ato kushte, gjykoj se ishte një punë titanike për të ndërtuar institucione të respektueshme e funksionale në Shqipërinë e kohës.
Në fund, më lejoni të shtoj se dhe vetë interesi i SHBA-ës në këto vite të para të formimit të shtetit shqiptar, erdhi duke u zbehur shpejt. Fillimisht mendohej se Shqipëria ishte e pasur me naftë dhe kompanitë amerikane kishin shumë interes. Por pasi u kuptua se nafta jonë nuk ishte e cilësisë më të lartë, amerikanët ua lanë britanikëve vendin dhe evropianëve, duke u tërhequr edhe ne sensin gjeopolitik nga rajoni. Londra ushtroi ndikim kryesor në Tiranën e kohës, duke mbështetur edhe qeveritë e Ahmet Zogut, duke marrë edhe disa kontrata për nxjerrjen e hidrokarbureve. Por edhe anglezët u tërhoqën shpejt nga Shqipëria në emër të interesave të tyre më të larta mesdhetare e, të aleancës me Romën e Musolinit, duke e lënë Shqipërinë tërësisht në sferën e politikës italiane.
With the 1926 meeting between the British Foreign Secretary, A. Chamberlain, and Mussolini, it was decided that Albania would ultimately remain in the sphere of Italian imperial interests, the prelude that later led to other Italo-Albanian treaties, until the subsequent occupation of the country by fascism, an occupation that was not really opposed by London, Washington or others in 1939, in light of the much larger geopolitical interests on the eve of World War II. Only with Italy's entry into the war on the side of the Axis did the Western powers begin to maintain their positions against Rome. It is worth noting that small countries, as Albania has been and remains, are always under the influence of the political decisions of the larger ones, at all times.
– Let's move forward in time, when World War II ended. There is a debate among Albanians regarding the historical date when Albania was liberated, November 28 or 29, 1944. Which date should be celebrated as Liberation Day?
As I mentioned above, I am not a historian, so I believe that it is the duty of specialists in the field to provide explanations of this nature for historical dates. But as far as we know, the last German soldiers left the city of Shkodra on November 28, 1944, a date that coincides with our national day. I believe that this coincidence is very beautiful in any case, since it is the day of our flag and I think that it is undoubtedly the most important day of our national calendar.
Even if there were any soldiers left “somewhere along the way”, by the 29th, if I am not mistaken, history usually refers to important dates or centers, large cities. But above all, November 28th is our flag day and this is a strong reason for us as Albanians. On the other hand, November 29th was a national holiday for the Yugoslavs, so this date was respected by the Albanian dictator and his party. Having said this, I think it is the history specialists who should provide the appropriate historical arguments./Memorie.al
Lini një Përgjigje