FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Ali Hakik Mena, originally from Fushë-Lura in the district of Dibra, scion of one of the most famous nationalist families, not only in that province, but also in the entire North of Albania and beyond, a prominent intellectual since the period of the Bird Monarchy, who after fighting with weapons in hand against the communist regime, with many other members of his family, was arrested in 1947 and after being sentenced first to death, then to 101 and finally to 25 years in prison. In 1960, Ali Mena died in the prison hospital, under unknown circumstances even today, where his body has not yet been found. For more about this and his entire history in the prisons of Enver Hoxha's communist regime, see the interview with Mr. Viktor Martini, originally from Shkodra and residing for years in the USA, one of his co-sufferers, who knew Ali Mena, in the camps and prisons, where he himself was sentenced at the age of 16.
Mr. Martini, you were a political prisoner, in several camps and prisons, during the time of communism, where you were acquainted with many historical personalities or members of prominent families of Albania, as you have shown in some of the interviews you have given. Exactly, for one of your fellow sufferers, Ali Hakik Mena, we ask you to say something that you remember, from the period when you were in the same prison, in Tirana?
First of all, I feel it necessary to explain how I was imprisoned or how they made me to be politically imprisoned. I had just turned 16...! And what can a 16-year-old be called, they mature politically! Through a false accusation, I was arrested for attempted escape, and sentenced to 7 years in prison. But this misfortune created the opportunity for me to join that proud part of the nation, from whom I received my first intellectual and moral lessons. One of these teachers is the incomparable noble, the unyielding intellectual Ali Mena.
More than 70 years have passed, but I thank God for keeping my memory fresh. Not only in order not to forget these heroes, but also to let them know, the most important part, the Albanian youth, who have not had the chance to listen to the stories of the anti-communists. And of course, even to hit the politicians of these 30 or so years in the face today, who, not without purpose, seek to cover them with the dust of oblivion. But no! No matter where the wind blows, the pages of history cannot be digested or erased.
Historians of Enver Hoxha's period have presented a story according to the dictator's tastes, in the most hypocritical way. And so they continue today. But I have great conviction and hope in God, that another generation is coming, who are not insensitive or uninterested in the true story. Therefore, I believe that they do not want the history of these heroes to remain and be buried there, with those people who worked selflessly, for the nation, religion and country, and, above all, they sacrificed themselves to the red storm, which the dignity of the Albanians, to stand without falling down and being trampled underfoot, just as it happened during the 46 years of that infamous regime, I believed it to some extent even today.
Please, can you give us a general description of the human, political and intellectual profile of Ali Mena?
Ah!… Ali Mena?! How difficult it is to complete the figure of a man, with all the virtues inherited from his tribe and which God had generously forgiven. Virtues which, through the sufferings and tortures he had gone through with his tribe, he managed to keep intact and pristine, in the face of the cattle, who sowed nothing but violence, blood and hunger.
After I was sentenced, I went to Shkodra prison, from there I was sent to Rinas camp. And, because I had a broken leg, I was transferred to Tirana prison as unfit for work. At this time, I was the fourth brother, in prison, and our father had died, in Burrel prison. It seemed to me that I was in the middle of the crowd, like a wren scared and saddened by the terrible storm.
I remember the time when, after taking a seat in the long row of mattresses, the prisoners began to come one after the other, pushed more by curiosity, who I am, where I come from, etc. The next day, a tall and thin man asked me: "Can I sit down?" "Why not"! - I told!
- "Where are you from? My name is Ali Mena", - introduced himself first.
And my name is Viktor Martini, - I answered. - "I'm from Shkodër, I come from Rinas camp".
- "Don't you have anything to do with Pac Martin"? - he asked me.
- "That's my brother"!
- "How old are you"? -"16 years old"! - I answered.
His eyes filled with tears, but restrained tears. You say that the pupils of his eyes were like two loud noises. As the days passed, I learned that Ali taught the prisoners in English, which he mastered almost as well as the English themselves. Inside the room, from the debates that were opened on intellectual topics, from the most different ones, Ali with a distinct coolness dominated the way he presented and defended the argument. So he was versatile as an intellectual.
Nji ditë Aliu më tha; “nëse ke dëshirë, mund të vish me marrë mësim në anglisht”? Si jo, – i thashë, – do t’ju isha mirënjohës. Kështu, pra, fillova me marrë mësimet fillestare. Mbas mësimit, dalëngadalë fillova ta pyesja se nga ishte, dhe pse kishte ra në burg. Kur unë e pyeta për herë të parë, ai vuni buzën në gaz e, tue dashtë me më sqarue, tha shkurt: – “Asht histori e gjatë! Asht ma mirë mos ta ndigjosh”! Kjo më bani ma kurioz dhe si me marifet, unë nuk hiqja dorë nga dëshira ime, meqë më dukej njeri i veçantë, nga sjellja, niveli i dijes, kultura etj.
Ju rrëfyet se Aliu, ju ka dhënë mësime për gjuhën angleze në kushtet e burgut…! Çfarë kujtoni nga ajo kohë kur, me pranga në duar, kërkonit të hapnit edhe një dritare të dijes, duke shpërfillur kushtet infernale ku gjendeshit?
Asht e vërtetë se, megjithëse ishim mbrenda skëterrës, mundoheshim të merrnim dritën e ditunisë nga të shkolluemit, sepse dija të lehtëson edhe vuejtjen! E kam thanë disa herë, se në burg njerëzit, midis halleve që kishin, mundoheshin të përfitonin kulturën, që na mungonte. Dhe këta intelektualë i kryenin me devocion këto sakrifica, që ma vonë na vlejtën shumë. Ndër këto burra shquhesh dhe i ndiemi Ali. Prandaj nuk ishte çudi që me çfarë kishte kalu, mos me i ra ndërmend me ba atë punë aq humane.
Kujtimi i fundit fizik që kam për të ndiemin, asht kur u transferova nga Tirana, për në burgun e Shkodrës. Aliu erdhi, më përshëndeti tue më thanë: “Udhë të mbarë! Ti je nji i ri shumë kurajoz e inteligjent. Nji ditë ne presim shume nga ti”! Ishte hera e fundit që e pashë.
Çfarë dini apo, çfarë të dhënash keni nga historia e dënimit të shumëfishtë (fillimisht dënim me vdekje, që pastaj ia kthyen në 101 vjet, e në fund e caktuan 25 vjet), të bashkëvuajtësit tuaj Ali Mena, si dhe nga historia e tij e rezistencës me armë, ndaj regjimit komunist?
Sikur ju thashë dhe ma sipër, isha kurioz të mësoja diçka nga jeta e tij. Dhe ai dal-ngadalë, në raste të ndryshme, më tregoi se familjarisht, ishin zogistë, e që, si besnikë të tij deri në vdekje, kishin marrë malet, për me luftu komunizmin me armë në dorë. Ai më tregonte jetën e rezistencës në male, në kushte tepër të vështira, nëpër shpella, në borë e shi, me bukën thatë, që ua jepnin farefisi e miqtë e vjetër, tue rreziku edhe jetët e tyne. Tregonte rrethimet, çamjet e rrethimeve e disa herë në këto rrethime, na thoshte se si i kishte humbë njerëzit ma të afërt, shokë, miq e dashamirë. Nuk më kujtohet me saktësi, po në mos gabohem, 5 a 6 vetë, vetëm nga familja e tij, ranë në luftë me armë në dorë, veçse për atdhe e për liri. Për këta heronj, respekti duhet të jetë në maksimum!
Ka të dhëna se vdekja e Aliut është një krim shtetëror, ose ndryshe një ekzekutim pa gjyq. A mund të na thoni diçka më tepër rreth këtij momenti?
Dihet se mbas operacionit në stomak, ai ka qenë në gjendje të mirë fizike. Përveç kësaj, familja e Aliut, ka bërë takim një ditë para se të vdiste, apo ta vrisnin, dhe dëshmojnë se ai ka qenë shëndoshë e mirë…!
Ndërkohë, mbas 5 ditëve nga ndërhyrja kirurgjikale, trupi i tij, ka nisur të japë shenja helmimi. Më saktë dyshohet se vrasja e tij, është kurdisur nga Sigurimi i Shtetit, duke e paraqitur si vdekje natyrale…! Çfarë dini ju për këtë rast?
Nuk mund të them se i ndiemi Ali, gëzonte nji shëndet të plotë mbas gjithë atyne vuajtjesh e torturash, që ai na tregonte. Por jam i sigurt, se njerëzit me karakter të fortë, si Aliu, i përballojnë edhe sëmundjet. Unë kam ikë herët nga burgu i Tiranës dhe kam përfundu në burgun e Burrelit, në moshën 18 vjeçare. Nuk kam dijeni, a e vranë apo, vdiq natyrshëm!
Por kam disa raste të tjera, si atë të Tuk Jakovës, që ishte në burgun e Tiranës, ku e kapi apendiciti dhe e çuan për operacion ku edhe vdiq. Kësi rastesh, ka pasë shumë nëpër burgjet e kampet e Shqipnisë komuniste. Ky mundet me qenë nji nga rastet, dhe shumë e pranueshme si mundësi. Por e vërteta mbetet mister ende, për sa kohë, nuk kemi nji dëshmitar apo dokument. Për fat të keq, as dëshmitarët, nuk duen me folë, dhe as dokumentet s’i kemi, sepse këta i kanë zhdukë, qëllimisht.
Në lidhje me vdekjen e Aliut, kemi dëgjuar nga bashkëkohës të ndryshëm, se janë bërë vizita te njëri-tjetri nga të burgosurit, në disa burgje të Shqipërisë, ose siç i thonë ndryshe, “kanë çelur mort” brenda në burg. Një fakt tjetër, që të bën përshtypje, është numri prej rreth 2000 telegramesh ngushëllimi, drejtuar familjes nga shokët, miqtë dhe dashamirët e tij. A kujtoni diçka rreth jehonës, apo efektit në gjirin e të burgosurve, të lajmit për vdekjen apo, vrasjen e Ali Menës?
Në përgjithësi, kur dikush vdiste në burg, kufomën menjëherë e merrnin dhe e varrosnin në vende, ku vetëm ato katila e dinin, me qëllim që të mos gjendej kurrë. Në mungesë të njeriut të afërt, mbrenda burgut, në kësi rastesh, ne i respektonim në heshtje të vdekunit, pa lëvizë nga dysheku, që përfaqësonte “shtëpinë” tonë. Por vdekja e tij dhe e tjerëve, gjithnjë kanë pasë jehonë, e janë trajtu me respekt të sinqertë njerëzor, tue e ndie thellë, si humbje të njerëzve të shpisë, vdekjen e këtyre burrave.
A keni ndonjë informacion, rreth vend-varrosjes së Aliut apo, a keni dëgjuar rreth përpjekjeve e peripecive të të vëllait, Isa Mena, i cili bëri të gjitha tentativat e mundshme për ta gjetur, duke shkuar edhe në Ministri të Brendshme, në Prokurori të Përgjithshme, por megjithatë, në mënyrë absurde, nuk u lejua të shihte kufomën apo varrin, çka lë vend për dyshim, siç e thamë se mund të zbulohej krimi i kryer…?!
Me thanë të vërtetën, nuk kam shumë të dhana, sepse e thashë edhe ma sipër, mbrenda burgjeve, ne nuk dinim se çfarë ndodh me kufomën, e cila përfundonte nëpër vorreza, kutohet pa emën. E kjo ishte nji praktikë që zbatohej me fanatizëm, nga shërbëtorët e regjimit, i cili dënonte praktikisht edhe kufomat e të vdekunve, përveç të gjallëve.
Çfarë emri mund t’i vini faktit që edhe mbas vdekjes apo, ekzekutimit të Aliut, familja e tij, u ndalua rreptësisht prej Ministrisë së Brendshme, të marrë pjesë në varrim?!
Përveçse dëshirës, me marrë pjesë në varrim, të gjithë kanë trokitun në derën e gabueme, sepse, as edhe nji i burgosun, nuk e ka gëzu atë “privilegj”.
Përveç ekzekutimeve, burgut, grabitjes së pasurisë etj., një nga format e ushtruara gjerësisht nga regjimit komunist, ka qenë internimi. Pra, në lidhje me internimet ndëshkimore të familjeve, ku syrgjynoseshin pleq, gra e fëmijë, dhe në këtë kuadër, për familjen e Menajve, çfarë mund të thoni, çfarë kujtoni apo keni dijeni?
Diktatura, as dhe për nji sekondë, nuk asht ngopë me vuajtjet e gjakun e kësaj shtrese. E dimë të gjithë, se fiset e Menajve, Mirakajve, familja e Gjonmarkajve e, shumë e shumë familje të tjera fisnike, kanë përjetu mohimin e lirisë, nëpër internime, ku nji pjesë e madhe e tyne, aty u martuen, lindën e vdiqën. Por dhe ato që mbijetuen deri në ditët e sotme, nuk po marrin atë çka meritojnë, sepse fati e të drejtat e tyne, ndodhen në duart e atyne që e urrejnë këtë klasë e, që mundohen në formën ma çnjerëzore, ta shfrytëzojnë politikisht. Kjo më duket shumë e padenjë, prej politikës pseudo-demokratike, të këtyne dy dekadave të fundit.
Në intervistat që keni dhënë më parë, keni rrëfyer se praktikisht, të gjithë burrat e shtëpisë suaj, madje edhe gratë, kanë qenë të burgosur. Pak a shumë të njëjtën histori familjare ka pasur edhe Aliu, ku burrat ishin në burgje, ndërsa plakat e fëmijët, nëpër internime. A pajtoheni me mendimin, se kjo ka qenë një strategji e mirëfilltë gjenocidi, d.m.th., zhdukja e meshkujve, nga shtëpitë e njohura antikomuniste?
Viktor Martini: Edhe shkelja ma e vogël, kur ajo cenon lirinë, mund ta quajmë gjenocid, e jo ma, të mos quhen gjenocid, përpjekjet e diktatorëve, për të na varrosun si klasë, deri në zhdukje fizike, totalisht.
Historia e rezistencës antikomuniste, pas ‘44-ës, është në pjesën e saj më të madhe e fshehur dhe e panjohur, për opinionin e gjerë. Në këtë kontekst, çfarë mund të na thoni, rreth rezistencës së njohur të burrave të fisit të Bajraktarit të Lurës, Menajve, prej të cilëve 9 veta, u vranë me armë në dorë kundër komunizmit?
Jo, jo… nuk është e panjohur… historia e familjes së Menajve, ashtu sikur edhe e familjeve të tjera, të kësaj kategorie, qarkullon si ato legjendat, që kurrë nuk harrohen. Por e keqja asht, se disa historian, mundohen t’i fshehin ngjarjet, tue u mundu t’i mbulojnë, me gënjeshtrat e tyne të paturpshme. Por turpi ka me i mbulu, sepse e vërteta nji ditë do të shndrisë, sepse, siç thotë ajo shprehja popullore; “nuk zihet dielli me shoshë”!
Në gjykimin tuaj, këto sakrifica sublime, me jetë në altarin kombëtar, kemi parasysh zhdukjen e Ali Menes, vëllait të tij, Isa Menës, që do të vritej dy vjet më vonë në kufi, dhe 7 vëllezërve e kushërinjve të tij, që u vranë gjatë rezistencës antikomuniste, deri në vitin 1948, – sa vlejtën në atë kohë, apo më vonë, që njerëzit të ndërgjegjësoheshin, për të keqen me emrin komunizëm?! E së dyti, në lidhje me këta martirë të lirisë, a jemi koshientë ne si shoqëri shqiptare, në lidhje me sakrificat e tyre, që shkuan deri në vetësakrifikim?
Sakrificat e fisit të Menajve, nuk ka forcë që t’i shlyejë, tue i qitun në harresë. Por me shoqninë shqiptare, ndryshon paksa puna. Nji pjesë e madhe e saj, u shndërru në “njeriun tonë të ri”. Të ndërgjegjësosh nji shoqni, e cila u drejtu pa përgjegjësi kombëtare, asht gjaja ma e vështirë sod. Kjo detyrë, na përket neve, ta marrim përsipër. Me durim, të bindun se do ia mbërrijmë. Nuk asht as e lehtë, as e shpejtë, por jo e parealizueshme.
Nëse nuk do rrimë duarkryq, këta heronj, do të mundim me i vendosë nëpër piedestalet ma të nalta, ku meritojnë të jenë. E vetëm atëherë, ne mund të ndihemi krenarë. Dhe vetëm kështu këta heronj, do të pushojnë në paqe, të çliruem nga përbindëshat diktatorialë. Këto vonesa, kurrsesi nuk janë për shkakun tonë, por për turpin e politikës shqiptare, prej këtyre tre dekadash dhe të mos harrojmë, se këtë padrejtësi ndaj të vërtetës dhe historisë, kalemxhinjtë e diktaturës, e mbajnë për nder e krenari…!
Megjithëse keni qenë i ri, ju e keni përshkruar Aliun, si një “zogist”, dhe ky është një fakt i njohur, pasi shtëpia e Bajraktarit të Lurës, ka qenë historikisht e lidhur me Zogollin. A mund të na thoni, si kanë qenë të organizuar “zogistët”, në kushtet e burgut?
Burrat e fisit Mena, janë të njoftun si zogistë, besnikë të Mbretit, të palëkundur si nacionalistë. Aliu në burg, mbante përreth të gjithë zogistët, duke iu mbajtë gjallë shpresën, se nji ditë do të vinte liria dhe rrëzimi i tiranisë. Ma tepër, nuk mund të bënte kurrkush.
Ka një ide të përgjithshme, se komunizmi ka pas përqendruar pa pushim, gjithë egërsinë e vet, mbi ato familje apo persona, që njiheshin si nacionalistë, dhe në këtë shtresë, “zogistët” mbajtën peshën kryesore. Duke e lidhur edhe me gjenocidin ndaj Menajve, një familje e vjetër historike e nacionaliste, – sa ju duket se qëndron ky pohim? D.m.th., a bënte realisht “diferencime” edhe në persekutim regjimi, ose a i “përzgjidhte” viktimat e veta?!
Sigurisht që barrën ma të rëndë në diktaturë, e kanë mbajtë nacionalistët shqiptarë, sepse këta ishin rreziku i diktatorit Enver Hoxha dhe gjithashtu, pasuesit të tij, Ramz Alia. Nacionalizmi shqiptar, ishte i përbëmë nga ‘Zogistët’, ‘Blloku Kombëtar Indipendent’ e nga ‘Balli Kombëtar’. Të tria këto grupe, kanë pasë platforma të ndryshme, por që kishin të përbashkët, idenë e nji Shqipnie të madhe, etnike.
Pa përjashtim, tek të gjithë anëtarët e këtyne partive, ra kamxhiku i diktaturës, por në mënyrën ma çnjerëzore, ra tek drejtuesit, organizatorët, të cilët vinin nga familje, me za e me emën. Si p.sh., te fisi i Gjonmarkjve, apo Mirakajve dhe kështu edhe fisit të Menajve, pa përmendë këtu ato të jugut, që pësuen ditët ma të zeza, aspak ma të vogla, se këto të atyne që përmenda ma nalt.
Për 46 vjet komunizëm, në Shqipëri është ushtruar dhunë shtetërore, kundër asaj shtrese që etiketoheshin si “të prekur politikë”. Pikërisht këta njerëz, kanë qenë karta morale në fillim të ndryshimeve në vitin 1990. Sa mund të rezistonte njeriu, ndaj trysnisë politike të regjimit, dhe sa është e ndërgjegjshme shoqëria shqiptare sot, për këto sakrifica?
Bile, si shtesë “armiqtë e popullit shqiptar…”! Por janë pikërisht këto shtresa, që në janarin e vitit 1990, lëshuen kushtrimin se; diktatura duhet të marrë fund. Njeni nga ata që u ngritën fuqishëm, isha dhe unë, me 13 janar 1990, në Shkodër. Dhe bash në këtë datë, më arrestuan, më torturuan e më izoluan, në Spitalin Psikiatrik të Elbasanit, tue më mbajt dy muaj rresht me gjylpana, në gjendje kome.
A jeni në dijeni që për Ali Menën, nuk është shkruar praktikisht asgjë deri më sot, dhe ndoshta kjo intervistë e juaja, mund të zgjojë vëmendjen e autoriteteve përkatëse shtetërore në Shqipëri, të përkujtojnë me një gjest vlerësues, duke i dhënë emrin e tij, një rruge, apo një shkolle etj., si shenjë ndërgjegjësimi, ndaj atij kontributi e sakrificash sublime, për lirinë e dinjitetin njerëzor, të vendit të vet?
Pretendimi juej, asht tepër i arsyeshëm për Ali Menën e, për gjithë këtë kategori që meriton të përjetësohet. Por nga ana tjetër, më habit arsyetimi juej dhe i shumë të tjerëve në fakt…! Ju po kërkoni të respektohen këta heronj, pikërisht nga pasardhësit e komunistëve…?! Ju mendoni se ata e kanë problem zhvlerësimin tonë?! A nuk e shikoni se këto 30 e sa vite, kanë ba lojën ma çnjerëzore, me dekorata, tue na tallun keqas?!
Mendoni se ne duhet të krenohemi, pse u vu përmendorja e Mbretit Zog në Tiranë!?
Aliu do t’u ndiente tepër i fyem, sikur t’u nderonte nga ish-kameleonët e trashëgimtarët e politikës të sotme. Aliut me shokë, do i vijë koha, që një ditë të vlerësohet ashtu sikur e meritojnë, nga trashëgimtarët dhe brezi i ri antikomunist. Prandaj durim e mos u nxitoni. Me këtë rast, ju falenderoj ju si media, për mundësinë që më dhatë, për me dëshmu e me respektu ato heronj, të denjë me i quajt bij të lavdishëm të kombit shqiptar.
Unë ndihem tepër i kënaqun, që po kryej nji amanet që me la Visarjon Xhuvani, kryepeshkopi i Kishës Ortodokse Shqiptare, kur në oborrin e burgut të Burrelit, me tha: “Në emën të Zotit, të ngarkoj të jesh dëshmitar i vuajtjeve të tona, kur nji ditë ne s’kemi për të qenë”! Isha 18 vjeçar atëhere e, unë do vazhdoj të jem edhe sod dëshmitari i vuajtjeve të njerëzve të ndershëm, që sakrifikuan, për lirinë e dinjitetin e popullit shqiptar.
Who was Ali Hakik Mena?
He was born in Fushë-Lure in 1923, in the large family of Bajraktar in the province of Lure;
Completes basic school or boarding school in Tirana;
Follows Shkodra High School until the end of the fourth year;
Expelled from school before matriculation exams, for anti-Italian activity;
He was the organizer of several demonstrations and protests at school, against the Italians.
Passed the matura exams, in "Normalen" of Elbasan.
He returns to his hometown at the age of 20 and joins his family;
Fights with weapons in hand against the communist government, together with the brothers and sons of the elder, Selman, until 1947-'48.
Arrested and imprisoned on August 8, 1947;
Ri is sentenced in prison, on 10.5.1957, being sentenced to life imprisonment, which is then returned to 25 years in prison;
He died in the prison hospital, under very suspicious and still unexplained conditions and circumstances even today, on 24.05.1960;
He knew and mastered foreign languages very well, such as; English, French, Italian and to some extent Russian, which he learned in prison;
He knew Fishta's "Lute of the Highlands" completely by heart;
He was married to the daughter of Selim Kaloshi, from Sina e Dibra, who was shot with his brother Elez.
Ali's wife, Hazbija, was interned in Berat, where her only daughter, Feridja, died at a minor age, while she herself died in 1957, at a young age. Memory.al
Lini një Përgjigje