FLASH
Shkruar nga Shkëlqim Abazi
I was born on 23. 12. 1951, in the black month, of the time of mourning, under the blackest communist regime. On 23 September 1968, the sadistic chief investigator, Llambi Gegeni, the ignorant investigator Shyqyri Çoku and the cruel prosecutor, Thoma Tutulani, mutilated me at the Internal Affairs Branch in Shkodra, they cut my head open, blinded me in one eye, deafened me in one ear, after breaking several ribs, half of my molars and the thumb of my left hand, on 23 October 1968, they took me to court, where the wretched Faik Minarolli gave me a ten-year political prison sentence. After I was sentenced to half of my sentence, because I was still a minor, sixteen years old, on November 23, 1968, they took me to the political camp of Reps and from there, on September 23, 1970, to the Spaç camp, where on May 23, 1973, in the Revolt of Political Prisoners, they executed four martyrs by shooting: Pal Zefi, Skënder Daja, Hajri Pashaj and Dervish Bejko.
On June 23, 2013, the Democratic Party lost the elections, a more than normal process in the democracy we aspire to. But on October 23, 2013, the General Director of the Relinquishment Government sent order No. 2203, dated 23.10.2013, for; The dismissal of a police officer. So Divine Providence, intertwined with the neo-communist Relinquishment Providence and, precisely on the 23rd, they replaced me, neither more nor less, but with the former Burrel Prison Security operative. What could be more significant than that?! The former political prisoner is replaced by the former persecutor!
REPSI
(Forced labor camp)
Memoirs
When I saw Father Vaska dressed in a shajak, I could never imagine how this zdap could transform, with his religious uniform, black raso and kamillaf on his head. On his physiognomy, the illnesses and years of prison had left more marks than his real age, because when I learned that he was only forty-five years old, I could not believe it. His appearance gave the impression of an old man, at least over sixty. But the suffering, the prison…!
He was a quiet, meditative, methodical type. From him I learned the philosophy of sacrifice without complaint, how to ignore revenge even in the face of brutality. This ascetic of few words, with his measured but pious actions, gave you the clue how you could gain heaven, by worshipping the invisible, the imaginary, Jesus; incarnated on an icon (although icons did not exist in prison, he prayed to an imagined figure).
I never heard him complain, I never saw him waste time, you would always find him, either praying in solitude to his idol, Jesus Christ, or with books in his hand. Shy and calm like Solomon, he would command respect. With rational thoughts, he would instill knowledge. Loving, available, without fuss, he put into practice the message of Christ; "when you have two, give one to your neighbor in need", he shared with others even the last bite.
Since it was always impossible and the forensic medical commission had declared him incapable of work, he spent most of his time lying down. He subsisted on a meager diet, on six hundred grams of bread and blackcurrant skin, with a few pieces of eggplant, leek or spinach, depending on the season, and only twenty grams of oil a day, and even that when they threw it at him. So, he survived on what was called a dish, as well as the few food aid that his family brought him, taking it from their mouths.
Despite all the illness and poverty, as long as I laughed next to him, I never heard him cry. You would always find him available, with the ever-present smile on his humble face that radiated kindness.
Thanks to him, I learned to overcome the difficulties of the beginning; I chose friends without making mistakes in my selection; I resisted and endured the suffering of prison, without falling prey to gangs or people connected to the command, spies and immoral people, who also abounded there, as in every other cell of the rotten socialist society. For all this, I remain eternally grateful to my friend, Vaska. Meanwhile, Esheref Zaimi was the antipode of the priest. Ironic and noisy, a born talker, but who always said the right word. He often turned into a cynic, unscrupulous, but according to the man, he also found a party!
He had artistic talent; although anonymous and unschooled, with no tools at his disposal, except for a few pieces of heather or bush wood and a knife, crafted with electrode wire or thin steel threads, from his hands came genuine works of art that, if he had been given the opportunity to exhibit them, would have been the envy of the most renowned artists in the country and perhaps even in the world.
When you watched those pieces of wood come to life, skillfully transformed into works of art, full of taste and fantasy, you could tell that he possessed the power of magic. He even gave things life! That round man, with a frowning face, with eyebrows drooping over his eyes, with a high forehead that ended behind his moustache, with big, bony hands full of calluses, produced fine works. Amazing, amazing!
At the time I met him, he was probably around fifty-five or sixty years old, maybe older, maybe younger, how could I know the exact age, because he belonged to that category of people whose age cannot be determined. His purple, wrinkled face was crossed by some deep lines like furrows of furrow, starting from his broad forehead and ending under his completely gray beard.
Për shkak të ngjyrës së fytyrës, qimet e bardha dilnin më në pah. Kish sy gri në të çelët, porse rrudhat e shpeshta rreth tyre, i jepnin ndriçimit një refleks të veçantë. Pikërisht këto reflekse, i kishin stampuar mbi fytyrë maskën e ironisë së përhershme, po edhe të një zgjuarsi tipike. Me trup nën mesatar, shpatullgjerë dhe duar eshtore, të forconte idenë se ky tip dinamik, i përkiste shtresës fshataro-punëtore.
Copëzat e drurit të shndërruara në vepra arti më thithën gjithë vëmendjen.
“Xha Sheref, po ti qenke artist”! – i thashë i çuditur, pak kohë mbasi ishim njohur.
“Lëne ma, xamë ndonjë pare”!
“Po ti qenke skulptor, more”!
“E-hu-uu, shtyj kohën, or cull! Sun lexoj e, merrem me njito”!
“Po, ku ke mësuar të gdhendësh kaq bukur”?
“Ç’ka pyt, or cull”?
“Or, po ç’shkollë arti ke kryer”? – shtova me sinqeritet fëminor.
“A s’të kam than se njitu, janë t’tanë profesorë”! – bëri një ngërdheshje ironike, apo kështu mu duk mua, mandej serioz: – “Po baj shaka, kam mësue me delet n’mal, qyshse kam kën fëmij i vocër”!
“Pa bërë asnjë ditë shkollë”? – u habita unë.
“Po, ç’shkollë, or mec? E pse u dashka shkolla, me qit k’to shkarravina”!?
“Jo, s’janë shkarravina, po art i mirëfilltë”! – e mburra unë.
“Hajd, he burrë, ene ti ba me dasht, mund ta mësojsh kët zeje, s’asht ndonji filozofi e madhe”!
Në fakt s’ishte ashtu, ai i fetishizonte problemet, për mos t’i dhënë vetes rëndësi. Pra, e vërteta ishte ndryshe: ai ish artist, artist në kuptimin e plotë të fjalës! Gjatë viteve të burgut, njoha edhe shumë individë të tjerë, që merreshin me punimin e drurit, po asnjë si atë! Njoha Hil Pashkun, mjeshtër druri, marangoz i përkryer. Njoha At Zef Pllumin, i njëjtë me të parin. Njoha patriotin tim nga Skrapari, Petrit Spahiun, që nga pasioni për artin, e puthte copëzën e drurit, para se të niste gdhendjen, madje i kërkonte ndjesë, se po e shëmtonte me thikat e tija!
Porse Xha Sherefi, mbetej i veçantë: ai i jepte jetë drurit! Por këto iu përkasin kohëve të mëpasshme, ndërsa atë mbrëmje, mbasi i futi thikat dhe copën e drurit në një strajcë, më urdhëroi:
“Çohu! Shko pshurru, se tash po fërshëllen gjarpni e, ke me dalë në kët qamet, n’benevrekë e n’këmishë”!
“Gjarpëri! Pse, fërshëllekan gjarpërinjtë në dimër”!?
S’e kisha idenë, se me këtë neoemërtim, kishin pagëzuar bilbilat e policëve. Natyrisht më vonë e mësova, me “fishkëllimë gjarpri”, nënkuptonin sinjalin e bilbilit, për veprimet e sinkronizuara që kryheshin aty. Po ai s’më la kohë të zhytesha në meditime, sepse përsëdyti:
“Ë pra, çpo pret! Hajd, ngrihu, se ke me pshurr cullak”!
“Cullak! Ç’do me thënë kjo fjalë”?!
“Lëni pyetjet e, shko pas të tjerëve”!
Ky burrë zhurmëtar e hokatar, me përvojën dhe zgjuarsinë e veçantë, megjithëse në një dialektin paksa arkaik, po shumë ekspresiv, kur mbërrita së pari në kamp, në momentet e depresionit, nëpër të cilat kalonte pashmangshmërisht çdo i burgosur i ri, më ngriti moralin. S’e imagjinoj dot, si do t’i kisha shtytur ato ditë dhe se ç’fill do kish marrë jeta ime e më-pasme, pa këshillat e vlefshme dhe sarkazmën therëse të këtij “noprani”, në dukje shumë ironik, por në thellësi të shpirtit, mjaft njerëzor.
Pa diskutim, pas shembullit të tij, do nxirrja deduksionin: “Një shpirt pozitiv, në çdo turp qoftë, përçon rreth vetes vetëm mirësi”! Ai jetonte brenda pozitivitetit të dyzuar, mes mrekullisë së fjalës dhe artit, që vetëm me burgun s’kishin lidhje. Artisti Zajmi, voziste mbi re, i dënuari Esheref, zvarritej mbi dhe! Njëri personalitet i kundërvihej tjetrit dhe të dy bashkë, kompletonin individin, por artisti delte përherë fitimtar. Në përditshmërinë e tij artistike, s’gjente vend brenga e trishtimit, dhuna lemeritëse s’e kish prekur atë shpirt. Dhe si një engjëll qiellor, e injektonte edhe te te tjerët. Mirënjohje Xha Esheref!
Fillimisht i mora hoka fjalët e tij. S’e kuptova ç’po më thosh, por kur të tjerët po dilnin nga dera e kapanonit me ngut, atëherë vendosa të bëja diçka. U ngrita, zbrita shkallaret e drunjta, kapërceva korridorin dhe derën e u nisa mbas të shumtëve. Sapo u gjenda jashtë, era e ftohtë m’u përplas mbi fytyrë, mornicat drithëruese më pushtuan tërë shtatin. Isha veshur hollë, me një këmishë taftaje dhe pantallona terital, mbi supe kisha vetëm një xhaketë të lehtë doku.
Vrojtova me sy terrin që më rrethonte. Gjithë kodrat rreth e qark i kish mbuluar një vello e zezë, vetëm mbi territorin e rrethuar me tela gjembaçë, zverdhëllonin dritat. Dy dynym vend, i qarkuar me trefish rrethim, ndriçohej nga pesë projektorë të fuqishëm, të instaluar në të katër këndet e kampit të fjetjes, ndërsa një i pestë, si sy qikllopi, shponte terrin nga karakolli mbi portën kryesore, derdhte pa nda, dritën e tij verbuese, mbi tërë hapësirën e kampit.
Ndriçimi kompletohej me kontributin edhe të njëqindenjëzetetre llambave më të vogla. Kaq ishte edhe numëri i shtyllave të rrethimit. Era, secila poçe, fiksohej mbi shtyllën respektive dhe të gjitha bashkë, përbënin konstelacionin e ri të galaktikës komuniste, i padallueshëm nga asnjë sy asterologu.
Natyrisht këtë aritmetikë s’kisha nga t’i dija qysh atë natë, por do t’i mësoja më vonë, në netët e pafundme të burgut, kur me shokët e vuajtjeve, viheshim në garë e vinim baste, se kush do mund të nxirrte pa gabuar, numrin e saktë të llambave të rrethimit të brendshëm, siç quhej pjesa e kampit të fjetjes, për t’i veçuar nga llambat e ndriçimit të jashtëm, ose të kampit të punës.
Nën monitorimin e një komisioni të paanshëm, bastin e fitova unë, ngaqë rezultova më i sakti në numërimin e poçeve, rrjedhimisht edhe shtyllave të kampit të fjetjes. Si fitues, më shpërblyen me një lugë bushi të verdhë, punuar mjeshtërisht nga dora e maestros Esheref Zajmi, në të cilën autori kish stilizuar një kokë dhie, me gojë të kthyer sipër, që shërbente edhe si bilbil, për të më kujtuar fishkëllimat e gjarpërinjve.
Deri ditën e lirimit nga burgu, e ruajta me fanatizëm këtë trofe, po atë ditë, policët m’a sekuestruan, duket iu pëlqeu dhe m’a rrëmbyen, me pretekstin absurd, se gjasme s’lejohej t’a nxirrja jashtë. Më privuan nga dhurata më e shtrenjtë, nga vepra artistike e skulptorit pa diploma, Esheref Zajmi, që e kisha fituar me aftësitë e mia amatoreske!
Kur papritmas, u gjenda në epiqendër të këtij rrethit të ndriçuar nga aq shumë drita, harrova për një moment, se isha në burg, mes telave me gjemba. Imagjinata fluturoi larg, në një event festiv, nën lumenjtë gurgullues të fishekzjarrëve, ku pa vetëdije, isha edhe unë pjesëmarrës.
Por, fiu-fri-fiuuu! e shoi këtë iluzion, sepse atë moment u dha sinjali, për ndalim-qarkullim veshur. Ndërkaq ky u pasua nga zërat e fuqishëm të ushtarëve roje, që ulëritën: “Ndal! Prapa ktheu, se do të qëlloj”! Dhe vërtetë, si për ta materializuar kërcënimin, dëgjova një kollë të zgjatur mitralozi: kra-krak-kra-aa-ak.
Shtanga në vend. S’dija si të veproja. Ashtu i topitur vëreja të tjerët që i kish zënë sinjali si mua; ata nisën të zhvisheshin në benevrekë dhe këmisha aty ku ishin. Ç’farë reflekse makabër! Nga kafe, u shndërruan në fantazma të bardha! M’u faneps atë çast, një skeç teatral, ku ca aktorë të drejtuar nga një regjisor i padukshëm, luanin rolin, që iu kishin mësuar. Edhe këta para meje, vepronin me përpikëri të habitshme. Të zhveshur tashmë, iu shëmbëllenin fantazmave të bardha që endeshin në natën e zezë. Britmat dhe krismat e armëve, plotësonin dekorin udiv e, më ngjallën ndjenjën e pasigurisë.
Instinktivisht u ktheva pas, për t’u strehuar nën derën e kapanonit. U struka aty dhe ktheva përsëdyti kokën, të këqyrja ç’bënin “aktorët” në shesh. I pashë tek zhvishnin teshat dhe, me to në dorë, vazhdonin rrugën për sipër te banjot. Po unë s’pata kurajë ta bëja. Ndjenja e turpit se do më shihnin me mbathje të shkurtra dhe kanotiere, e mundi nevojën fiziologjike, ndaj hyra brenda. M’u desh ta shtyja gjithë atë natë, pa dal jashtë. Natyrisht, isha i ri, sistemi renar funksiononte për mrekulli.
U futa në kapanon. Veshët më ranë në qetësi. Tashmë s’ndiheshin më biseda të zhurrmëshme, veç trokëllima nallanesh të atyre që dilnin dhe ktheheshin nga nevojtoret, ca pëshpërima zë-shuara si zukama bletësh dhe ndonjë kollë e thatë, që gërvishte këtë heshtje gjëme. Vura re dikë që bënte shenja me sy e me buzë, me ca poza komike, si aktorët pantomimistë, po gjithmonë pa zë. Kështu m’u drejtua edhe mua Xha Esherefi, vuri gishtin tregues para buzëve, që do të thosh se s’duhej të bëzaja. Heshta dhe në heshtje ngjita shkallaret e drunjta për te jataku im. Nën zë, dëgjova të më pëshpëriste:
“Flejë njitash! Zhurma, edhe e vogël, ndëshkohet me birucë! Hajd, natën”!
Leksionin teorik e konkretizoi duke u shtrirë dhe mbuloi kryet më një batanije leshi, pastaj nisi gërhimat. Ndërkohë Vaska, në krahun tjetër, me një velenxë thekë-gjatë që vaisej mbi jastëk, e kish mbuluar kokën me kohë. S’kuptohej në flinte apo ëndërronte, sepse herë pas here, lëshonte ca rënkime të thella. Rënkime dhe gërhima, ndiheshin gjithandej kapanonit. Ngaqë isha me mbathje të shkurtra, më erdhi turp të zhvishesha, ndaj u zhyta nën jorganin e hollë, me gjithë pantallona.
Çastet që kalova jashtë, në të ftohtin e hidhur, më kishin futur ethet në palcë, por për të mos bezdisur të tjerët, u përpoqa të mos lëvizja nën shtresa. Edhe pse mbulova kokën që të ngrohesha me frymën time dhe u platita nën shtroja, s’po ndjeja të ngrohtë. Temperatura brenda në kapanon, nuk ndryshonte kushedi sa, me jashtë. Po fërgëlloja, dhëmbët luanin pavullnetshëm e nxirrnin ca tinguj, sikur përtypja copëza xhami. Dikur, ndjeva të më hidhnin sipër jorganit, një mbulesë.
U befasova, kujdesi i këtyre burrave që për nga mosha, mund të ishin etërit e mi, por që në këto kushte, u bënë thjeshtë shokë të mitë, gati më ngashëreu. Por ajo që më ngrohu më shumë, që s’kish asnjë lidhje me efektin termik, qe dora e ngrohtë atërore që më mungonte prej kohësh. Gjithsesi s’munda të hyja në të thella, ngaqë ndjesia e të ngrohtit, m’u përnda në gjithë periferinë e shtatit e, më ndolli gjumin. M’u qepën sytë. Ndërsa veshët m’i gërricnin ende, krriq-frriqet që lëshonin dërrasat e shtrira poshtë shtratit të pafund.
Në atë kapanon, flinin shtatëdhjetë burra dhe gërvimat pasonin njëra tjetrën e, të krijonin ndjesinë e një ankthi të vazhdueshëm. Sa herë që ndokush luante për të ndërruar krah, dërrasat kuisnin e kërcisnin, si një ankim. Humba në avujt e harresës. M’u bë se kolovitesha në një varkë të çartallosur mes oqeanit, që kërkëllinte e kërkëllinte nën troshimën e dallgëve të frikshme dhe, që çast pas çasti, prisje katastrofën, që bashkë me karakatinën, të rrëkëllente, në humbellat pacak të mbretërisë së kaosit edhe ngarkesën e pafat.
The fatigue, the effort, the exhaustion from the long journey had its effect. The body fell into silence, the brain into deep oblivion, while thought fled. What I experienced that evening had left an indelible mark, somewhere deep in the subconscious. The impressions of that day would accompany me for the rest of my life. Thanks to the welcome of those unknown men, a new world, with other colors, with another meaning, with other aspirations, would precede an unforeseen future.
The light of hope that flickered in my mind that evening would belong to tomorrow, the world where you could give and receive love unconditionally, outside of petty and hypocritical interests of the moment. These two wise and intelligent men, with their gesture, had given me lesson number two; boundless love and sacrifice without reward, for the needy. I thanked the nobles even in my sleep: "Thank you, for a lifetime of lives!" I slept./ Memorie.al
Lini një Përgjigje