FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The poet Nafije Abidi, a victim of the political purges undertaken by Stalin in the Soviet Union, was imprisoned in Azerbaijan, where she died, after being arrested together with her husband.
A half-Albanian poet from Ioannina, Nafije Abidi (Nafie Tefik Tanur) for love with the Azerbaijani writer, Emin Abidi, left her higher studies for Literature in Istanbul, followed him to Baku (Azerbaijan) where she escaped the persecution of the Soviet KGB , being accused of anti-communism, along with him. But while her husband was shot, her fate still remains a mystery, because it is not known what happened in the prisons of Azerbaijan, during the years of communism.
Her story is told by the Azerbaijani writer and publicist, Ali Samil, who deals with the stories of dissidents who suffered in Azerbaijani prisons, as a continuation of the writings that talk about the life history of Albanians, who have made their modest contribution to society of Azerbaijan.
Signatures in some of Nafije Abid's writings, stories and poems occur only in 1927 editions, and if I did not deal closely with the life and creativity of Emin Abid, they would not attract my attention. When I was studying at the university (1969–1973), everyone who knew Emin Adib (Azerbaijani writer, publicist and anti-communist), said that; when he was studying in Istanbul, he got married and returned to Baku with his wife.
From the memories of acquaintances, it is learned that the wife, who came from a rich family, had talent in the field of poetry. From people of the Abidi family, I secured two pictures of her, where a beautiful and dignified lady stands out. With the imprisonment of Emin, his wife, Nafija, was also imprisoned, but while it is known that Emin was shot by the KGB, her fate is unknown, as she was imprisoned by the notorious secret service in Azerbaijan.
Stories and poems, published in Turkish in Baku and Tbilisi, under the signature of Nafije Abidi, have not been enough to teach the truth of Albanian-Turkishness. The questions about where and when she was born, her father's name, her maiden name, her poetic creativity before coming to Baku, what Nafije Abidi did afterwards, etc., were not answered. Even in 1997, on the Turkish radio show "Voice of Azerbaijan", the director of editing, Seyfedin Altajll, forgave me the book "For Independence" and when I read Nafije Shyqyri's poem, "Brother's Love", I didn't think it could be written by Nafije Abidi.
Only in 1998, when I was preparing an article about the writer Emin Abidi, in commemoration of the 100th anniversary of his birth, among the searches in the KGB archive, I managed to recognize his work and that of his wife, Nafija, and the above questions after almost 30 years, I gave them answers within 2-3 hours.
I learned that Nafie's parents were called Shyqyri and Zyhra. In the poem "Brother's love" in the book "Hope for independence" I realized that the author Emin Abidi, under a different name, under the name Gyltekin Bey, was talking about Nafije Abidin. The poem "Brother's Love" begins with the dedication "To the National Poet of Azerbaijan", by Gyltekin bey, on January 15, 1925. Its subject and elements are very similar to Gyltekin's poems:
“Fryn në Lindje ajo erë e ngrohtë/ Në fushat jeshile të Kaukazeve/ Kujtimi i fundit i dashurisë që është në shpirtin tim/ Besomë zëmra ime digjet në thellësi të saj/ Dridhet ndjenja në zërin tim/ Një dashuri e thellë në zërin tim/ Ti vetëm nuk je në atë vend të dashur/ Dhe unë i lutem zotit o vend i bekuar”.
Nga një informacion i vitit 1903, mësohet se Nafija ishte shqiptare nga nëna, Zyra, me origjinë nga Janina, që me ndarjen e Perandorisë Osmane, mbeti në Greqi dhe familja emigroi në Stamboll. Pas vdekjes së të atit, në moshë të vogël Zyra Tefik Tanur, u largua, ndaj emrin e Nafijes, në dokumentet e vajzërisë, e gjejmë me emrin; Nafie Tefik Tanur.
Kur ishte 7 vjeçe, Nafije Tefik Tanur, ndoqi Liceun “Xhamllëk” të Stambollit, që e përfundoi në moshën 18 vjeçe. Pasi ndoqi një vit kursin e Pedagogjisë, hyri në Fakultetin e Historisë dhe të Letërsisë në Universitetin e Stambollit, ku u njoh me Emin Abidin. Nuk rastiset data e martesës së tyre, por në pjesën e pasme të një fotoje, gjendet shkruar prej saj: “Nënës sime të dashur, pas martese, vajza juaj 1341”, (sipas kalendarit të ri, 1923). Pra, Nafija u pranua në Universitetin e Stambollit, në vitin 1922 dhe u martua me Emin Abidin në 1923.
Emin Abid Mytealib oglu Ahmedov, (Abidi) me origjinë nga Hysejnkullu han, lindi në Baku në vitin 1898, në një familje gurpunuesish. Vëllai i madh, Aliabbas Müznibdir, njihej si poet, gazetar, studiues dhe botues. E ëma, Rejhan Adnan, u mor me përgatitjen e lajmeve të “Mektebit”, “İrşadit” dhe “Dirilikut”, shkroi tregime të vogla, poezi, artikuj shkencorë, publicistikë. Pas mbarimit të gjimnazit dhe tensioneve të Luftës së Parë Botërore, mes Rusisë dhe Perandorisë Osmane, Emin Abidi punoi si redaktor për revistat e vëllait, Müznibin.
Krijimi i Republikës së Azerbajxhanit në 1918, i dha mundësi të studionte, pasi në vitin 1921, Komisariati Shkencor i Azerbajxhanit, i dha një bursë prej 35 dollarësh në muaj, për studime në Universitet në Fakultetin Letërsi-Histori në Stamboll, ku shkroi sipas kërkesës, veprën; “Historia e letërsisë së turqve të Azerbajxhanit”.
Duke punuar në arkivat e Gazvinit, Vjenës, Budapestit dhe Stambollit, përveç studimit dhe mbledhjes së materialeve për historinë e letërsisë turke, mori pjesë aktive në jetën sociale. I interesuar për ngjarjet politike, kur ishte student në Stamboll, Emin Abidi u takua disa herë me drejtuesin e Azerbajxhanit, Mehmet Emin Resulzade.
Kontribuoi në zbulimin e muhaxhirëve dhe dallojnë botimet e poezive e artikujve të ndryshëm, në revistën “Kaukazi i Ri”, ku botoi me emra të tjerë, si; Gyltekin Beu. Në veprën; “Gjurmët e luftës të pavarësisë të letërsisë së Azerbajxhanit”, E. Xhaferoglut, shkruan: “Forca dhe fuqia e poezive të Gyltekin beut, nga poezitë më të mira krijuara, edhe sot përmenden në popullsinë e Stambollit dhe shkruhet mirë për të”. Emin Abidi, mbaroi studimet në 1926 dhe u kthye në Baku, bashkë me gruan, Nafijen, që la për të shkollën e lartë.
Pas rrëzimit të Republikës Popullore të Azerbajxhanit, bolshevikët, një pjesë të kuadrove kombëtare i vranë, një pjesë i internuan në Siberi, ndërsa të tjerë, u larguan jashtë vendit. Emin Abidi dhe Nafija, qëndruan mënjanë, çka duket në dokumente të arkivave të KGB-së. Kryetari i Zyrës Politike të Azerbajxhanit, Nevruz Rizajev, dhe Komiteti Qendror i Partisë Komuniste, në letrën e fshehtë të sekretariatit në 15 maj 1929, krijojnë komisionin “për pastrim”, që nxori nga arsimi profesorët patriotë dhe futën spiunët në vend tyre. Këshillohej që “pastrimet”, të drejtoheshin veçanërisht ndaj mësuesve të letërsisë turke, gjeografisë dhe sociologjisë, u aplikua dërgimi i tyre në shkolla të veçanta dhe filloi burgosja në grupe.
As Emin Abidi nuk mbeti jashtë “pastrimit”. Ai u dërgua me punë në Agdash, ku botoi në shtyp shumë artikuj, por nga viti 1930, hasi pengesa për botim. Nafije Adibi e shqetësuar nga këto ndjekje, u kthye në Turqi. Në vitin 1934, Emin Abidi me ndërhyrjen e Ali Nazimit, nisi punë në Akademinë e Shkencave dhe asokohe ngrihet hipoteza se Nafija, u rikthye në Baku. Në pasaportën e saj, shihet se në 20 shkurt 1935, kishte marrë vizë që në vitin 1923, për të ardhur në Azerbajxhan, në 2 gusht vizë për kthimin në Turqi dhe po në 14 gusht, për t’u kthyer në Baku.
Sido që të jetë, marrja e saj në pyetje nga KGB-ja, në dokumente shihet interesante vajtja e Nafijes në Ankara, në Ministrinë e Financës. Ndërsa arsyeja e vajtjes së saj: “Si vajzë e vetme, babai kërkoi të shikoja menjëherë nënën time, që ishte sëmurë”, – shpjegon qëllimin e udhëtimit. Interesante është dhe prania e saj në shtëpinë e Nuri beut, konsull i Republikës Turke në Baku.
Në dokumentet sekrete të gjetura në arkivat e KGB-së, gjatë marrjes së saj në pyetje, përmendet fakti i ardhjes në Baku të nënës së saj, në vitin 1930. Atëherë Bedrije Hanëmi, e shoqja e konsullit turk në Baku, e thërret Nafijen në shtëpinë e vet. Por nëse nëna e saj, do të ishte e sëmurë, nuk do të mund të vinte në Baku në vitet ’30-të. Takimet në Baku u ndërprenë dhe Nafija nuk shkoi për të vizituar nënën e sëmurë.
Në leximin e dokumenteve për marrjen në pyetje të Nafijes për vajtje-ardhjet nga Turqia në Baku, mbetet me interes, mënyra e marrjes së vizave dhe kupton se në vitet 1935, ishte e vështirë nxjerrja e vizës për personat që kërkonin të vinin nga Turqia në Azerbajxhan. Nafija pohon se; Abdyl Halik Renda, disa herë anëtar i Kuvendit në Turqi, e ndihmoi për t’i marrë një vizë, por dikush foli dhe u zbulua aplikimi i saj në Moskë, në Komisariatin e Punëve të Jashtme.
Aty tregohen emrat e të afërmve nga ana e nënës të Nafije Shyqyri Ahmedovës, si; Tefik Tanur, kryellogaritar në Zyrën Hekurudhore në Turqi dhe vëllezërit, Ismail Tanuri, që punonte në Bankën Bujqësore në qytetin Ajvallëk dhe Qamil Tanuri, si llogaritar. Mbetet po aq interesant fakti, se e ëma, Zyraja, grua shtëpiake, bënte përkthime. Nga procedura e marrjes në pyetje të Nafijes nga KGB-ja, lihet mënjanë faji i spiunazhit për të dhe kuptohet se ndër të afërmit, për të cilin u morr më shumë në pyetje, ishte Abdyl Halik Renda.
Pas ardhjes për herë të dytë në Baku, Nafija jetoi e qetë për dy vjet dhe Emin Abidi, vinte aty nga Agdami, ku bashkë me Ali Nazmi, përgatiti për botim veprat e tij trevëllimëshe shkencore si dhe botoi artikuj me nivel të lartë shkencor. Përballë punës shkencore, studimeve, veprave të botuara e pabotuara të Emin Abidi, disertacionit e punëve shkencore, kryesia e Akademisë së Shkencave të Azerbajxhanit, propozoi që t’i jepej titulli “Kandidat i Shkencave”.
Por në 1936, në Azerbajxhan, si kudo në BRSS, rifilluan burgimet. Në maj 1937, Emin Abidin e nxjerrin nga puna në Akademinë e Shkencave dhe shkon si mësues në rajonin e Kyrdemirit, Karakojunllu. Në 1938, burgoset si antikomunist dhe dërgohet në rajonin Ismail. I morën shtëpinë dhe i burgosën të vëllanë, Aliabaz Müznib, poet kombëtar, ndërsa të afërmit e të njohurit nga frika, u kthyen shpinën.
Nafija, e mbetur e vetme, u përpoq të kthehej në Turqi. Me shpresë për të marrë një vizë në Batum, shkon në konsullatën turke, por e burgosin sapo doli prej saj, në 11 gusht 1938, me nenin 58/6, të barbarizmit në BRSS për spiunazh, pas urdhrit të dalë prej kohësh. E arrestuan dhe i morën nga dora orën e kuqe me nr. 165920, vëthët brilant, dy unaza të kuqe dhe disa veshje të tjera.
Marrja në pyetje e Nafije Abidit, nuk kaloi qetë, pasi problem u bë pasaporta me fotografinë, kur ishte e bukur dhe e re. Në burg, pas torturave dhe vuajtjeve, Nafija brenda një kohe të shkurtër, nuk njihej më, për më tepër, duke mos duruar dot, humbi mendjen, ndërsa nga mjeku që e kuroi, zbuloi se ishte e sëmurë edhe nga zemra.
Marrja e saj në pyetje, nisi në gusht 1938, nga ndihmësi i Komisariatit të Punëve të Brendshme të Azerbajxhanit dhe prokurori Kurbanov. Në 28 prill 1939, ai shkruan: “Duke marrë në shqyrtim me kujdes karakterin e fakteve të mbledhura që flasin kundra Nafije Shyqyri Ahmedovës (Ahmet) e quaj të pamundur dërgimin në gjyq, për marrje në pyetje.
Për këtë arsye, pranoj dërgimin e çështjes, së saj në një këshill të veçantë pranë SSRİ XDK (Ministria e Punës e Bashkimit të Republikave Sovjetike Socialiste)”. Shënimi për dënimin e saj, pa u shoqëruar me detyrën, gradën, madje, as emrin e babait, ishte me këtë fjali: “Nafije Shyqyri Ahmedova, si një element shumë i rrezikshëm, të fshihet në burg që të përmirësohet. Koha e dënimit llogaritet nga 11 gushti i vitit 1938”.
Emin Abidi was shot at 21:30 on October 21, 1938. There was no more news about him. As for his wife, the well-known Nafije do not say clearly if she returned to Turkey after her imprisonment. Everything remains a mystery here. Did he really return to Turkey? When and what did you do next? Was there any more social-political activity? Are any of her poems published? These and many other questions are still unanswered. When the literary exhibition of Azerbaijan was created from scratch, Nafije Abid's passport attracted attention among exponents who had been in communist prisons./Memorie.al
Lini një Përgjigje