FLASH
Shkruar nga Ali Buzra
At the request and desire of the author, Ali Buzra, as his editor and first reader, I will briefly share with you what I experienced in this encounter with this book, which is his second (after the book “Gizaveshi në vite”) and which is naturally outlining his writing style. The sincerity and openness of the narrative, the simple, unmodified language, the accuracy and precision of the episodes or the lack of an elaborate, intentional fantasy to follow or its non-use, I think have served the author positively, who comes to the reader in its original form, inviting us to at least recognize unknown human destinies and pain, accidentally or not, leaving us to reflect as a beginning of awareness towards a catharsis so necessary for the conscience of Albanians.
The nationalist Gurra family in Dragostunja survived communist suffering and persecution
Dragostunja is a village with a considerable territorial extension, from the city of Librazhd to the foot of Shebenik. The vast arable lands and meadows are used by the local inhabitants, engaged in agriculture and livestock. Dragostunja has the mountain of the same name, where they raise livestock in the summer months. In the place called Val, there are two beautiful glacial lakes, with a stunning view. One of the tribes that has made a name for itself in the history of the village of Dragostunja is that of Gurrës.
The family of Et'hem Gurrë old had four sons; Dauti, Selimi, Abazi and Shabani. By the end of the 19th century, they lived together and had a stable economy. They raised over 500 small cattle, 15-16 large cattle, and used 5-6 pack animals, horses and mules for transport. By the end of the 19th century, they also started trading. They had set up a shop in the Gurrë neighborhood, where their house was. Old Et'hem, as well as his sons, developed their trade well, where in addition to food products, they also traded in cloth, basma and shajak.
They received their supplies from caravans coming from Ohrid and Thessaloniki. For this, young Et'hem, the son of Daut Gurrës, 98 years old, whom I contacted in 2014, says that he remembered when the caravans with goods would come. “Their mules and horses,” he recounts, “that passed along the old road, had bells and we could hear them from afar. We slaughtered meat and made halva to welcome the caravan drivers, who would stop at our house and then continue on their way to Elbasan.” Abazi was more involved in trade, but the other brothers also contributed as needed.
After 1900, until the First World War, the Gurra family, feeling quite well economically for the time, significantly increased the area of land by buying. It happened that individuals would go into debt in the shop, and being unable to repay it, they would settle with land. Since a lot of land was bought, the expression was often used: “You Gurra family, you had a shop and bought all the land in Dragostunja”.
During World War I, when the armies of the occupying states entered Albania, supplies became difficult and trade fell. In Dragostunje, there was also armed resistance against Serbian and Bulgarian forces. In these circumstances, where the Gurrajs were an important part of the armed resistance, the foreign armies burned their house and shop. After the war, the brothers split up, two by two, and then separately, dealing mainly with agriculture and livestock. Through work, increasing the products, especially livestock that they took to the market, their families were economically well off.
10.1 Daut Gurra, patriot and nationalist
The most prominent figure of the family, who made a name not only in the village but also in the area and beyond, was Daut Gurra, who was born in 1880. At a young age, as a child, he was educated in Ohrid, where he received a religious education. He then continued his studies in Manastir, where, coming into contact with figures of the Renaissance, he also learned Albanian. In Ohrid and Manastir, it is said that he studied for eight years. He then studied in Istanbul, where he stayed until the eve of the Declaration of Independence, in 1912. From the information received from his relatives, it results that he completed about 20 years of education, mainly religious. Daut Gurra, mastered the Turkish and Arabic languages. He was among the rare people of the time in the Librazhd area, excluding Bërzeshtë, who read and wrote in Albanian.
His two nephews, Bexhet and Ismet Gurra, say that when he taught them as an imam, he explained the Arabic alphabet to them, showing them what the letters in Albanian were like. Around 1911, Dauti finally returned to his village, Dragostunjë. Like many other patriots, he welcomed the Declaration of Independence. We say this because at that time, there were also personalities who, having lived and worked for a long time in Istanbul, as well as seeing the unfavorable political circumstances of the time, viewed the separation from the Ottoman Empire with reservations.
Even after the Declaration of Independence, neighboring chauvinists encroached on Albanian lands. Serbia attacked and occupied Kosovo and the north-eastern regions of the country, Greece occupied the southern regions, while Montenegro kept Shkodra under siege. The population of the occupied areas began armed resistance against the foreign invaders. The fragile Albanian state extended its authority only to the Vlora-Lushnjë-Elbasan line. The external political situation was extremely tense. This was aggravated by the positioning of Esat Pasha Toptani, who left the Vlora Government, creating the so-called “Old Age of Central Albania”, parallel to the Vlora Government.
Ndërkohë, qindra vullnetarë, veçanërisht nga Shqipëria e mesme u nisën drejt Shkodrës, në ndihmë të forcave që luftonin kundër ushtrive malazeze. Mes tyre ishte edhe Daut Gurra, 33 vjeçar, i cili bëhet drejtues i një njësiti të Taborit të Librazhdit, duke hyrë në luftime të ashpra me forcat malazeze. Gjatë luftimeve, Dauti, plagoset nga një predhë murtaje. Për këtë tregohet edhe një episode, paksa me nota humori. Në Luftën e Shkodrës, ishte edhe një egjiptian nga Dragostunja, me sa thonë quhej Ahmet Kurti, ose “usta Ahmeti”, që ishte rreshtuar në luftë bashkë vullnetarët e tjerë nga Librazhdi. Ky i fundit kryente transport me mushka, duke dërguar për ushtrinë municion e ushqime.
Një ditë, ai sheh Dautin, që po e lëviznin me barelë për ta çuar për mjekim. Duke parë tmerret e luftës, si dhe pasigurinë për t’u rikthyer përsëri në shtëpi, ai i drejtohet Dautit: “Amanet fëmijët e mi, o Daut’ A”! (Daut Aga). Mirëpo, Dauti, që e mbanin në barelë, i përgjigjet duke qeshur: “Kush është për të lënë fëmijët amanet, unë në tabut, apo ti në këmbë”? Për fatin e mirë, që të dy u kthyen pas lufte pranë familjeve të tyre. Nga dëshmitë e të moshuarve rezulton se Daut Gurra, pas kthimit nga Lufta e Shkodrës, ka qenë në krye të qëndresës kundër forcave serbe e bullgare, gjatë Luftës së Parë Botërore. Këtë e dëshmon edhe djegia e shtëpive të tij nga këta të fundit.
Daut Gurra njihet si një ndër dijetarët më me zë të kohës për zonën e Librazhdit. Në kohën e Zogut kandidon për deputet dhe merr mjaft vota, por me marrëveshje, ia jep ato Selaudin Blloshmit. Për këtë, Dauti i thotë Selaudinit: -“Kjo është punë më shumë për ty, se sa për mua…”! Selaudini, ishte i shkolluar, ai kishte kryer akademi ushtarake, ndërkohë Dauti, ishte baxhanak me Hajdar Blloshmin, e Selaudinin e kishte nipin e gruas. Nuk janë ta qarta arsyet, por në rrethana të caktuara, ai ka qenë edhe kundërshtar i Zogut, ku siç duket, ai ishte i pozicionuar me beun elbasanas, Shefqet Vërlacin. Për këtë, të afërmit rrëfejnë se Zogu, i propozon ta gradojë, por ai nuk ka pranuar.
Nuk është e qartë plotësisht koha, por për të është nxjerrë edhe një urdhër arresti, ndërsa ai nuk dorëzohet. Djali i tij, Et’hemi, në takimin që kam patur me të, më ka rrëfyer se Dauti ka dalë firar (në arrati), në kohën e Fan Nolit. Rrethohet nga forca të xhandarmërisë, ndërsa ai del nga rrethimi në lagjen “Mërqizë” të Dragostunjës, duke u veshur si grua. Në arrati, rrëfen Et’hemi, e ka mbajtur me ushqime Azis Hysa, nga Librashd-Katundi. Kjo ngjarje nuk kaloi pa pasoja. Atij, i konfiskojnë pasurinë, duke i marrë 40 qengja dhe një mushkë. Këto janë fakte, që dëshmojnë se Daut Gurra shpesh vihej në opozicion me qeveritë e kohës.
Kështu, në një takim me beun elbasanas, Shefqet Vërlaci, siç duket, kur ky i fundit ishte kryeministër, Dauti nuk futet i pari në zyrën e tij, por vë përpara një tjetër. Në fakt Beu, i drejtohet Dautit duke i thënë: “Ç’kemi andej, o Daut”? – “E ç’të kemi!, – i përgjigjet ai, – barrën e mushkës ia kanë vënë gomarit”. – “Po gomari ç’thotë”?, -vazhdon duke qeshur beu. – – “Ç’të thotë!, ose fuqi, ose ndonjë bumje në kry”! Ishte fjala për barrën e taksave ndaj fshatarësisë. Falë autoritetit që gëzonte, si dhe dijeve që kishte, për disa kohë Dauti ka qenë emëruar kryetar komune në Librazhd me sekretar, Petrit Hakanin, me të cilin ka punuar në një zyrë.
Dauti, ishte njeri i thjeshtë dhe familjar i përsosur. Kur vëllezërit ishin pa u ndarë, ai nuk drejtonte vetë familjen, por “të parë shtëpie” linte të vëllanë, Abazin. Vetë lëvizte me mushkën e tij, e shpesh vizitonte miqtë e shumtë dhe të afërmit. Gjithsesi, familja e vëllezërve Gurra, në kohën e Zogut mbahej mirë ekonomikisht. Ata mbarë-shtronin mbi 400 kokë bagëti të imta, mbi 10 krerë lopë, kafshë ngarkese për transport etj., duke dalë në treg me prodhime të bulmetit e gjë të gjallë.
10.2 Daut Gurra vihet në krye të çetës së Ballit Kombëtar për Dragostunjën
Pushtimi fashist i vendit, ashtu si edhe për shumë figura të shquara nacionaliste të Librazhdit, u prit me indinjatë të thellë edhe nga Daut Gurra. Në bisedat nëpër “mexhlise”, ku të gjithë të pranishmit ndiqnin me vëmendje fjalën e tij, ai shprehej se Zogu, vërtet, u pre në besë nga Italia, por ai duhet të ishte treguar më i kujdesshëm në marrëdhëniet me Italinë. Ata që e kanë njohur tregojnë se Dauti ishte komunikues dhe i matur në biseda. Por, megjithëse qëndronte më lart se të tjerët në nivele njohje, për situatën politike të kohës, kur e pyetnin, nuk përbuzte, nuk fyente, por e merrte fjalën, duke dhënë përgjigje të thjeshta, sipas nivelit të bashkëkohësve të vet.
Disa muaj pas pushtimit Italian, që tashmë ishte bërë fakt i kryer, Dauti u caktua komandant poste në Librazhd. Këtë gjë, ia kërkoi me ngulm paria e fshatit të tij. Thuhet, se burrat më me zë në Dragostunjë, si; Mahmut Kaca, Ali Qosja etj., i kërkojnë të marrë këtë detyrë për të siguruar e ndihmuar fshatin. “Një do të bëhet, – shpreheshin ata, – më mirë të jetë Dauti ynë”. Mbas pushtimit gjerman, përsëri paria e fshatit i kërkon të mos e prishë me gjermanin, sepse fshati që është në anë të rrugës automobilistike dhe në afërsi të Librazhdit, mund të digjet.
“Mirë e thoni ju, – u thotë ai bashkëfshatarëve, – por ta dini se shtëpinë time, do ta djegin partizanët”. – “Një shtëpi e bën katundi”, – i përgjigjen ata. Megjithëse, në atë kohë, flitej për të keqen e komunizmit, por nuk mendohej se pas lufte në Shqipëri do të vendosej një qeveri, e cila duke u sulur me gjithë egërsinë e saj, mbi familjet kundërshtare të regjimit, nuk do të kursente as fëmijë, gra e pleq. Kështu që, nuk mund të bëhej fjalë për të ndihmuar këto familje në ndërtimin e shtëpive të tyre të djegura, por do të ndiqeshin edhe ata që mbanin marrëdhënie me ta.
Ashtu si edhe në fshatrat e tjerë përreth, edhe në Dragostunjë u ngrit çeta e Ballit Kombëtar, në krye të së cilës u vu Daut Gurra. Dauti kishte njohje e miq të shumtë kudo. Autoriteti dhe besueshmëria që ai gëzonte në zonë e më gjerë, dihej edhe nga përfaqësuesit e Frontit Nacional-Çlirimtar. Duke patur parasysh këtë fakt, në shtëpinë e tij vjen i dërguari i Shtabit të Përgjithshëm dhe i Qarkorit të Partisë për Elbasanin, Sami Baholli, i cili qëndron aty dy ditë. Ai i kërkon Dautit, të bashkohet me Frontin e partizanët. Për këtë djali i tij Et’hemi, mes të tjerash thotë se; babai i tij i përgjigjet Samiut: “Ne nuk na lejon kurani të bëhemi me ju. Ju jeni me bolshevizmin, që nuk njeh pronë e fe. Ju do t’i prishni xhamiat, se jeni të lidh me rusin. Keq më vjen, se ju kam mik, por me ju nuk mund të vij”.
Vite më vonë, Sami Baholli është shprehur se Daut Gurra është diplomat i zoti. Në pranverë të vitit 1944, njësi të ushtrisë partizane, godasin forcat gjermane në rrugën Librazhd- Korçë. Përplasjet u zhvilluan te vendi i quajtur, “Arrat e Gurrës” deri në Hotolisht. Kundërpërgjigja e gjermanëve, në rast se sulmoheshin, dihej. Ata digjnin aty qendrat e banuara. Për rastin në fjalë, komanda gjermane vendos të djegë fshatrat; Dragostunjë, Spathar e Hotolisht. Dauti, duke qenë në dijeni për këtë, dërgon të vëllanë Selimin, bashkë me djalin e tij Xhemalin, te gjermanët. Ata marrin kontakt me komandën gjermane, ku i thonë se jemi të dërguar nga Daut Gurra, dhe se Dragostunja e fshatrat e tjerë, nuk kanë dorë në këtë luftë.
Komandanti gjerman u vendos atyre rripa oficerësh, që të mos cenoheshin. Të dy burrat ecin bashkë me autokolonën gjermane deri në Qukës. Kështu me ndërmjetësimin e Daut Gurrës, nuk u dogjën fshatrat e Librazhdit, në anën e rrugës automobilistike, duke dalë garant te gjermanët. Në këndvështrimin radikal majtist, komunikimi me gjermanët, shihet thjesht si “bashkëpunëtor i tyre”, apo si “tradhtar e armik i kombit”. Fakti është ndryshe. Daut Gurra, nuk ishte tradhtar, përkundrazi, ai e donte shumë atdheun, rrethin, fshatin dhe familjen e tij. Bashkëpunimi i tij, dhe jo vetëm i tij, por edhe i shumë nacionalistëve të tjerë me gjermanët, nuk ka shkuar asnjëherë kundër interesave kombëtare. Me këtë nuk dua të them se në Shqipëri nuk ka patur elementë të shitur te gjermanët, që kanë vepruar kundër interesave të popullsisë.
Elementë të tillë kanë qenë njerëz të rëndomtë, spiunë të shitur, por jo nga krerët nacionalistë. Në rastin konkret dua të them, se asnjë nga krerët nacionalistë të zonave për të cilat shkruaj, nuk kanë vepruar kundër interesave kombëtare. Gjatë periudhës gjermane, nuk ka asnjë fakt, që të dëshmojë, se Dauti u ka shërbyer atyre, në dëm të interesave të vendit. Asnjë person i lidhur me Lëvizjen Nacional-Çlirimtare, nuk është ndjekur apo vrarë nga gjermanët, në dijeninë e Daut Gurrës, përkundrazi, ai ka ndikuar të shpëtojë njerëz e fshatra nga vrasjet e djegia. Gjatë lëvizjes së forcave gjermane nga Librazhdi drejt Qukësit, mund të ishin djegur e shkatërruar fshatrat buzë rrugës automobilistike. Po, sa njerëz të pafajshëm mund të ishin vrarë? Cili do të qe bilanci?
Jo vetëm për qëndrimin e Daut Gurrës, por edhe të shumë nacionalistëve të tjerë në periudhën e luftës, më duhet të komentoj disa biseda, me bashkëkombësit tanë nga Kosova të përvuajtur ndër shekuj. Personalisht kam patur rastin të bisedoj me shumë kosovarë, të cilët qëllimisht i kam pyetur, mbi qëndrimin që ndajnë për Ibrahim Rugovën. Të gjithë shprehen qartë e të vendosur për të, duke thënë: “Ibrahim Rugova, nuk lind më në Kosovë”! – “Po, ai nuk ishte për luftë të armatosur kundër serbëve, ndërkohë që Kosova ishte e pushtuar nga ata”! – u kam thënë gjatë bisedës. – Ne e kemi provuar edhe luftën, e dimë atë, por besnikëria e Ibrahim Rugovës, ndaj kombit dhe Kosovës, i tejkalon përmasat edhe të drejtuesve të UÇK-së. “Kur Ibrahim Rugovës i është kërkuar nga krahu radikal që veç të japë kushtrimin për luftë, – shpreheshin ata, – ai është përgjigjur: Nuk e dua Kosovën, pa kosovarë”.
Ndoshta, nuk është rasti tamam për të paralelizuar, por gjithsesi, nuk kemi të drejtë të akuzojmë as edhe një nga krerët e Ballit të zonave për të cilat kam shkruar në këtë libër, për tradhti. E them këtë mbasi, po të jetë për të analizuar tradhtinë dhe besnikërinë ndaj popullit, apo çështjes kombëtare, ajo duhet parë në mënyrë më komplekse. Duhen analizuar ngjarjet, jo vetëm në anën e Ballit, por edhe të Partisë Komuniste të Shqipërisë, dhe veçanërisht ndikimin e Dushan Mugoshës dhe të emisarëve të tjerë jugosllavë, që ishin jo vetëm bashkëpunëtorët, por edhe drejtuesit e PKSH-së, në përplasjet civile në Shqipëri, në eliminimin e mjaft prej figurave të rëndësishme të luftës edhe brenda Frontit.
At the moment of the passage of the First Assault Brigade, Daut Gurra holds the Germans in Dragostunja, until the partisans pass in the direction of Qarrishta. The elderly people of Dragostunja, who were witnesses of the event, have spoken about this. They have confessed that Daut gives orders for each family to cook and give bread to the partisans. In the meantime, he sends people to contact the Brigade Commander, who convey to him Daut's words, that; "they should not have breakfast there", since they are endangered by German forces. Although, in 1944, the open conflict between the Front and the National Front was evident, Daut Gurra, with the duty of the commander of the National Front for Dragostunja, not only does not enter into armed conflict with them, but by displaying his tribal and manly character, saves the lives of partisans./ Memorie.al
Lini një Përgjigje