Young people, the only "gate" to prosperity

During the 34 years of transition, depressed by lack of employment opportunities, inadequate education, high corruption, lack of meritocracy and high housing costs, young Albanians have lost hope, choosing emigration as a solution for their future. In the period between the two censuses, from 2011 to 2023, the country's population decreased by about 14%, while young people (15-29 years old) decreased by 39%. The Albanian youth suffers from the lack of an appropriate education and, as a consequence, the lack of involvement in the labor market.

In 2023, a quarter of young people aged 15-29 were neither employed nor attending school or any vocational training, while unemployment is on the rise. The country's economic growth has not improved the positions of young people in education and the labor market. Advice from young people who are building a successful career suggests good education and more love for country. Experts suggest that investing in young people at this moment in Albania is the only solution for sustainable development.

History has shown that nations that invest in education, health and youth employment have sustainable development in the long term and are more likely to increase welfare than other countries that choose e.g. invest in physical infrastructure. Germany is the most obvious example. Through a strategy in the vocational education system, it fostered and created a powerful and specialized economy in industry.

The German system prepared young people for well-paying job positions based on theoretical and practical education that made the country competitive in the world for high-value industrial products. Other countries such as South Korea, Finland, Singapore and Canada have experienced rapid economic development, thanks to a focus on youth. But Albania, which inherited perhaps the most precious capital from communication, the "demographic dividend" of a young population, did not wisely use this potential.

During the 34 years of transition, depressed by lack of employment opportunities, inadequate education, high corruption, lack of meritocracy and high housing costs, young Albanians have lost hope as they have massively chosen emigration as a solution for the future. theirs. The data of the 2023 census show that the young age groups have recorded a drastic decrease in relation to the general population. In the period between the two censuses, from 2011 to 2023, the country's population decreased by about 14%, while young people (15-29 years old) decreased by 39%.

High emigration and declining births are reducing the young population, further increasing the challenges in all areas of life in the country. The labor market, the pension scheme, the quality of democracy have started to show the first symptoms of the "diseases" that the lack of young people is creating. In addition to the decrease in numbers, the Albanian youth living in Albania suffer from the lack of a suitable education and, as a result, the lack of involvement in the labor market. In 2023, a quarter of young people aged 15-29 were neither employed nor attending school or any vocational training.

Unemployment in the general population was 10.7%, while among young people the official unemployment rate was 22%. Other surveys that have measured potential emigration have shown that the difficulties in employing young people are the main cause of their emigration. Almost 80% of people who leave the country are young people under 30 years old and the reasons for leaving are related to efforts to improve their economic situation.

The Global Report on Happiness, which was published in March of this year, ranked Albania in 66th place among 140 countries for the level of happiness for people under 30 years old. Albanian youth were the unhappiest in Europe, leaving behind only Turkey. Albania's economy suffers from a lack of competition and incentives for young people to involve them in business. The country has a legal framework and a strategy for the development of young people, there is also a State Minister for Children and Youth, but the real developments indicate not in favor of their perspective.

Brendi Hoti, a young man who returned from studying abroad and now co-manages PikHost, an innovative platform rental company, says that in Albania, institutional support for young people who want to start a business is still limited and that they face considerable challenges.

"There is a lot of competition, especially from large companies that dominate the market, and this makes it more difficult to open up opportunities for new businesses. Moreover, institutions often prefer to cooperate with large actors, who have more opportunities and resources", said Mr. Hottie.

The most precious asset, the youth, is being lost

Drini, a 16-year-old from Tropoja, who left high school in the middle to travel by raft to Great Britain three years ago, has been in Albania for two months. He is getting ready to immigrate to Germany, still without leaving his family. His family lives in the countryside and all residents are over 55 years old, even in the city there are very few young people, or none at all during the winter. "Even if I have a good job, I don't have any friends.

Në Tiranë, paga 50 mijë lekë që më ofruan nuk më mjafton as për qiranë. Kam gjetur një kontratë pune në Gjermani dhe mendoj të lëviz para festave”, – thotë Drini, djali i vetëm i familjes. Prindërit e tij janë të dëshpëruar, por Drinin nuk ka asgjë që e mban në Shqipëri. Historia e Drinit është ajo e shumë të rinjve që kanë zgjedhur emigracionin si ëndrrën e jetës. Në vitin 2023, censi numëroi rreth 430 mijë të rinj të moshës 15-29 vjeç nga më shumë se 704 mijë që ishin në vitin 2011 dhe më shumë se 920 mijë që ishin në vitin 2023.

Në 1989 një vit para se të rrëzohej regjimi diktatorial, të rinjtë përbënin 30% të popullsisë dhe në vitin 2023 përbënin vetëm 18% të saj. Shqipëria ka humbur pasurinë më të çmuar të saj, rininë. Rënia e numrit të të rinjve është përshpejtuar në vitet e fundit kryesisht pas emigracionit të lartë me heqjen e regjimit të vizave. Ndërmjet 1989 dhe 2011, popullsia në grupmoshën 15-29 vjeç shënoi rënie me 23,4%. Nga 2011 deri më 2023, kjo grupmoshë shënoi rënie me 39%.

Si rrjedhojë e ikjes masive të të rinjve, popullsia e vendit u plak me 7 vite. Grupmosha 15-19 vjeç kishte tkurrjen më të madhe. Kur u zhvillua censi 2011, në të gjithë vendin u numëruan 268,756 të rinj 15-19 vjeç, por në censin 2023, numri i tyre u përgjysmua me vetëm 142,943 persona, me rënie 47%. Kjo grupmoshë kishte rënien më të madhe në periudhën ndërmjet censeve si në numër dhe në përqindje. Popullsia e përgjithshme pësoi rënie me 14.8%, ndërsa në grupet e reja, ky raport ishte tre herë më i lartë.

Ekspertët e statistikave e shpjegojnë këtë rënie me emigracionin e lartë të të rinjve dhe familjeve me fëmijë pas vitit 2016, nëpërmjet formës së re të emigracionit, azilit ekonomik. Rënie mbi 40% pësuan edhe grupmoshat 10-14 vjeç (41%) dhe 20-24 vjeç (41%). Në krahun tjetër, rritjen më të fortë në popullsinë e përgjithshme e kishin 90-vjeçarët. Grupi i popullsisë 85-89 vjeç arriti në 26,443 persona në censin 2023, nga 14,738 të tillë më 2011, me rritje 79%. Struktura e popullsisë tregon rënie dyshifrore në moshat 0 deri në 54 vjeç.

Ndërsa rritja nis për grupmoshat 55 deri në 100 vjeç. Të dhënat tregojnë se popullsia në moshë pensioni është rritur me ritme shumë të larta. Popullata 65+ arriti në 473 mijë persona, sipas cens 2023 me rritje 49% nga censi 2011. Piramida e popullsisë me censin 2023 i ngjan më shumë një peme ku grupmoshat e reja të popullsisë kanë pësuar rënie, duke formuar trungun, teksa është rritur ndjeshëm popullsia në moshë pensioni që formon kurorën e pemës.

Kjo hartë e re demografike sugjeron se vendi duhet të investojë më shumë në drejtim të një infrastrukture për popullsi më të plakur dhe të përmirësojë në mënyrë radikale sistemin arsimor, që të prodhojë një forcë pune me aftësi të larta për të përballuar nevojat për shërbime të popullsisë me të vjetër.

Qarqet që u braktisën më shumë nga të rinjtë

Numri i të rinjve në shkallë vendi ka rënë drastikisht, por në disa qarqe fenomeni ka qenë më agresiv. Të dhënat e Cens 2023 tregojnë se Gjirokastra, Fieri, Lezha dhe Elbasani kishin rënien më të madhe të të rinjve që nga viti 2011. Gjirokastra që është edhe qarku më i plakur i vendit u përball me rënien më të fortë të numrit të të rinjve ndërmjet dy censeve me 55%. Në vitin 2023 në këtë qark u numëruan rreth 7 mijë persona në grupmoshën 15-29 vjeç nga rreth 17 mijë që ishin në vitin 2011.

Në Qarkun e Fierit, rënia ishte 53.5%, duke e çuar numrin e tyre në 38 mijë më 2023 nga 71 mijë që ishin në 2011. Lezha gjithashtu kishte rënie me 49%, i ndjekur nga Elbasani po në këtë masë. Në anën tjetër, Qarku i Tiranës, Beratit dhe Durrësit kishin ritmet më të ulëta të rënies së të rinjve. P.sh. në Qarkun e Tiranës ku dominon popullsia e kryeqytetit ka zhvillime paradoksale. Nga 2011-2023, popullsia e Qarkut të Tiranës është rritur me 1,2%, ndërsa të rinjtë (15-29 vjeç) kanë pësuar rënie me 22%, në Qarkun e Durrësit rënia ishte 36,5%.

Humbja e të rinjve mbetet shqetësuese edhe për Kryeqytetin, i cili prej më shumë se 30 vitesh është shndërruar në qendër graviteti për të rinjtë e qarqeve të tjera. Tirana është furnizuar me të rinj nga shpërngulja e familjeve me gjithë fëmijë nga qarqet e tjera dhe nga studentë, të cilët pasi mbaronin studimet e larta, nuk riktheheshin më në rrethe. Pakësimi i rinisë në kryeqytet lidhet kryesisht me emigracionin e lartë.

Shtrenjtimi i kostos së jetesës për strehim dhe rritjen e fëmijëve po bën që shumë të rinj pasi përfundojnë studimet zgjedhin të emigrojnë drejt vendeve me politika sociale për familjet e reja, kryesisht Francë dhe Gjermani. Normat e emigrimit të të rinjve në Shqipëri në 10 vitet e fundit kalojnë edhe vendet që kanë përjetuar lufta të përgjakshme, atyre që jetojnë në diktuara ekstreme dhe vendeve tmerrësisht të varfra.

Të dhënat e Eurostat tregojnë se nga viti 2013 deri në 2023 në vendet e Bashkimit Europian kërkuan azil 64.2 mijë shqiptarë nën 18 vjeç. Në vlerë absolute, kjo shifër ishte e pesta në botë, por, në raport me popullsinë, Shqipëria kishte normën e dytë më të lartë në botë të azilkërkuesve nën 18 vjeç në BE, me 241 të rinj për 10 mijë banorë.

Përveç Sirisë, Shqipëria ka një diferencë me vendet që e pasojnë në renditje. Eritrea, një vend diktatorial në Afrikë, kishte një normë emigrimi 162.3 persona nën 18 vjeç për 10 mijë banorë, më pas në renditje vjen Gjeorgjia me 100 të rinj azilantë nën 18 vjeç për 10 mijë banorë, Iraku me 38 azilantë për 10 mijë banorë dhe Somalia me 32.

Ndonëse me një popullsi të vogël ndër vendet e origjinës së emigrantëve Shqipëria kryeson renditjen globale të azilkërkuesve të rinj në Europë edhe në numër personash. Të dhënat e Eurostat tregojnë se gjatë 10-vjeçarit të fundit, 64,215 mijë të rinj nën 18 vjeç nga Shqipëria kërkuan azil në një nga vendet e BE-së, duke e renditur vendin tonë të katërtin në botë pas Sirisë (590 mijë), Afganistanit (358 mijë), Irakut (170 mijë) dhe Turqisë (64.2 mijë), të cilat kanë qenë në luftë (përveç Turqisë) dhe kanë popullsi shumë më të madhe se Shqipëria.

Emigrimi në Shqipëri ka marrë përmasat e një hemorragjie që nuk po ndalon. Të dhënat tregojnë se vendet e tjera që kanë përjetuar flukse të larta të azilantëve në grupet e reja janë në luftë dhe prag lufte, ndërsa në vendin tonë fenomeni është sistematik dhe po vijon, edhe pse Shqipëria është vend demokratik dhe me rritje ekonomike. Flukset më të larta të emigrimit të 18-vjeçarëve shqiptarë kulmuan në vitin 2015 kur rreth 22 mijë të rinj nën 18 vjeç kërkuan azil në një vend të BE-së, shumica e të cilëve ishin pjesë përbërëse e familjeve, të cilat braktisën vendin në atë kohë.

Pritshmëritë nga anketat mbi potencialet e migracionit tregojnë se flukset do të vijojnë. Vitin e fundit, teksa norma e përgjithshme e papunësisë ka ardhur në rënie, papunësia tek të rinjtë është rritur. Një anketë e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal më 2023 tregoi se, 31% e shqiptarëve planifikojnë të largohen nga vendi. Por më rëndësishmja është se, 18% e tyre tashmë kanë plane dhe kanë gjetur mënyrat për të ikur. Rezultatet tregojnë se emigracioni në Shqipëri është më agresiv se në vendet e tjera pasi, në një përqindje më të madhe shqiptarët nuk dëshirojnë të emigrojnë përkohësisht por përgjithmonë.

“Shumë gjëra duhen ndryshuar. E para është fryma që në Shqipëri, që mund të kesh një jetë të qetë, mund të kesh siguri, mund të kesh marrësh një shërbim cilësor, mund të zgjedhësh një problem që e ke, apo që mund të shërohesh dhe jo sorollatesh nëpër spitale publike.

Këto janë aspekte shumë të rëndësishme për një individ, sepse ai jeton si pjesë e shoqërisë, dhe si i tillë duhet të ketë një shoqëri të shëndoshë që dhe ai të bëjë një jetesë së denjë. Të gjitha këto aspekte sociale e bëjnë një individ që të mos zgjedhë që të zhvillojë karrierën e tij në Shqipëri, por të zgjedhë një vend tjetër”, tha Ilir Brasha, një i ri nga Kukësi që ka vendosur të zhvillohet në karrierë në Shqipëri në një kohë që të gjithë moshatarët e tij emigruan.

Të rinjtë paguhen më pak

Një nga arsyet kryesore që po i shtyn të rinjtë të largohen nga vendi janë pagat e ulëta. Për shkak të mungesës së përvojës, por edhe të modelit ekonomik të vendit tonë që nuk prodhon punë me paga të mira, të rinjtë shqiptarë kanë paga më të ulëta se grupmoshat e tjera në marrëdhënie pune.

Një anketë e INSTAT e publikuar në nëntor 2024 tregoi se pagat për të punësuarit nën 30 vjeç ishin më të ulëta se punonjësit mbi këtë moshë. Paga mesatare për punonjësit poshtë të tridhjetave ishte 36 mijë lekë në muaj bruto në vitin 2022 në ndërmarrjet me mbi 10 të punësuar.

INSTAT verifikoi se niveli i pagës ishte më i lartë për grupmoshën 40-49 vjeç, me rreth 44 mijë lekë në muaj. Madje edhe personat mbi 60 vjeç kishin paga 10% më të larta se të rinjtë, poshtë të tridhjetave.

Grupet e të rinjve, përveçse vuajnë nga normat e larta të papunësisë, edhe ata që punojnë kanë paga të ulëta në raport me pjesën më të vjetër të popullatës që punon.

Brasha thotë se sfida kryesore që përballen të rinjtë, sidomos në fillim është paga e ulët dhe kostoja e lartë e jetesës. Pikë tjetër është mospromovimi i individëve, pra meritokracia, që në pjesën e shtetit gjendet shumë rrallë.

“Tanimë për të pasur të ardhura të mjaftueshme, kam zgjedhur që të punoj në sektorin privat, dhe të mbaj si punë të dytë punë si analist në organizata joqeveritare”, tha ai.

Rritja e PBB-së nuk prodhon punësim për të rinjtë

Papunësia tek të rinjtë në vendin tonë është shumë më e lartë se në grupmoshat e tjera, më shumë se dyfishi. Në 2023, vendi kishte një shkallë papunësisë 10.7%, ndërsa në grupet e të rinjve 15-24 vjeç ishte 25.6%.

Krahasuar me vitin paraardhës, norma e papunësisë për këtë grupmoshë u rrit me 0,7 pikë përqindje, edhe pse tregu i punës po shfaq kërkesë për punonjës. Kompanitë në të gjithë vendin po furnizohen nga jashtë vendit me punonjës të huaj, teksa shihet se hapësirat për të rinjtë janë ngushtuar më shumë.

Modeli ekonomik i vendit bazohet ende në krahun intensiv të punës me paga të ulëta, ndërkohë që të rinjtë zgjedhin të largohen jashtë vendit që të punojnë në vend me këto kushte.

Papunësia e të rinjve vjen në paradoks me zhvillimet ekonomike të vendit. Vitet e fundit, PBB u rrit me ritme më të larta se mesatarja e dekadës që shkoi, por kjo rritje nuk ka prodhuar punësim, teksa shihet të ketë ndodhur e kundërta.

Papunësia afatgjatë shënoi rritje të ndjeshme në vitin 2023 në 14.3% tek të rinjtë, me rritje 2 pikë % në raport me të njëjtën periudhë të vitit 2021.

Ka një paradoks ndërmjet bizneseve që kërkojnë punonjës dhe të rinjve që duan të punojnë. Një hotel në zonën e Shëngjinit në Lezhë po kërkonte 10 punonjës të rinj kameriere, picajol, recepsion etj.

Mirëpo për Arditin 23 vjeç ,që sapo ka përfunduar studimet e larta në Tiranë këto oferta nuk janë të përshtatshme. “Me pagë bruto 50 mijë lekë më kërkojnë të punoj më shumë se 12 orë në ditë.

Më i mirë e kam të punoj 3 muaj në Gjermani se sa tre muaj në Shëngjin” thotë i riu. Të rinjtë e sotshëm nuk pranojnë të shfrytëzohen në punë me orë të gjata dhe pa asnjë ditë pushim, ashtu si prindërit kanë punuar në rininë e tyre. Gjithnjë e më shumë, të rinjtë kërkojnë të respektohet kodi i punës për pagesa më të larta jashtë orarit dhe ditët e pushimit.

Bizneset edhe pse janë bërë më fleksibël, sërish janë larg të ofrimit të punës dinjitoze për t’i bërë vendet e punë tërheqëse për të rinjtë.

Të dhënat e INSTAT referojnë se në tremujorin e tretë të vitit të kaluar, 74,507 të rinj të moshës 15-29 vjeç ishin të papunë me një shtesë 5300 persona, që nga e njëjta periudhë e vitit 2022.

Një e katërta e të rinjve rri kot, as në punë as në shkollë

Në Shqipëri, nevojat e sektorit të arsimit dhe tregu i punës kanë një hendek të madh që akumulohet në vend që të shoshitet. Arsimi i lartë prodhon një forcë pune që nuk e kërkon tregu. Ky rezultat dekurajon të rinjtë që gjithnjë e më shumë zgjedhin të mos studiojnë dhe as të mos punojnë në kulmin e moshës.

Të dhënat zyrtare referojnë se gjatë vitit të kaluar, 24.6% e të rinjve 15-29 vjeç nuk ishin as të punësuar dhe as duke ndjekur shkollën apo ndonjë formim profesional. Në këtë grup 49,4% e të rinjve janë të papunë.

Pjesa tjetër janë jashtë tregut të punës për arsye se janë të dekurajuar (2,0%), duke përmbushur detyra dhe përgjegjësi familjare (13,4%), ose për arsye të tjera (35,3%).

Duke analizuar të rinjtë, të cilët nuk janë të punësuar, nuk janë duke ndjekur shkollën apo trajnim profesional sipas gjinisë dhe statusit të tyre në tregun e punës, vihet re se meshkujt janë më aktivë në treg sesa femrat (60.9% e meshkujve janë në kërkim të një pune dhe të gatshëm për të punuar, ndërsa tek femrat kjo përqindje është 39,0%).

Shqipëria ka nivelin më të lartë te të rinjve as në punë dhe as në shkollë pas Kosovës.

Në Bashkimin Europian, mesatarja e të rinjve as në punë dhe as në shkollë ishte 11.2% në 2023, në nivele që varionin nga 4.8% në Holandë deri në 19.3% në Rumani.

Në rajon, p.sh. në Serbi, ky tregues ishte 12% më 2023, në Maqedoninë e Veriut ishte 24%, në Bosnjë 17%. Këto rezultate tregojnë për sfida të vazhdueshme në përfshirjen e të rinjve në arsim ose tregun e punës, veçanërisht në rajonin e Ballkanit Perëndimor dhe kjo është më e theksuar në Shqipëri.

Vendet e Rajonit përballen me nivele të larta papunësie dhe sisteme edukimi që shpesh nuk janë në përputhje me nevojat e tregut të punës. Në BE, ndërkohë, fokusi është në uljen e këtyre shifrave në nivelin 9% deri në vitin 2030.

Të rinjtë shpesh përballen me vështirësi në gjetjen e punës për shkak të mungesës së përvojës ose aftësive të përshtatshme për tregun e punës. Kontratat e përkohshme dhe informaliteti janë gjithashtu më të përhapura te të rinjtë duke ndikuar në stabilitetin e punësimit, thotë një studim i Fondit Europian të Trajnimeve.

Arsimi profesional dhe trajnimet në vendin tonë nuk janë të zakonshme për të rinjtë ose nuk janë të zhvilluara mjaftueshëm.

Mungesa e perspektivës ekonomike dhe pagat e ulëta nxisin migracionin e të rinjve ose lënien e shkollës, duke i bërë ata më të prirur për të qëndruar jashtë arsimit dhe punës. Ky është rasti tipik i të rinjve shqiptarë, të cilët preferojnë të përgatiten për emigrim se sa të punojnë ose studiojnë në Shqipëri.

Pandemia përkeqësoi situatën duke ndërprerë arsimin, duke rritur papunësinë dhe duke krijuar pasiguri shtesë për të rinjtë, sidomos ata në pozita të pasigurta pune

Këto faktorë shpesh ndërlidhen, duke e bërë të vështirë për shumë të rinj të dalin nga cikli i papunësisë dhe izolimit.

Arsimi në përkeqësim

Shqipëria doli nga komunizmi me një rrjet arsimor që kishte frekuentim të lartë, tregues që vijoi edhe më pas, por që u përkeqësua ndjeshëm pas pandemisë Covid-19, sidomos për vajzat.

Arsimi, i cili është sektori më i madh ku investohet në kapitalin njerëzor, po përkeqësohet në disa tregues, në vend që të ecet përpara.

Gjatë vitit 2022, rreth 10% e vajzave në moshë shkollore nuk e ndjekin arsimin e detyrueshëm 9-vjeçar. Në vitin 2014, ky tregues ishte më pak se 2%. INSTAT raportoi se, niveli i pjesëmarrjes bruto në arsimin e detyrueshëm është 96,9% për djemtë dhe 90,4% për vajzat.

Edhe pjesëmarrja në nivelin e mesëm të studimeve është më e lartë për djemtë se për vajzat, përkatësisht 95,7% dhe 90,2%, ndërsa në nivelin universitar, raporti përmbyset, ku pjesëmarrja është më e lartë për vajzat, me 74,7% krahasimisht me djemtë me 51,5%.

Një kthim pas i treguesit që përfaqëson braktisjen e shkollës lajmëron një perspektivë jo të mirë për zhvillimin e qëndrueshëm të vendit.

UNICEF vlerëson se braktisja e shkollës në Shqipëri ka si shkak varfërinë e skajshme, nivelin e ulët të bashkëpunimit ndërinstitucional dhe me komunitetin, dukuritë negative brenda shoqërisë, lëvizjet e popullatës, migrimet etj.

Ndikim në braktisjen e shkollës ka niveli arsimor i prindërve të fëmijëve, lëvizjet demografike gjatë dhjetëvjeçarëve të fundit, emigracioni individual e familjar, prindërit e shkurorëzuar, dhuna në familje, humbja e njërit prej prindërve apo e të dyve, mentaliteti i prindërve për arsimimin e vajzave.

Studimet tregojnë se ushtrimi i dhunës në shkollë çon në braktisjen e shkollës nga nxënës të cilët janë shpesh viktima të dhunës së ushtruar nga bashkëmoshatarët, por edhe të atyre që ushtrojnë dhunë.

Edhe braktisja e fshehtë favorizon braktisjen shkollore. Lënia në hije, duke mos i aktivizuar të gjithë nxënësit, sidomos ata me vështirësi në të nxënë, i shkurajon nxënësit, i bën ata të humbasin besimin

Një studim i Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal vë në dukje se Shqipëria ka përqindjen më të madhe të braktisjes së hershme të arsimit në rajon. Të dhënat krahasuese tregojnë se në vitin 2021 gati 17% e popullsisë të moshës 18-24 vjeç nuk ishin as në arsim dhe as në trajnim.

Kjo përqindje e lartë e 20-vjeçarëve pa asnjë angazhim në arsim ishte gati tre herë më e lartë se mesatarja evropiane. Në Bosnjë vetëm 4.7% e të rinjve 18-24 vjeç nuk ishin as në arsim as në trajnim, në Malin e Zi 6.7%, në Maqedoninë e Veriut 4.6% dhe në Serbi 6.2%.

Gjithashtu Shqipëria mori rezultate shumë të dobëta në Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve (PISA) që u krye më 2022, por mësuesit dhe ekspertët e arsimit paralajmërojnë se në testimin e radhës rezultatet mund të jenë edhe më të përkeqësuar.

Shqipëria ka bërë dy dekada pas në sektorin e arsimit, sipas testimit të kryer në vitin 2022 me nxënësit 15-vjeçarë. Në matematikë, ata morën 368 pikë, 69 pikë më pak se në testin e 2018 dhe 21 pikë më pak se më 2012.

PISA është test vlerësimi ndërkombëtar i nxënësve, një hulumtim ndërkombëtar në nivel botëror, i cili bëhet nga Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD) në vendet anëtare dhe jo-anëtare të shteteve ku vlerësohen performancat e nxënësve në matematikë, shkencë dhe lexim.

Teksti nisi të aplikohet në vitin 2000 me një interval përsëritje në çdo tre vjet, me qëllim që vendet të përmirësojnë politikat arsimore. Në rezultatet e vitit 2022, Shqipëria ka shënuar rënien më të madhe në rezultate me vetveten në të gjithë historinë e PISA.

Autorët e raportit të vlerësimeve janë përpjekur të gjejnë arsye për të shpjeguar këtë rënie të paprecedentë, por të gjitha faktet tregojnë se aftësitë kanë shënuar rënie.

Rezultatet e dobëta të vendit në arsim kaluan në heshtje, por një sërë mësuesish dhe ekspertësh, që ushtrojnë profesionin në arsimin parauniversitar, pranojnë se rezultatet kanë rënë, duke dhënë edhe arsyet. Ndryshimi i kurrikulës, përdorimi i gabuar i teknologjisë, mungesa e motivimit për mësuesit, rënia e nivelit profesional të mësuesve, notat fiktive dhe mendësia mes prindërve dhe nxënësve se shkolla nuk të bën të suksesshëm, janë disa nga shkaktarët e rezultateve të dobëta.

Ekspertët lajmërojnë se rezultatet janë përkeqësuar pasi të gjitha arsyet e renditura po përkeqësohen, teksa niveli i mësuesve të rinj është më i dobët. Financimet e ulëta për arsimin dhe sidomos pagat e ulëta të mësuesve po çojnë gjithnjë e më shumë nxënës, studentë të dobët, në degët e mësuesisë, duke vënë në diskutim cilësinë e arsimit në vijim.

Investimi tek të rinjtë, rruga e vetme për të ecur përpara

Prej dekadash, qeveritë shqiptare i kanë orientuar burimet financiare nga buxheti i shtetit në asete fizike, teksa sektori i arsimit, themeli që siguron zhvillimin e qëndrueshëm ka qenë sistematikisht i nënfinancuar.

Teksa ekonomia e vendit u zgjerua dhe buxheti arkëtoi më shumë të ardhura, shpenzimet publike për sektorët prioritarë të vendit, arsimin dhe shëndetësinë kanë shënuar ulje në vitin 2023 në raport me shpenzimet e përgjithshme buxhetore.

Të dhënat zyrtare të INSTAT tregojnë se, në vitin 2023 shpenzimet publike në sektorin e arsimit ishin 2,9% e PBB-së. Krahasuar me vitin 2021, shpenzimet publike në arsim, shprehur si përqindje ndaj PBB-së, kanë shënuar ulje me 0,2 pikë përqindje, ndërkohë shprehur si përqindje ndaj shpenzimeve publike gjithsej, kanë shënuar rënie me 0,1 pikë përqindje.

Financimet në arsim kanë kthyeshmëri të lartë në krahasim me sektorët e tjerë, pasi rrisin kualitetin dhe aftësitë e kapitalit human. Një forcë pune e mirarsimuar është në gjendje të çojë përpara një model më të avancuar ekonomik.

The manager of the World Bank in our country, Emanuel Salinas, thinks that Albania is now obliged to invest in young people. In an interview previously given to Monitor, he said that "Albania's human capital is the heart of the country's development trajectory, its ability to progress towards EU membership and the approximation of income and living standards to the European Union average." .

To put it simply, Albania cannot become a strong, advanced and higher-income country without engaging an equally strong and productive human capital". But, we cannot have a stronger and well-used human capital by ourselves, according to him.

"To achieve this, well-thought-out policies are needed and this requires that this capital be the priority of current and future investments and also requires major reforms in institutions and sectors such as education.

All this will not happen overnight and will require effort and resources, but it is the one important investment that we cannot ignore. The sooner we start with all this, the sooner we will be able to deal with this major risk for Albania", says the senior official of the WB.

Human capital can be improved by increasing investments in education and health.

Mr. Salinas estimates that the Albanian population can increase its productivity by 40% throughout its life, through improvements in health and education. Indeed, for people to have access to better jobs, it is not only essential to have the skills and knowledge required in the economy, but also physical, mental and social well-being, he said.

Comparatively, in relation to education spending as a percentage of GDP, Albania's indicator is below the countries of the region that finance 4-5% of GDP for education and below the OECD countries that finance 6-7% of GDP their education.

The education sector is shrinking as a result of declining births and high immigration that has led to fewer students in classes. Financial spaces are expanding and experts see it as a golden opportunity for increased funding, especially for universities and scientific research.

During the three decades of transition, the education sector in the country shrank by about 35%, due to the drop in the number of students. Demographic developments announce that during the next decade we will again see a decline and there will be a halving of the number of students.

Declining births, immigration concentrated at young ages is expected to bring the total number of students enrolling in the first year to no more than 10 thousand in 2032 and no more than 50-60 thousand students in total in universities, from about 120 thousand that were in the 2022-2023 academic year./Monitor