FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In a high-security laboratory in Shanghai, Chinese scientists have built what Washington has spent years trying to prevent: a prototype of a machine capable of producing cutting-edge semiconductor chips that power artificial intelligence, smartphones and weapons that are essential for Western military dominance, Reuters reports.
Completed in early 2025 and currently undergoing testing, the prototype fills almost an entire factory floor. It was built by a team of former engineers from Dutch semiconductor giant ASML (ASML.AS).
EUV machines are at the heart of a technological Cold War. They use extreme ultraviolet light to etch circuits thousands of times thinner than a human hair into silicon wafers, a skill currently monopolized by the West. The smaller the circuits, the more powerful the chips.
The Chinese machine is operational and successfully generates extreme ultraviolet light, but has not yet produced functional chips, the sources said.
In April, ASML CEO Christophe Fouquet said it would take China “many, many years” to develop such technology. But the existence of this prototype, first reported by Reuters, suggests that China could be years closer to achieving semiconductor independence than analysts had predicted.
However, China still faces major technical challenges, particularly in replicating the precision optical systems that Western suppliers produce.
The availability of parts from old ASML machines on secondary markets has allowed China to build a domestic prototype, with the government setting a target to produce functional chips in the prototype by 2028, according to two of the people.
But those close to the project say a more realistic target is 2030, which is still years earlier than the decades analysts believed it would take for China to catch up with the West in chips.
Chinese authorities did not respond to requests for comment.
This major breakthrough marks the culmination of a six-year government initiative to achieve semiconductor self-sufficiency, one of President Xi Jinping's top priorities.
While China's semiconductor ambitions have been public, the Shenzhen EUV project has been carried out in secret, according to sources.
The project conflicts with the country's semiconductor strategy, which state media has identified as being led by Xi Jinping's confidant, Ding Xuexiang, who heads the Communist Party's Central Science and Technology Commission.
Gjigandi kinez i elektronikës Huawei luan një rol kyç në koordinimin e një rrjeti kompanish dhe institutesh shtetërore kërkimore në të gjithë vendin, që përfshijnë mijëra inxhinierë, sipas dy personave dhe një burimi të tretë.
Njerëzit e përshkruan atë si versionin kinez të Projektit Manhattan, përpjekja e SHBA-së gjatë kohës së luftës për të zhvilluar bombën atomike.
“Qëllimi është që Kina përfundimisht të jetë në gjendje të prodhojë çipa të përparuar në makina që janë prodhuar tërësisht në Kinë”, tha njëri nga personat, duke shtuar se “Kina dëshiron që Shtetet e Bashkuara të përjashtohen 100% nga zinxhirët e saj të furnizimit.”
Huawei, Këshilli Shtetëror i Kinës, Ambasada Kineze në Uashington dhe Ministria e Industrisë dhe Teknologjisë së Informacionit e Kinës nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Deri më tani, vetëm një kompani e ka zotëruar teknologjinë EUV: ASML, me seli në Veldhoven, Holandë. Makineritë e saj, të cilat kushtojnë rreth 250 milionë dollarë, janë të domosdoshme për prodhimin e çipave më të përparuar të projektuar nga kompani si Nvidia dhe AMD, dhe të prodhuara nga prodhues çipash si TSMC, Intel dhe Samsung.
ASML ndërtoi prototipin e saj të parë funksional të teknologjisë EUV në vitin 2001 dhe i tha Reuters se iu deshën gati dy dekada dhe miliarda euro në shpenzime për kërkim-zhvillim përpara se të prodhonte çipat e saj të parë të disponueshëm komercialisht në vitin 2019.
“Është e kuptueshme që kompanitë do të donin të replikonin teknologjinë tonë, por ta bësh këtë nuk është një gjë e vogël”, tha ASML për Reuters në një deklaratë.
Sistemet EUV të ASML janë aktualisht në dispozicion të aleatëve të SHBA-së, përfshirë Tajvanin, Korenë e Jugut dhe Japoninë.
Duke filluar nga viti 2018, Shtetet e Bashkuara filluan të ushtronin presion mbi Holandën që të bllokonte ASML nga shitja e sistemeve EUV në Kinë. Kufizimet u zgjeruan në vitin 2022, kur administrata Biden vendosi kontrolle gjithëpërfshirëse të eksportit të dizajnuara për të ndërprerë aksesin e Kinës në teknologjinë e përparuar të gjysmëpërçuesve.
Kontrollet synuan jo vetëm sistemet EUV, por edhe makinat më të vjetra të litografisë me rreze të thellë ultravjollcë (DUV) që prodhojnë çipa më pak të përparuar si ata të Huawei, duke synuar ta mbajnë Kinën të paktën një brez prapa në aftësitë e prodhimit të çipave.
Departamenti Amerikan i Shtetit tha se Administrata Trump ka forcuar zbatimin e kontrolleve të eksportit mbi pajisjet e përparuara të prodhimit të gjysmëpërçuesve dhe po punon me partnerët "për të mbyllur boshllëqet ligjore ndërsa teknologjia përparon".
Ministria holandeze e Mbrojtjes tha se Holanda po zhvillon politika që kërkojnë që "institucionet e dijes" të kryejnë shqyrtime të personelit për të parandaluar aksesin në teknologji të ndjeshme "nga individë që kanë qëllime të këqija ose që janë në rrezik të jenë nën presion".
Kufizimet e eksportit kanë ngadalësuar përparimin e Kinës drejt vetëmjaftueshmërisë së gjysmëpërçuesve për vite me radhë dhe kanë kufizuar prodhimin e çipave të përparuar në Huawei, thanë dy personat dhe një person i tretë.
Burimet folën me kusht që të mos identifikoheshin për shkak të konfidencialitetit të projektit.
Një inxhinier veteran kinez nga ASML, i rekrutuar në projek,t u habit kur zbuloi se bonusi i tij bujar i nënshkrimit erdhi së bashku me një kartë identifikimi të lëshuar me një emër të rremë, sipas njërit prej personave, i cili ishte në dijeni të rekrutimit të tij.
Udhëzimi ishte i qartë, thanë të dy personat: i klasifikuar sipas sigurisë kombëtare, askush jashtë kompleksit nuk mund ta dinte se çfarë po ndërtonin ata, ose nëse ishin fare atje.
Ekipi përfshin ish-inxhinierë dhe shkencëtarë të ASML të lindur në Kinë, të dalë në pension së fundmi, sepse ata posedojnë njohuri të ndjeshme teknike, por përballen me më pak kufizime profesionale pas largimit nga kompania, thanë burimet.
Dy punonjës aktualë të ASML me kombësi kineze në Holandë i thanë Reuters se janë kontaktuar nga rekrutues nga Huawei të paktën nga viti 2020.
Huawei nuk iu përgjigj kërkesave për koment.
Ligjet evropiane të privatësisë kufizojnë aftësinë e ASML-së për të gjurmuar ish-punonjësit. Edhe pse punonjësit nënshkruajnë marrëveshje konfidencialiteti, zbatimi i tyre përtej kufijve ka rezultuar i vështirë.
ASML fitoi një gjykim prej 845 milionë dollarësh në vitin 2019 kundër një ish-inxhinieri kinez të akuzuar për vjedhje të sekreteve tregtare, por i pandehuri deklaroi falimentin dhe vazhdon të operojë në Pekin me mbështetjen e qeverisë kineze, sipas dokumenteve të gjykatës.
ASML i tha Reuters se “ruan me vigjilencë” sekretet tregtare dhe informacionin konfidencial.
Reuters nuk ishte në gjendje të përcaktojë nëse janë ndërmarrë ndonjë veprim ligjor kundër ish-punonjësve të ASML të përfshirë në programin e litografisë të Kinës.
Kompania tha se mbron njohuritë e EUV duke siguruar që vetëm punonjës të zgjedhur të kenë qasje në informacion edhe brenda kompanisë.
Inteligjenca holandeze paralajmëroi në një raport të prillit se Kina "përdori programe të gjera spiunazhi në përpjekjet e saj për të marrë teknologji dhe njohuri të përparuara nga vendet perëndimore", duke përfshirë rekrutimin e "shkencëtarëve dhe punonjësve perëndimorë të kompanive të teknologjisë së lartë".
Veteranët e ASML-së e bënë të mundur këtë përparim në Shenzhen, thanë njerëzit. Pa njohuritë e tyre të thella të teknologjisë, inxhinieria e kundërt e makinerive do të kishte qenë pothuajse e pamundur.
Rekrutimi i tyre ishte pjesë e një nisme agresive që Kina nisi në vitin 2019 për ekspertët e gjysmëpërçuesve që punonin jashtë vendit, duke ofruar bonuse nënshkrimi që fillonin nga 3 milionë deri në 5 milionë juanë (420,000 deri në 700,000 dollarë) dhe subvencione për blerjen e shtëpive, sipas një shqyrtimi të Reuters të dokumenteve të politikave qeveritare.
Ndër të rekrutuarit ishte Lin Nan, ish-kreu i teknologjisë së burimeve të dritës në ASML, ekipi i të cilit në Institutin e Optikës së Shangait të Akademisë Kineze të Shkencave ka paraqitur tetë patenta mbi burimet e dritës EUV në 18 muaj, sipas paraqitjes së patentave.
Instituti i Optikës dhe Mekanikës së Hollë i Shangait nuk iu përgjigj kërkesave për koment. Lin nuk mund të kontaktohej për koment.
Dy persona të tjerë të njohur me përpjekjet e rekrutimit të Kinës thanë se disa shtetasve të natyralizuar të vendeve të tjera iu dhanë pasaporta kineze dhe u lejua të mbanin shtetësi të dyfishtë.
Kina zyrtarisht ndalon shtetësinë e dyfishtë dhe nuk iu përgjigj pyetjeve mbi lëshimin e pasaportave.
Autoritetet kineze nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Sistemet më të përparuara EUV të ASML janë afërsisht sa madhësia e një autobusi shkollor dhe peshojnë 180 ton. Pas përpjekjeve të dështuara për të replikuar madhësinë e tij, prototipi brenda laboratorit të Shenzhen u bë shumë herë më i madh për të përmirësuar fuqinë e tij, sipas dy personave.
Prototipi kinez është i papërpunuar në krahasim me makinat e ASML, por mjaftueshëm funksional për testim, thanë burimet.
Prototipi i Kinës mbetet prapa makinave të ASML kryesisht sepse studiuesit kanë pasur vështirësi në sigurimin e sistemeve optike si ato nga Carl Zeiss AG i Gjermanisë, një nga furnizuesit kryesorë të ASML, thanë dy personat.
Makineritë lëshojnë lazer në kallajin e shkrirë 50,000 herë në sekondë, duke gjeneruar plazmë në 200,000 gradë Celsius. Drita fokusohet duke përdorur pasqyra që duhen muaj për t'u prodhuar, sipas faqes së internetit të Zeiss.
Institutet më të mira kërkimore të Kinës kanë luajtur role kyçe në zhvillimin e alternativave vendase, sipas dy personave.
Në një thirrje rekrutimi online në mars në faqen e tij të internetit, instituti tha se po ofronte paga "të pakufizuara" për studiuesit e litografisë me doktoraturë dhe grante kërkimore me vlerë deri në 4 milionë juanë (560,000 dollarë) plus 1 milion juanë (140,000 dollarë) në subvencione personale.
Jeff Koch, një analist në firmën kërkimore SemiAnalysis dhe një ish-inxhinier i ASML, tha se Kina do të ketë arritur "përparim domethënës" nëse "burimi i dritës ka fuqi të mjaftueshme, është i besueshëm dhe nuk gjeneron shumë ndotje".
"Pa dyshim që kjo është teknikisht e realizueshme, është thjesht çështje afati kohor," tha ai, duke shtuar se "Kina ka avantazhin që EUV komerciale tani ekziston, kështu që ata nuk po fillojnë nga zero."
Për të marrë pjesët e nevojshme, Kina po shpëton pjesë nga makinat e vjetra ASML dhe po furnizon pjesë nga furnizuesit e ASML përmes tregjeve të dorës së dytë, thanë dy personat.
Për prototipin po përdoren komponentë të kufizuar në eksport nga Nikon dhe Canon të Japonisë, tha një nga personat dhe një burim tjetër.
International banks regularly auction off old semiconductor manufacturing equipment, the sources said. Auctions in China sold off old ASML lithography equipment through October 2025, according to a review of listings on Alibaba Auction, a platform owned by Alibaba.
A team of about 100 recent graduates at the university is focused on reverse engineering components from EUV and DUV lithography machines, according to the people.
Each worker's desk is filmed by an individual camera to document their efforts to disassemble and reassemble parts, work that people describe as key to China's lithography efforts.
Employees who successfully reassemble a component receive bonuses, the people said.
While the EUV project is led by the Chinese government, Huawei is involved in every step of the supply chain, from chip design and fabrication equipment to production and final integration into products like smartphones, according to four people familiar with Huawei's operations.
Chief Executive Ren Zhengfei is briefing senior Chinese leaders on progress, according to one of the people.
The US placed Huawei on an entity list in 2019, prohibiting American companies from doing business with them without a license.
Huawei has deployed employees to offices, manufacturing plants and research centers across the country for the effort. Employees assigned to semiconductor teams often sleep on site and are prohibited from returning home during the workweek, with limited phone access for teams handling more sensitive tasks, according to the sources.
Inside Huawei, few employees know the scope of the work. “Teams are kept isolated from each other to protect the confidentiality of the project,” one of the people said. “They don’t know what other teams are working on.” /Adapted from Reuters/
Lini një Përgjigje