FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj 
Lutfi Cane was one of the witnesses of the Albanian state who confessed to the Hague Court about what he saw up close during the explosion of the British ships in the Corfu Channel. The hype over the years about the event has eclipsed his name.
He first reported the event at noon on October 22, 1946 to the superiors of Saranda. Then the officials of Tirana called him and he confessed to them at length. Later they announced that he will go to America to testify at the UN. He even got a costume to appear there as dignified as possible.
In the apartment of the somewhat forgotten witness somewhere in front of the Red School in Tirana, we sat down and talked for a long time about the history of that collision that the 90-year-old, with a brilliant memory for his age, remembered in detail.
It happened to Lutfi Cana, the former border soldier from Smokthina and Vlora, an interesting story that begins and ends with the truth of the Corfu incident. His testimony about the sensational event is part of the harrowing experiences from the moments of the explosion of British ships in Albanian waters. He shot and chased them from the sea, even very close to the explosion area, communicated closely with foreign soldiers during the tragedy and touched the dismembered bodies. For a moment, he himself remained in the trap of death, but fate was with him. The brilliance of that day has not been taken away from his eyes all his life.
In his confession, 90-year-old Lutfi Canaj told how he found himself in the area of the explosion, who ordered him to alert the British ships, what he communicated with their crew, what was the reaction of the sailors in the moments of the tragedy, what he knew about the mines of placed at sea, how the event was documented by his superiors and why he was denied a trip to America where he would testify about the incident..
One of the testimonies of the Albanian side about the Corfu Channel incident at the International Court bears your signature. Under what circumstances and with what status did you become part of this sensational process?
I was a witness who had seen the event up close. After what happened at noon on October 22, we were told that we would go to testify at the UN. First, the officials of Tirana called us. We sat down with them. We carefully wrote down the details of the event. In a closed office we talked for hours about the explosion in the waters of Saranda. In the end, one of them ordered us not to leave without taking the new clothes that had been specially prepared for us. So we did. When the car came with them, we carefully put them on and left. When we arrived at the department, our friends were surprised by our appearance. The bandits have become bridegrooms, they stung. That's just enough, we told him back, and right away the fact that we would soon be traveling to America was mentioned. The idea of this visit was the most interesting news of the meeting with Tirana officials. We were only 20 years old and it is understandable how we experienced those moments...
So you were called to testify what you saw from Saranda on the day of the incident...
In Saranda, there were thousands who saw the explosion that day from the ground. I and two others followed him from the sea, even just a few steps away. Every time I remember it, my body shudders and I wonder how we survived...
How did you happen to be in the sea at the time of the explosion?
We went out to sea when we saw the ships that left Corfu and took the course for Saranda. The commander ordered us and we left in a boat to cut their way. Our unit was part of the border post, which after the war had taken on the task of guarding territorial waters. Almost every day different ships crossed the border and approached our shores. With the few means we had, we had to put the "postblock" in the sea. We went out, called out to them, reminded them of their transgression and accompanied them until they crossed the neutral waters. In general, until that period, operations of this nature had been resolved without incident, despite various provocations. However, the situation remained critical...
When you talk about a critical situation, you only consider cases of foreign ships sailing in our waters...
In that period, our waters were often violated by warships, tankers and various trawlers. Many eyes became uninvited friends, mainly due to lack of orientation, but there were also deliberate cases. This kind of chaos in the maritime space created a situation of uncertainty, which became more threatening due to the state of war declared by Greece. Every day we faced various surprises. That of October 22 with the British ships was one of them...
How did you react to foreign ships when they passed in the depths of our waters?
With the modest tools we had, we went out to sea and called them, reminding them that they have crossed the border. We watched them retreat and returned to the base. At least until the day of the incident, we closed such cases without any worries...
You mean the Greek ships...
Kemi pasur para incidentit të 22 tetorit një përplasje me një anije tjetër britanike. Ndryshe nga shkeljet e tjera, këtë herë apeli ynë u shpërfill hapur nga pala tjetër. Këtij qëndrimi ushtarët e baterisë bregdetare ju përgjigjën me zjarr të menjëhershëm. Pati, me sa më kujtohet, përplasje të forta lidhur me këto veprime. Nuk e di si u mbyll zyrtarisht, por ishte diçka e mirë që nuk pati viktima.
Pra, ka pasur dhe një incident tjetër me anijet britanike para atij të 22 tetorit…
Në mos gaboj, ai ka ndodhur diku nga mesi i majit të ‘46- tës, disa muaj para shpërthimeve të Korfuzit. Në këtë rast nuk pati shpërthime minash, nuk pati të vrarë e të lënduar. Po vetëm një zjarr paralajmërues në drejtim të anijes britanike…
Të vijmë tek incidenti i 22 tetorit. Ju pohoni se keni qenë shumë afër zonës së shpërthimit, madje keni komunikuar edhe me marinarët britanikë para incidentit…
Ne shkonim për të lajmëruar anijet e huaja që lundronin në ujërat tona dhe ramë në zonën e minuar bashkë me to. Një moment thamë se na përpiu deti. Nëna ime, ç’kanë parë sytë e mi. Anija sa një mal mbi dallgë shkërmoqej sa hap e mbyll sytë. Pastaj britma e njerëz të copëtuar gjithandej. Vetëm në pak sekonda hapësira për rreth u mbush me uniforma e pajisje ushtarake, blloqe të shkatërruara e pjesë dërrasash të djegura.
Pra, inkursioni juaj në det, nuk ishte një lundrim rutinë, por i urdhëruar nga komanda e kufirit…
Ideja për të ndjekur nga afër anijet që dolën nga Korfuzi, lindi pas raportimit të vrojtuesit që ndiqte situatën në det. Si gjithmonë në të tilla raste, grupi i gatshëm përgatiste skafin dhe nisej për të lajmëruar anijen shkelëse që të korrigjonte kursin. Atë ditë përballja në det u shoqërua papritur me një tragjedie të tmerrshme…
Çfarë ndodhi konkretisht?
Njësiti ynë u nis me një skaf të vogël që e përplaste dallga sa andej-këtej dhe brenda pesë minutave u gjendëm tek anija e parë. Shpejt e shpejt zumë pozicion përballë saj dhe drejtuam grykën e mitralozit për andej. Nuk zgjati shumë dhe një uturimë e zgjatur i dha vrull anijes vërshimi së cilës na fluturoi 30-50 metra larg. Për fat skafi mbeti mbi ujë. Mblodhëm për një çast veten dhe u çuam në këmbë. Nazua, kolegu nga Sevasteri, lëshoi mitralozin në tokë dhe filloi të tundte flamurin që të lajmëronte palën tjetër për lundrimin e paligjshëm. Në pritje të përgjigjes, u dëgjua sërish një zhurmë shurdhuese që e bëri shpejtësinë e anijes të paparë. Dallgët e tërbuara na përplasën tutje si një pupël. “O Luto, o burrë, se na mbytën!”, thirri i alarmuar Nazua duke i dhënë gaz motorit. Instinktivisht hodha sytë përballë kur ç’të shikoj. Anija që dukej si mal në këmbë na afrohej gjithnjë e më shumë si për të na kapur të gjallë. “Djall-o punë!”, thashë me vete i befasuar. Tashmë, nuk ishim ne në gjurmim të saj, por ajo që na ndiqte kërcënueshëm. Dueli fund e krye ishte i tmerrshëm: Skafi ynë në tërheqje, anija tjetër në sulm! Madje, në kushte krejtësisht të pabarabarta. Një moment na erdhi aq pranë, sa kujtuam se na mbyti. Pikërisht atëherë ndërroi kurs dhe mori drejtimin për nga
Nuk ra në mina anija e parë?
Minat shpërthyen gjatë afrimit të anijes së dytë që vinte pas saj. Ky ishte dhe momenti më i rëndë. Ende nuk kishim marrë veten nga përballja me anijen e parë, kur u shfaq tjetra. E madhe, e shpejtë, agresive si dhe ajo. Në pak minuta u gjend te këmbët tona me një zhurmë marramendëse. Nuk bëhej fjalë të komunikonim me të, pa le ta urdhëronim për të ndërruar kurs. Mëndja na punonte vetëm si t’i shpëtonim goditjes fatale. Të ftohtit dhe paniku na ishin futur në palcë. Çast pas çasti prisnim fundin e tmerrshëm. Sakaq, u dëgjua një shpërthim i madh. Në pak sekonda tymi pushtoi gjithçka. Anija përballë që u këput në mes ngjante si një kalë i ngordhur. Mbi dallgë nuk dukeshin më shkumë të bardha, por tesha ushtarake dhe gjymtyrë të copëtuar. “Luto, vëllai, çfarë ndodhi?”, dëgjova zërin e Nazos që më kapi për këmbe. “Tërmet, tërmet!”, ia ktheva unë duke u munduar të çohem. “Pa shiko se jam plagosur”, mërmëriti si me vete Nazua dhe vuri dorën në krahun e majtë që me sa dukej e kishte shembur gjatë shpërthimit. “Shyqyr që shpëtuam kokën, thuaj”, e qetësova duke e ndihmuar për tu çuar…
A komunikuat pas shpërthimit me marinarët britanikë?
Komunikimi ishte krejtësisht i pamundur. Së pari, nuk dinim anglisht, pastaj gjendja tronditëse pas asaj që ndodhi nuk na favorizonte për tu marrë vesh me ta. Duke menduar se ishte njerëzore, së paku për t’i pyetur për shëndetin, nxituam t’u afroheshim. Ashtu siç ishim përballë, u kthyem me fytyrë nga anija e goditur. Në kuvertë kishte dalë pjesa e marinarëve të mbijetuar dhe vështronte me dylbi. Përpjekjet për të vendosur kontakt rezultuan të kota që në fillim. Shpërfillja ndaj sinjaleve për t’u ofruar ndihmë, dukej e pakuptimtë dhe misterioze. Ç’të bënim? Të iknim kur aty kishte të vrarë, të plagosur, njerëz që lëngonin, ishte e rëndë. Të këmbëngulnim më tej, ishte e pamundur. Për çaste të tëra mbetëm të mbërthyer në mëdyshjen torturuese. Ndërkohë, pala tjetër nisi të reagojë në mënyrë të frikshme. Nga bashi i anijes hodhi një ganxhë të madhe mbi skaf dhe mundohej të na rrëmbente bashkë me të. “O boo, O boo!”, bëri Nazua i tmerruar. “Ej, po na marrin peng!”, ia ktheva pa vetëdije duke parë krahun e skafit që kërciste nga shtrëngimi i dhëmbëve të çengelit. Kaq e patëm, thashë me vete, i bindur për më të keqen. E vetmja mundësi për të shpëtuar mbetej të braktisnim mjetin. Po ku të shkonim?! Të hidheshim në det, nuk dinim not. S’na mbetej gjë tjetër veç t’i nënshtroheshim fatit. E fati paskej qenë në anën tonë. Teksa arganella mblidhte zinxhirët për të na rrëmbyer lart, u këput pjesa e dërrasës ku ishte mbërthyer çengeli dhe skafi ra mbi ujë, si zogu nga kthetrat e skifterit. Menduam se më në fund shpëtuam, por nuk kishte qenë e thënë. “O burrë o Luto, të ikim”, thirri Nazua duke shtuar gazin e motorit. “Jepi, jepi!”, ia ktheva në formë urdhërore. Aty për aty pashë nga anija e goditur me një ndjenjë urrejtje për gjestin e djallëzuar të ekuipazhit të saj. Ajo kishte nisur të lëvizte me shpejtësi në drejtimin tonë. Me sa dukej, ishim futur sërish në rrathët e rrezikut. Ne ec dhe ajo pas nesh, si një tigër i plagosur. Nuk mbaj mend sa vazhduan kështu, por më kujtohet që afër bregut skafi ngeci. Pjesa e poshtme kishte mbështjellë me vete një trup njeriu dhe e kishte spostuar te krahët e motorit. Kjo kishte shkaktuar bllokimin e tij. Futëm duar anash dhe e nxorëm, por u tmerruam nga ajo që pamë. Ishte një kufomë pa kokë e krahë. Gjimastorka ushtarake dhe emblema e marinës mbi të, të linin të kuptoje se kishim të bënim me një ushtar britanik. Gjithsesi, nuk kishim kohë të mendoheshim gjatë. Rindezëm motorin dhe vazhduam lundrimin për në bazë. Pas nesh uturinte anija e goditur, e cila në afërsi të Limionit ngeci në cekëtinë.
Çfarë ndodhi më tej me anijen që ra në mina dhe a pati shpërthime të tjera atë ditë?
Ajo u imbarkua në afërsi të Limionit dhe qëndroi aty deri sa mbërriti një anije tjetër, e cila filloi ta tërheqë për nga Korfuzi. Pikërisht në kthim, rreth 800 metra nga bregu, ajo ra në mina. Ishte një tjetër katastrofë me dëme të pallogaritshme. Autoritetet tona ofruan ndihmë të menjëhershme, por ekuipazhi huaj refuzoi duke e zgjidhur gjithçka vet. Anija e porsaardhur, u detyrua të ndërroj rolin me anijen tjetër. Tanimë ishte kjo e fundit që e tërhiqte dhe ashtu pas njëra tjetrës afër mbrëmjes mbërritën në Korfuz. Mbaj mënd që shpërthimet e asaj dite në det thyen krejt xhamat e dritareve në Sarandë dhe rrethina…
Dokumenti: Çfarë ndodhi mesditën e 22 tetorit 1946
Dokumenti i parë zyrtar i autoriteteve shqiptare për incidentin në kanalin e Korfuzit mban datën 23 tetor 1946. Ai është hartuar mbi bazën e dëshmive të ushtarakëve që kanë ndjekur nga afër ngjarjen në terren dhe është nënshkruar nga komandanti dhe komisari i kapitenerisë së Sarandës. Pastaj është arkivuar në dosjen e zyrtarëve shqiptar të pranishëm në procesin e Gjykatës Ndërkombëtare që ka shqyrtuar denoncimin e palës britanike rreth shkaqeve për shpërthimin në kanalin e Korfuzit. Në të risillet me detaje kronika e plotë e ngjarjes së 22 tetorit 1946. Po çfarë kanë regjistruar nga ngjarja e bujshme autoritet ushtarake shqiptare…
Raporti zyrtar
Dje, në orën 13:35 u dukën në largësi anije lufte që vinin nga Korfuzi. Mbas pak u dallua flamuri i tyre anglez dhe u panë se ishin katër copë, një kryqëzor i lehtë që printe dhe pas tij dhe tre kaçeterpediniera. Dy kaçet e fundit rrinin larg nga dy anijet e para më tepër se tre milje. Në kalimin e tyre bateritë tona bregdetare nuk shtinë. Ndërsa kaçeterpedineri që vinte fill pas kryqëzorit, lundronte në jug të Baladhës, diku një mije e gjysmë larg ndeshi në orën 13:50 në një minë në anën e djathtë dhe u dëmtua shumë mbasi mori flakë. Sirena e anijes lëshoi zënin të gjatë për ndihmë nga anijet e tjera. Kryqëzori vazhdoi rrugën e tij, por shpejtuan lundrimin dy kaçat që ishin prapa dhe njëra prej tyre u ndal afër anijes së djegur, ndërsa tjetra vazhdoi lundrimin mbas kryqëzorit.
The burning ship was able to pull itself out of the mouth of Limioni and there it stood, battered to the right, full of smoke and flames. The other ship stood guard nearby. At this time in the sea, our MS 12 motorboat, where the commissar of the captaincy was boarded together with an MP aspirant, approached the ships to ask them where they came from and where they were going, but they answered: "We will give you the report later". The guard ship there from 15:05 started towing the burning ship and at 15:15, while it was sailing two thousand miles from the point of Baladha, the guard ship towing the burning ship ran into a mine near the beach and was completely destroyed bashi up to thirds of heavy balls. Then they stopped both ships and stayed there for almost half an hour searching with their motorboats for the people who had fallen into the sea during the explosion of the mines. After a while, the damaged ship pulled the damaged ship to shore and they sailed to the vicinity of Limion, but they returned again, this time the damaged ship pulled the damaged ship to shore and sailed towards Corfu with great slowness. Around 6 o'clock, the two other warships that had continued on their way returned and headed for Corfu... On the shores of Limion sailor's clothes were found lying around, including a jacket with a lieutenant's guard, a coat, a pair of trousers and a pair of shoes. Destroyed books and boards were also found in the sea. We report the above for notification./ Pamphlet
Port Officer Koli Nano
Commissioner of the Captaincy,
Lieutenant Ramazan Peza
Lini një Përgjigje