FLASH
Shkruar nga Pamfleti
"Mehmet Shehu did not sacrifice himself, but Enveri killed him". The denunciation of a mysterious liquidation of the prime minister by the head of the Hoxha regime constitutes one of the sensational moments of the testimony of the escaped translator in September 1987, for the Western press. Bulka, describing in detail the debates and rivalries at the head of the communist leadership, brings to the foreign media his version of the dramatic events in Tirana in the early 80s.
A mafia terror prevails today in Albania, for the sake of the structures established by Enver Hoxha during the period of forty years of bloody power, the fugitive translator articulates, adding that, to escape such a regime, young people face death at the border or impossible attempts by swimming in the waters of the Ionian, or desperate undertakings like that of the Popaj brothers, who have been in the Italian Embassy in Tirana for months, surrounded by the Albanian police.
The newspaper "La Stampa", dated November 12, 1987, publishes an article by its correspondent in Athens, Minas Minassian, with the title: "This is how Hoxha killed Shehu", with the subtitle: "It was done out of fashion - "The police keep surrounded The Embassy of Italy hosting the Popaj brothers"! and the headline: "The fugitive Ilir Bulka makes new accusations against the former Albanian leader". Mehmet Shehu was liquidated at the initiative of Enver Hoxha, who had begun to fear his growing influence. The Albanian dictator didn't like heavy heads and his prime minister, even though he grew up in the school of the lord, over time demonstrated an out-of-fashion intelligence.
The thesis is of Ilir Bulka, 38 years old, translator of the Albanian Olympic Committee, who more than a month ago, while accompanying the Shkodra team to a Cup of Cups meeting in Malta, sought political asylum, transiting from Athens. "Hoxha was worried by the rise of the Shehu", said yesterday, following the interview given to the press, the former Albanian official, who specified that he belonged to a family of the communist "leadership". Shehu was already considered, even in the international arena, as Hoxha's successor in the leadership of the country. No specific details were given about the sudden end of the prime minister, who is said to have killed himself in 1981, but a little later a story began to circulate in the party premises in Tirana.
"When Hoxha decided to get rid of him, says Bulka, at first he thought of compromising him in the eyes of other members of the Albanian Political Bureau, forcing the Shehu's son to be engaged to the daughter of a professor of the University of Tirana, classified as an opponent of the regime. After that, a Party plenum was convened, following which Hoxha's loyalists made a series of major criticisms on the direction of the government's economic policy. Mehmet Shehu made self-criticism, but this seemed insufficient to the dictator.
"You have to do another one, even deeper", seems to have told Prime Minister Shehu, who after doing another one, turned to Hoxha asking if he was satisfied. To Hoxha's negative answer, Shehu must have responded with irritation: "Very well, look, tomorrow I will do a better one". Hoxha, recognizing the charming growth of his interlocutor in public, was very afraid.
"Take it in cold blood, he said then, in a conciliatory tone, let's drink a coffee and discuss together." No one in Tirana knows what happened in that room, whether it was Hoxha himself or one of his followers who shot the prime minister, but it became known that Shehu was killed by two bullets, which is impossible in a suicide. "It is precisely this atmosphere of mafia terror that prevails in the country to this day, for the sake of the structures established by Enver Hoxha during the forty-year period of absolute and bloody power, says the fugitive Bulka", adding that, in order to escape a such a regime, young Albanians face death at the border or impossible attempts to swim in the waters of the Ionian Sea, or desperate undertakings like that of the Popaj brothers, who have been in the Italian Embassy in Tirana for months, surrounded for days night by the Albanian police. About the Popajs, Bulka said that the Albanian authorities have requested the handover of the refugees several times, but the Italian Embassy has always refused.
"La Republica" , dated November 12, 1987, publishes the article "Hoxha kills his collaborators", referring to the testimony of Ilir Bulka, who claimed to have been Hoxha's collaborator and translator of the materials served to him by the Western press.
"Corriere della Sera", dated November 12, 1987, in an article with Bulka's testimony entitled "Hoxha's bad habit", together with the statements of the translator who fled to Greece about Hoxha's sexual orientation, denounces his murderous mechanism towards innocent people and accomplices.
Greek press
Gazeta “Vradhini”, më 10 nëntor 1987, boton shkrimin me titul1: “Braktisa Shqipërinë për të marrë frymë lirisht…”, tha përkthyesi i Enver Hoxhës. “Erdha në Greqi për të marrë frymë lirisht. Po. Isha përkthyesi personal i Enver Hoxhës dhe di hollësira të rëndësishme për jetën dhe pasionin e tij! Kam jetuar tronditjen që krijohej në mekanizmin e Partisë kur ndodhnin arratisje jashtë shtetit. Shtypen të drejtat e njeriut, ka internime, burgosje, rënie të ekonomisë, censurë, devijime morale. Katalogu është i gjatë!”
Plan 10-vjeçar
“Kisha 10 vjet që planifikoja të ikja, por nuk gjeja rastin. Thashë të pres sa të vdesë Hoxha e të shoh se mos ndryshon situata, por e pashë se nuk ekziston as edhe një fije lirie. Ekonomia është në gjendje shumë të keqe. Në treg mungojnë të gjitha. Në janar, vjet pashë se nuk ka asnjë shpresë dhe mora vendimin që të arratisem. Dhe plotëson: “Punoja në Agjencinë e Lajmeve, ATSH. Përktheja telegramet e agjencive të huaja dhe tekste që i dedikoheshin personalisht Enver Hoxhës.
Gazeta “Akropolis”, e datës 14 nëntor 1987, boton shkrimin “Të arratisurit shqiptarë, zotërinjtë – A. Hoxha, L. Bërsheni dhe Ilir Bulka: “Jemi të lirë për herë të parë në jetën tonë. Është sikur të kemi dalë nga burgu. Preferojmë më mirë të vrasim veten sesa të kthehemi mbrapsht. Ju lutemi të na jepni strehim politik në Greqi”.
Shënimi i Maliles: Shkrime thellësisht armiqësore
I njohur me shkrimet e shtypit grek e italian kundër Enver Hoxhës, Reiz Malile, ish-kreu i diplomacisë shqiptare, orientonte strukturat e Ministrisë së Jashtme për mënyrën e reagimit zyrtar ndaj autoriteteve të Romës e Athinës që kishin lejuar botimin e tyre. “Lidhur me shkrimet thellësisht armiqësore, i shkruante Malile ambasadorit shqiptar në Itali në 17 nëntor ‘87, protestoni në rrugë institucionale që situata të tilla të mos përsëriten”.
Sakaq, ministri i Punëve të Jashtme që ishte tronditur nga dëshmitë e bujshme të Bulkës për figurën e padronit të tij, rezervohej të komunikonte për këtë çështje me Ministrinë e Jashtme të Athinës, duke menduar ta konsumonte protestën në takimin me homologun Papulas, që ato ditë pritej të vizitonte Tiranën. Njëherazi me këto shënime të kreut të diplomacisë shqiptare, dosja “Për deklaratat armiqësore të Ilir Bulkës”, përmban edhe përgjigjen e ftohtë “nuk mund të ndërhyjmë, shtypi është i lirë”, që me sa duket nuk i ka kënaqur autoritetet e Tiranës.
Pjesa më delikate e kësaj historie mbetej komunikimi me opinionin e brendshëm, pasi sharjet “thellësisht armiqësore të shtypit të huaj”, në çfarëdo forme të përcilleshin tek ai, nuk mund ta fshihnin faktin domethënës.
******
Ilir Bulka, ish-përkthyesi i ATSH-së, që u arratis në ’87, kontaktoi me familjarët në vitin ’93. Të parën takoi motrën që mbërriti në SHBA pas shumë peripecive. Pastaj të tjerët. Ribashkimi, kur kishin shtatë vite që s’dinin gjë për fatin e njëri-tjetrit, ishte një ngjarje tronditëse.
Kur i kthehet këtij momenti dramatik, Pranvera, motra e Bulkës, shqipton një shprehje që aty për aty të duket konfuze. “Ka qenë, por edhe nuk ka qenë plotësisht kështu”, thotë ajo, duke saktësuar detajet e panjohura të kontakteve të humbura. Sipas saj, në terr ka qenë vetëm Iliri, pasi familjarët qysh nga viti ‘89 e ndiqnin çdo mbrëmje te ‘Zëri i Amerikës’.
Aty mësuan për herë të parë se kishte shpëtuar gjallë dhe më në fund kishte realizuar ëndrrën për të denoncuar Enverin si diktator e vrasës. Sidoqoftë, për të mbërritur deri këtu, nuk kishte qenë e lehtë. Pranvera që e njeh mirë kalvarin e vuajtjeve të vëllait në këtë aventurë të rrezikshme, kujton me emocion mesazhin dhe dhuratën e parë që kanë marrë prej tij kur kishte rënë regjimi i Hoxhës.
“Në kulmin e zhvillimeve të vrullshme të fillimviteve ’90, shprehet ajo, Iliri na dërgoi nga SHBA për dhuratë një kopje të biblës në shqip me mbishkrimin ‘Njerëzve të mi të dashur që nuk i harrova kurrë’, bashkë me telegramin ku na njoftonte se ishte mirë dhe do të kthehej shpejt”. Pjesa tjetër e rrëfimit të Pranverës zbulon rrethanat e arratisë së përkthyesit rebel dhe rolin e mikut të tij Medi Bushati në këtë sipërmarrje të rrezikshme, pohimet për autoritetet greke në këmbim të azilit politik dhe odisenë e shtegtimit deri në SHBA, raportet e para të Ilirit te “Zëri i Amerikës” dhe rikthimin e zhgënjyer në Tiranë…
Ku punonte Iliri kur u arratis?
Në vitin 1980, Iliri iku nga ATSH-ja dhe për disa kohë u sistemua në Ndërmarrjen Makina-Import. Më vonë shkoi në Komitetin Olimpik të Sporteve. Aty e aktivizonin herë pas here me shoqërimin e turistëve të huaj. Kontaktet me ta e bënë më rebel e të papërmbajtur. Filloi të fliste hapur, të shante vend e pa vend, të anatemonte figurat e regjimit. Ky lloj reagimi nisi të bjerë në sy të njerëzve të Sigurimit. U fut në listën e të dyshuarve si kontingjent i armikut të klasës. Kjo na alarmoi si familje. U alarmuan sakaq edhe shokët. E këshilloi babai, nëna, vëllai. E thirri i tronditur Medi Bushati dhe i shprehu rrezikun që i kanosej. Iliri e dëgjonte, por nuk fliste…
Çfarë i tha Medi Bushati kur e mori vesh se ndiqej nga Sigurimi?
Fjalë për fjalë nuk më kujtohet, por mbaj mend mesazhin e bisedës. Mediu i shfaqi bindjen se me ato që kishte bërë, e kishte mbushur kupën dhe pritej nga momenti në moment kundërpërgjigjja e shtetit. Pyetjes së Ilirit “Ç’mund të bëj?”, ai iu përgjigj me një kundërthënie të çuditshme, që në thelb nënkuptonte arratinë, si mundësi e vetme për t’i shpëtuar burgut…
Pra, Bushati i vuri në vesh idenë e arratisë…
Për mua, ajo bisedë atë kuptim kishte. Më shumë se aq, as vëllai nuk të tregonte. Atëherë gjëra të tilla ishin me risk të jashtëzakonshëm…
Me kaq u mjaftua Bushati…
Çfarë ndodhi pas atij takimi në marrëdhëniet e tyre, nuk e mësova ndonjëherë. Nga ky moment e deri sa u arratis, Iliri u mbyll në vetvete dhe e kishte bezdi ta pyesje. Një mbrëmje, sa u kthye në shtëpi, na tha se do të dilte me shërbim jashtë shtetit. “Ç’thua?”, e pyeta me habi. “Po, po”, ia bëri ai me një lloj sigurie. Sakaq iu sulëm me një lumë pyetjesh: “Ku do të shkosh?” “Me kë?”, “Kush të propozoi?”, “Kur do të udhëtoni” etj. “Mediu më në fund ia bëri fora”, reagoi Iliri dhe aty për aty na shpjegoi se me ndërhyrjen e tij në cilësinë e kryetarit të Komitetit Olimpik të Sporteve ishte caktuar si përkthyes i ekipit të Vllaznisë, që ato ditë do të udhëtonte në Maltë. Ishte ky një lajm i pazakontë që e kishte lumturuar, si atë fëmijën që prek ëndrrën e paparashikuar…
I gëzohej faktit që do të dilte jashtë shtetit apo shansit për t’u arratisur?
Ato ditë kur përgatiste dokumentet për të dalë jashtë shtetit, nuk shprehu gjë, por mënyra si sillej, të linte të kuptoje idenë e vendimit që kishte marrë. Diçka më shumë arritëm të kuptojmë në momentin kur e përcollëm…
Kur u njohët me lajmin se Iliri kishte kërkuar strehim politik?
Gati dy-tri ditë më pas. Lajmi i keq, thonë, të gjen shpejt. Në fakt ishte diçka që e prisnim. Deri diku ishim përgatitur edhe për pasojat. Megjithatë, prindërit, sidomos mamaja, e përjetoi shumë keq…
Po shokët, të njohurit, si e përjetuan lajmin për arratinë e Ilirit?
Kishte ndër ta, sidomos nga radhët e kolegëve të punës, që e cilësuan tradhti. Nuk kuptohej nëse e kishin me shpirt apo për vetëmbrojtje. Disa syresh shkonin edhe më tej në gjykimin e tyre për aventurën e Ilirit. “E nisëm për antenën, thoshin, duke iu referuar rolit të tij si përkthyes i Vllaznisë, por na doli zhurmues”. Kishte madje nga ata që e akuzonin se kishte marrë lekët e sportistëve dhe ishte zhdukur pa lënë gjurmë…
Ndërkaq, juve ju internuan…
Reagimi ndaj nesh nuk ishte i menjëhershëm. Fillimisht, përveç disa kufizimeve politike në lagje, nuk bëhej fjalë për internim. Për ne u kujtuan vetëm kur mbërritën në Tiranë lajmet mbi dëshmitë e Ilirit për regjimin dhe Enverin në shtypin e huaj. Sa u njoh me to Nexhmija, urdhëroi të na nxirrnin brenda natës nga Tirana. Fjalën e saj nuk e vinte njeri në diskutim. Kështu mbërritëm në Dumre vetëm pas pak orëve, ndërkohë që ende nuk kishte dalë vendimi i Komitetit për Internim-dëbimet, që kryesohej nga Manush Myftiu…
Si e ndiqnit fatin e Ilirit kur ishit të internuar në Dumre?
Për muaj e vite me radhë nuk patëm asnjë kontakt me të. Dinim që kishte qëndruar në Greqi dhe vetëm kaq. Dikush na thoshte se jetonte në një kamp refugjatësh në afërsi të Athinës. Aty nga pranvera e ’89-s, një komshie na tregoi se e kishte dëgjuar te “Zëri i Amerikës”. Kjo na tronditi e na gëzoi njëherazi. Provuam disa ditë me një transitor të prishur për të gjetur në fshehtësi “Zërin e Amerikës”. Më në fund ia dëgjuam zërin. Ishte po ai Iliri ynë që e kishte ëndërr të fliste te “Zëri…”. Që këtej çdo mbrëmje çmalleshim me të. Kështu, deri në vitin 1993 kur u ribashkuam, pas asaj ndarjeje dramatike…
Si e kujtoni kontaktin e parë me Ilirin?
Kontakti i parë ka qenë diçka befasuese. Në kulmin e zhvillimeve të vrullshme të Tiranës së fillimviteve ‘90, Iliri na dërgoi nga SHBA telegramin e parë. Një mëngjes vere trokitën në portën e shtëpisë tre djem të rinj veshur me kostum e kollare dhe, pasi u bindën për saktësinë e adresës, na dhanë dhuratën e tij: një kopje të biblës në shqip, me mbishkrimin “Njerëzve të mi të dashur që nuk i harrova kurrë”, bashkë me telegramin ku na njoftonte se ishte mirë dhe do të kthehej shpejt. U munduam ato çaste të mësonim prej tyre diçka më tepër për fatin e Ilirit, por ata nuk dinin gjë. Me sa morëm vesh më vonë, tre mysafirët e atij mëngjesi kishin qenë misionarë të kishës dhe në rastin tonë transmetonin thjesht një porosi të një mikut të tyre nga Nju Jorku. Ky ishte pak a shumë kontakti i parë…
Pra, bibla ishte dhurata e parë që ju dërgoi nga SHBA
Një dhuratë domethënëse gjithsesi. Së pari, si një përkthim autentik i Ilirit. Së dyti, si kopja e parë e biblës në shqip që futej rishtas në Shqipëri. Kur u bashkuam në SHBA, më thoshte se përkthimi i saj dhe raportet për Shqipërinë që kishte përgatitur te “Zëri i Amerikës”, ishin pjesa më e bukur e punës së tij aty.
Kur u takuat në SHBA, vazhdonte Iliri te “Zëri i Amerikës”?
Unë shkova në SHBA në vitin 1993. Iliri në atë kohë sapo kishte ikur nga “Zëri i Amerikës”. Arsyet m’i kishte shpjeguar më herët Elez Biberaj kur e takova në Tiranë. Me sa më sqaroi edhe vetë, shkak ishte bërë gjendja shëndetësore. Në fakt, në gjendje jo të mirë e gjeta edhe unë. Pas largimit nga “Zëri i Amerikës” kishte gjetur strehë në një fondacion fetar. Aty merrej me përkthime. Jetonte në vetmi, në kushte tepër modeste. I kishte rënë optimizmi i parë dhe ndihej i braktisur. Mënyra si sillej të linte përshtypjen se kishte kaluar një depresion të thellë, që e kishte drobitur nga energjitë. Nisur nga kjo gjendje, iu luta të ktheheshim në Shqipëri. Fillimisht nuk pranoi, por dikur u bind. Aty nga vjeshta e ’96 mbërritëm në Tiranë. U përmirësua nga shëndeti, por asnjëherë nuk e mori veten plotësisht. Në prillin e 2002 ndërroi jetë në moshë të re…
Gjatë kohës që ishit bashkë, biseduat ndonjëherë për akuzat që kishte hedhur në shtypin perëndimor për Enverin?
You are talking about the accusations made by Greece about Enver. I have reminded him often, even persistently. He was reminded of this by his close friends, who to some extent did not believe him. Faced with them, Iliri felt bad. He stated that the charges were drawn from the testimony he had given to the Greek authorities when he submitted the request for political asylum. The latter, after listening to his account of the situation in Albania, brought him a letter in Greek and he signed it. Iliri claimed that the majority of what had been written about Enver in the foreign press had been the tricks of the interviewers. He admitted that he had denounced the regime, the repression of the secret police, the isolation, the misery of the common people, the tyranny of blockmen. Those that he denounced for a long time even in the "Voice of America" in the years '89-'90.../ Panorama
Lini një Përgjigje