FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Faik Qytyku, former senior official of the administration of the communist regime, served for several years in the cabinet of former Prime Minister Mehmet Shehu. Reserved in considerations for the former boss, he does not hesitate to express himself, even with the conviction that his end was a pure murder and not a suicide as it was described by the propaganda and institutions of the time.
From everything he remembers from the time when he worked as an associate of Mehmet Shehu, except the last days when he worked in his office at the Prime Minister's Office. For the newspaper "Panorama", Faik Qytyku, now retired, resident in France, wants to tell about a strange and provocative mission, as he calls it, of the Romanian government delegation in the official meeting with Mehmet Shehu just two days before the tragedy of his.
Politically divorced from Romania in 1960 at the Conference of 81 parties in Moscow, he recalls, this trade delegation from Bucharest found the opportunity to provoke the Albanian prime minister for their restoration just two days before his murder. And the head of the Albanian government, as Qytyku remembers, gave him the opings in his hand and showed the place to the political tycoon from Bucharest. Everything after that, when the prime minister passed away, remembers the helper who was present at that meeting, there would be more trouble and Mehmet Shehu would be accused of being the one who had offered the Romanian side the restoration of bilateral political relations .
If the evil had been more than that, the political investigation of Tirana would penalize all the close personnel of Mehmet Shehu who had not denounced this dangerous adventure to the now polyagent former prime minister. Among them, Faik Qytyku would suffer, who had to answer this time and for another adventure of Mehmet Shehu, who, according to the secret police, in a courtesy meeting with the Yugoslav ambassador, had wished the latter for a speedy recovery of Tito ….
Mr. Faik, you worked for several years in Prime Minister Mehmet Shehu's cabinet, even until the last day when you appeared in his office at the Prime Minister's office...
The last time he was in his office at Prime Minister Mehmet Shehu was on the morning of December 16, 1981, that is, two days before he was tragically sent to the next world...
What was Mehmet Shehu's last agenda?
It was a scheduled meeting with the Romanian government trade delegation. The position I held as the prime minister's assistant allowed me for four and a half years (July 1977-December 1981) to participate in all Government meetings and in the receptions that the Prime Minister, Mehmet Shehu, held with government delegations from different countries. that, like everyone else, I also assisted in his last reception, the one with the Romanian government delegation.
As far as I remember, the delegation of the Romanian government was headed by the Deputy Chairman of the Council of Ministers and Minister of Foreign Trade, Kornel Burtika. He was one of the most important members of the Political Bureau of the Workers' Party of Romania. In the meeting with Prime Minister Shehu, he was accompanied by the Romanian ambassador to Albania, A. Militaru. Meanwhile, from the Albanian side, the Minister of Foreign Trade of Albania, Nedin Hoxha, the Deputy Minister of Foreign Affairs, Reiz Malile and the Secretary General of the Council of Ministers, Kiço Kasapi, participated in that meeting.
Was there any change that day in the appearance of the prime minister?
In fact, I had not seen Mehmet for several months, more precisely since October, when we were at the Party conference in Korça. He looked very tired, dead in the face, without that constant vivacity. It was not the previous Mehmet I knew, he seemed almost broken, crushed spiritually and physically. This made a great impression on me, but I could not give any precise explanation. I thought maybe some illness would pass. You couldn't ask about such matters, so I didn't take any further interest. His personal secretary, Peçi Kalluci, entered and left Mehmet's family regularly and knew many things.
He had worked as his personal secretary since the war in the First Brigade. Except that Peçi had put a big lock on his mouth and never got anything out of it. Such was his nature and training, so I didn't ask him either. Of course, recently I also knew quite a few things that had happened recently, especially after the sudden postponement of the Korca district Party conference where he was the delegate to the Political Bureau and his urgent return to Tirana at Enver's request, I also knew the quick and unexpected breakup of the engagement of the prime minister's son, Neli (Skender) with Silva, Mehmet's indirect self-criticism at the Korça conference when speaking about the role and responsibility of parents and the family in the education of children, among other things admitted that even we fellow leaders can sometimes make mistakes in our attitude towards children.
Thus, I was impressed by the attitude and the cold relations between Enver and Mehmet in the Party Congress and after him, Mehmet's non-election to the K.Q Secretariat. as expected etc. So, I felt like many other friends that something was amiss recently in the relations of the prime minister with the high dome, but I could not even imagine that things had reached the point of inevitable explosion...
Në këto rrethana Mehmet Shehu priti delegacionin qeveritar të Rumanisë…
Plot dy ditë para tragjedisë. Me sa më kujtohet ishte një takim i planifikuar më herët. Asokohe po dhe më parë midis dy vendeve tona kishte pasur mosmarrveshje të karakterit politik. Udhëheqja politike rumune kishte kohë që tatonte pulsin dhe bënte përpjekje për zbutjen dhe kapërcimin e divergjencave politike e ideologjike me Partine e Punes së Shqipërisë, të krijuara qysh në vitet ’60 , në Konferencën e 81 partive komuniste në Moskë.
Një vit më parë, pra më 1980, rumunët kishin kërkuar nëpërmjet ambasadës shqiptare në Bukuresht që ministri i Tregtisë së Jashtme të Shqiperisë, Nedin Hoxha, me rastin e vizitës së tij në Rumani për nënshkrimin e marrëveshjes tregtere midis dy vendeve, të vizitonte, përpos të tjerave, edhe një komitet partie të Partisë Punetore Rumune. Kësaj ambasada shqiptare në Rumani, sipas porosisë së marrë nga Tirana, iu përgjigj prerë e pa asnjë koment se “ju (rumunet) e dini mirë qëndrimin e Partisë sonë për këtë çështje”. Pra, iu pergjigj negativisht.
Me gjithë këtë përgjigje, rumunët nuk i ndërprenë përpjekjet në këtë drejtim. Sikurse u fol në atë kohë dhe siç është shkruar në shtypin e pas viteve ’90, ata kishin arritur të siguronin për veten e tyre edhe një vizite “sindikaliste” në Shqiperi. Vetëm pak muaj para se të vinte delegaciani qeveritar tregtar, Shqiperine e kishte vizituar nje delegacion i Bashkimeve Sindikale Rumune. Atë e kishte pritur edhe vetë Enver Hoxha. Nuk dihet akoma asgje përse erdhi ky delegacion, pse e priti Enver Hoxha dhe as çfarë u bisedua në këtë pritje.
Çfarë çështjesh u trajtuan në takimin zyrtar midis kryeministrit dhe delegacionit qeveritar të Rumanisë, përtej këtij konteksi mosmarrveshjesh ideologjike?
Kryeministri Mehmet Shehu, pas pershendetjes së rastit, ia dha fjalen K. Burtikes. Eshtë në traditën e popullit tonë, iu drejtua ai, që fjalën e parë t’ia lemë mikut. Po ju dëgjojmë. Që në fillim më ra në sy që Mehmet Shehu nuk i drejtohej K. Burtikes as me ” shoku” dhe as me “zoti”, por me “Ju” dhe gjatë tërë takimit ai asnjëherë nuk e përmendi fjalën “shoku”, për të cilën disa muaj më vonë do të me kërkohej të jepja sqarime. Ndërsa rumuni i drejtohej Mehmet Shehut vetëm me “shoku kryeministër”.
Cili ishte reagimi i kreut të delegacionit të Rumanisë pas kësaj sjellje të Mehmetit?
Në fjalën tij zvëndëskryeministri rumun falënderoi kryeministrin shqiptar për pritjen që i kishte rezervuar pa harruar të shprehte kënaqësinë edhe për mikëpritjen që kishte gjetur në Ministrinë e Tregtisë dhe kudo ku kishte shkuar për vizita në vendin tonë. Më pas ai u ndal në lidhjet dhe miqësinë tradicionale historike midis popullit rumun e atij shqiptar, në marrëdhëniet midis dy vendeve dhe në mundësitë e zgjerimit të tyre në fusha me interes të përbashkët. Në vazhdimfoli për vështirësitë ekonomike që po kalonte Rumania dhe për bllokadën që i bënin vendet kapitaliste perëndimore.
Shprehu sakaq pakënaqësinë edhe ndaj disa vendeve lindore, partnere tregtare e miq të Rumanise, pa i përcaktuar me emër, që nuk po e ndihmonin sa duhej, se i bënin presione, nuk zbatonin marrëveshjet e kontratat e nënshkruara, nuk lëvronin mallrat në afatet e përcaktuare, se nxirrnin pengesa, bënin presione, etj. Në retorikën e tij ai donte të linte të kuptohej se Rumania, për shkak të “pozicionit gjeografik”, siç u shpreh ai, ishte në një situatë shumë të vështirë ekonomike dhe politike, madje “më të vështirë se Shqipëria”, pohim ky që diplomatë e zyrtarë të ndryshëm të ministrisë së jashtme rumune ua kishin shprehur herë pas here diplomatëve shqiptarë në Rumani.
Qëllimi i kësaj retorike të gjatë kishte qenë diku gjetkë. Në përfundim të “ekspozesë” për gjendjen e vështirë të Rumanisë, ai e tha troç që udhëheqja rumune ishte e interesuar dhe plotësisht e gatshme t’i zgjeronte marrëdheniet shtetërore, ekonomike, tregtare, kulturore etj., me Shqipërinë, se ajo mendonte që tashmë kishte ardhur koha e momenti dhe interesi i përbashkët e kërkonte që të rivendoseshin edhe marrëdheniet partiake midis Partisë Punëtore të Rumanisë dhe Partisë së Punës së Shqipërisë. Një propozim ky krejtësisht i papritur për atë kohë, tepër i çuditshëm për momentin kur shtrohej, jashtë çdo norme e rregulli për vendin ku bëhej dhe personit që i drejtohej. Të gjithë ne që asistonim në këtë takim mbetëm të habitur, u pamë në sy me njëri-tjetrin dhe po prisnim se si do të reagonte e do t’i përgjigjej kryeministri shqipter.
Pra, delegacioni qeveritar rumun ofroi përmirësimimin e raporteve politike ndërmjet dy vendeve të atakuara qysh në mbledhjen e 81 partive komuniste në Moskë në vitin ’60…
Kjo ishte si një rrufe në qiell të pastër. Kur kishim vite e vite që ishim divorcuar politikisht e ideologjikisht me Bukureshtin, që kur kishte ndodhur përplasja e madhe në mbledhjen e 81 partive në Moskë, vintë kështu oferta e rumunëve për rivendosjen e marrdhënieve ndër partiake. Ca më tepër kjo e shprehur nga kreu i një delegacioni qeveritar me agjendë tregëtare…
Cili ishte reagimi i Mehmet Shehut pas kësaj oferte?
Mehmet Shehu e dëgjoi me vëmëndje e qetësi të sforcuar ligjëratën e të dërguarit rumun, e falënderoi atë për konsideratat dhe fjalët e mira që shprehu për Shqipërinë, për ekspozenë që i bëri gjendjes dhe situatës së Rumanisë. Pas kësaj, vuri në vëmendjen e mysafirit gati telegrafisht situatën për zhvillimin ekonomik e shoqeror të Shqipërisë dhe mbi objektivat e saj për të ardhmen.
Pastaj u ndal në mundësitë e mëdha, në dobinë e dyanëshme që kishte zgjerimi i marrëdhënieve ekonomike, tregtare, kulturore, tekniko-shkencore etj., midis dy vendeve, dhe se qeveria shqiptare ishte e gatshme dhe e interesuar se do të bënte gjithçka mundej për zgjerimin e tyre.
Po për ofertën që hodhi në tavolinë mysafiri rumun për rivendosjen e marrëdhënieve politike, si u përgjigj kryeministri Shehu?
Kjo erdhi menjëherë pas kortezisë së mikpritjes. Tashmë, nuk bëhej fjalë më për kortezi. Mënyra si e hodhi kreu i delegacionit rumun ofertën e rivendosjes së marrdhënieve politike dukej haptazi, si një provokacionm sado i kamufluar që ishte. Këtu Mehmet Shehu e kapërceu sjelljen diplomatike. Qartë, prerë dhe me dhe me ton të ngritur gati në shpërthim, iu kthye mysafirit rumun: Kjo çëshjtja e fundit që ju shtruat, këtu ndajmë mendime të kundërta. Së pari, ne, shqiptaret, asnjëherë nuk i kemi përzier marrëdhëniet shtetërore me ato partiake, politike e ideologjike. Së dyti, nuk është udhëheqja shqipetare, por ajo rumune, që i dëmtoi marrëdhëniet midis dy vendeve tona, që i prishi marredheniet midis dy partive, PPSH dhe PPR.
Dhe së fundi, vetëm kur udhëheqja juaj të deklarojë boterisht se tërheq dhe hedh poshtë si të pavërteta e shpifje gjthçka që Georgiu Dezh tha ne sallën “Gjeorgjevskaja” në mbledhjen e 81 Partive në Moskë në adresë të Partisë sonë dhe udhëheqjes së saj,vetem atehere ju mund të vini e të kërkoni të bisedohet me udhëheqjen e PPSH për normalizimin e marrëdhenieve me Partine tone.
Si e priti këtë përgjigje kreu i delegacionit rumun?
Kreu i delegacionit rumun K. Burtika pas kësaj ndërhyrjeje të rreptë të Mehmetit, mbeti si i ngrirë, u bë meit në fytyrë, nisi të belbëzojë nëpër buzë, diçka desh të thoshte që nuk dinte nga ta niste, por Mehmet Shehu, duke u ngritur në këmbë, ia preu: Me kaq mbaruam, nuk kemi çfarë të bisedojmë më, rrugë të mbarë, dhe i dha dorën. Të gjithë u ngritën dhe dolën në heshtje.
Pra, mund të themi se ishte një takim i dështuar…
Më shumë se kaq, dështoi misioni provokativ i rumunëve, i të famshmit delegacion qeverityar tregëtar. Veçe la pas një shije të hidhur, enigma, pikepyetje e hamendje të shumta. Ç’ishte ky mision? Kush qendronte pas rumunëve? Kush e dërgoi? Përse bëhej pikërisht në këtë kohë një tentativë e tillë kur dihej se vetem dy javë më parë në Kongresin e 8-të të Partisë gjithçka ishte thënë qartë e prerë? Përse kjo kërkesë i drejtohej Mehmet Shehut, kryeministrit të Shqipërisë dhe jo Enver Hoxhës, sekretarit të Parë të PPSH-së, i cili jo shumë kohë më parë kishte pritur delegacionin “sindikalist” rumun?
Përse në këtë rast për çështje partiake nuk u ndoqën si zakonisht rrugët e kanalet partiake? Rumunët e dinin shumë mirë se Kryeministria nuk ishte vendi ku mund të shtroheshin, të diskutoheshin e të zgjdheshin problemet partiake, se ai nuk ishte personi i duhur me të cilin mund të diskutoheshin çështje kaq të rëndësishme të marredhenieve midis dy partive. Ata e dinin shume mire se Mehmet Shehu nuk ishte i gjithëpushtetshëm, nuk ishte sekretar i Parë i PPSH, se në Shqipëri sikurse edhe në vendin e tyre dhe në të gjitha vendet e Lindjes, kryeministri, pra Mehmet Shehu, sado i fuqishëm të dukej apo të ishte, nuk mund të ndryshonte vijën politike e ideologjike të PPSH dhe se këtë mund ta bënte vetëm Enver Hoxha, që ishte sekretar i Parë i KQ të PPSH. Përse bëhet atëherë ky provokim, çfarë qëllimi kishte ai?
Çfarë fsheh fakti që brenda muajsh vijnë në Shqipëri dy delegacione rumune njëri pas tjetrit: i pari, nën petkun sindikalist dhe i dyti, nën petkun e delegacionit qeveritar tregtar që pritet nga kryeministri i Shqipërisë, Mehmet Shehu, dhe befasisht i kërkohet rishikimi i një çështje kaq të rëndësishme partiak, i marrëdhënieve midis dy partive? A mos vallë ishte edhe ky një kurth që iu ngrit Mehmet Shehut në prag të mbledhjes që ishte gatuar për të nesërmen, të mbledhjes së famshme të 17 dhjetorit të Byrosë Politike, ku u vulos fundi tragjik i Mehmet Shehut, kryeministrit më rezultativ e më jetëgjatë në historinë e Shqipërisë?
Çfarë flitej mes jush bashkëpunëtorëve të afërt të Mehmetit në atë kohë?
Kush guxonte të fliste për gjëra kaq delikate. Përgjigjen e këtyre enigmave e dinin veten skenaristët dhe organizatorët e këtij misoni. Historia padyshim do ta zbardhë të vërtetën, ajo vonon por nuk harron. Veçse këtu dua të vë në dukje se pak muaj pas “vetevrasjes” së Mehmet Shehut, në korrik 1982, hetuesia e Tiranës, porpos të tjerash, kërkoi me këmbëngulje disa herë të mësonte nga unë se si e priti Mehmet Shehu delegacionin rumun, çfarë bisedoi me të, si iu pergjigj kërkesave të tyre dhe çfarë u premtoi. Pohova ato që kisha dëgjuar dhe ato çfarë thashë këtu, por hetuesi F.K. insistonte dhe bënte presion se deklarimet e mia nuk ishin të sakta, se po fshihja të vërtetën dhe kërkonte që të pranoja e pohoja se Mehmet Shehu i kishte premtuar K. Burtikes se do t’i studionin kërkesat dhe propozimet e palës rumune etj.
Iu përgjigja prerë se e vërteta ishte ajo që kisha deklaruar dhe se për këtë le të shikoheshin shënimet e mbajtura nga stenografistët e aparatit të Këshillit të Ministrave dhe për vertetësinë e pohimeve të mbaja çdo përgjegjësi.
Vetëm për takimin me delegacion rumun iu thirrën në hetuesi pas vetëvrasjes së Mehmet Shehut?
Më bënë dhe një pyetje tjetër pas asaj të takimit me delegacionin rumun. Ishte diçka shumë e çuditshme për mua. Ju kini qenë prezent, më tha hetuesi, kur Mehmet Shehu para dy vjetësh ka pritur ambasadorin jugosllav në Tiranë me rastin e paraqitjes së letrave kredenciale. Nuk më kujtohet i thashë. Të kujtohet të kujtohet, ma bëri ai, bile të kujtohet dhe ajo shprehja e Mehmetit që uroi ambasadorin rus për një shërim të shpejt të Titos. Më fol çfarë di për këtë pritje, më tha ai. Siç dihet në fund të vitit 1979 Tito ishte i sëmurë me kancer dhe në maj 1980 ai vdiq.
I opposed him firmly and with facts saying: First, to my knowledge from 1977 to December 1981, Mehmet Shehu did not receive any Yugoslav ambassador. This can be verified very easily, because all expectations are published in the Zeri i Populli newspaper. They can also be verified in the Archives of the Ministry of Foreign Affairs. Secondly, I did not participate in any reception that the prime minister had with various ambassadors when they presented their credentials. Thirdly, I have not seen and have not passed through my hands any minutes where Mehmet Shehu received any Yugoslav ambassador.
Transcripts of ambassadors' receptions were previously seen by the Foreign Ministry, they came to me for editing, and after Mehmet Shehu himself looked at and signed them, they were returned to the Foreign Ministry for archiving. This practice, I told the investigator, was established many years before I was appointed assistant to Prime Minister Mehmet Shehu. My investigation, questions and answers took almost half a day. After he failed to get my statement about these and many other charges, the investigator warned me anew that he would verify everything and if I had not stated the truth I would be criminally liable. With that, the investigation was closed, but the issue raised by the Romanian government trade delegation and its connection with the reception of the Yugoslav ambassador still carries many puzzles today./Memorie.al
Lini një Përgjigje