FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In the dark history of the communist dictatorship in Albania, one of the most dramatic and debated processes remains the one known as the "Trial of Deputies", held in September 1947.
This process, considered by historians and witnesses of the time as a political farce organized by the communist regime, aimed to strike at the first Albanian parliamentary opposition and to extinguish any voice opposing the new government established after World War II. At the center of this trial was the figure of the deputy Shefqet Beja, who, according to the testimonies of the time, had the courage to publicly challenge the investigation and the inhuman torture that had been inflicted on him. The process took place in the premises of the former “17 Nëntori” cinema in Tirana and lasted from 4 to 27 September 1947.
In the dock sat 24 people, mostly intellectuals and well-known public figures, some of whom had studied at the most prestigious universities in Western Europe. Among them were deputies elected to the first post-war Albanian Legislature, initially proposed by the Democratic Front itself. The regime accused them of creating a “clandestine opposition group”, with the aim of overthrowing the communist government and establishing a capitalist regime in Albania. The arrests began in May 1947, when the State Security organs organized a wide wave of arrests in Tirana, targeting what the propaganda of the time called “technical-intellectual organizations”. The number of those arrested exceeded 100 people. They were held in some of the notorious Sigurimi houses, including the "House with Leaves", a building near Selvia, and Tirana prisons, where, according to testimonies, the most inhumane torture was used to secure confessions.
One of the most shocking episodes of this process is related to the deputy Shefqet Beja himself. In the courtroom, in front of the jury and the assembled public, he undressed to show the wounds caused by torture with a red-hot iron on his chest and back. This act remains one of the strongest evidences of the brutality of the communist investigation and at the same time an act of defiance against a system that demanded absolute submission. The jury consisted of Major Niko Ceta, First Captain Nexhat Hyseni and Second Captain Mustafa Iljazi. The decision given on September 27, 1947 was final and provided for capital punishment for most of the accused.
Regjimi e cilësoi procesin si një fitore ndaj “armiqve të popullit”, ndërsa propaganda komuniste i paraqiti të akuzuarit si bashkëpunëtorë të agjenturave të huaja dhe kundërshtarë të shtetit të ri socialist. Mes të dënuarve me vdekje ishin Selaudin Toto, Enver Sazani, Sheh Ibrahim Karbunara, Abdyl Kokoshi, Selim Kokalari, Paolo Sogioti, Pertef Karagjozi dhe vetë Shefqet Beja. Disa prej tyre u pushkatuan, ndërsa tre deputetë, Shefqet Beja, Sulo Klosi dhe Riza Alizoti u dënuan me varje publike. Ekzekutimet u kryen më 10 tetor 1947. Përmes këtij procesi, regjimi i Enver Hoxha synoi të zhdukte opozitën reale demokratike dhe të shuante çdo tentativë për pluralizëm politik. Ky ishte një paralajmërim brutal për çdo intelektual, politikan apo qytetar që mund të guxonte të kundërshtonte vijën zyrtare të partisë.
Dëshmitë e mëvonshme të ish-zyrtarëve të Sigurimit të Shtetit e konfirmojnë karakterin e manipuluar të procesit. Ish-drejtues të Sigurimit si Vaskë Koleci, Vangjo Mitrojorgji dhe Naum Bezhani pohuan vite më vonë se arrestimet ishin bërë mbi baza listash të parapërgatitura dhe shpesh pa prova konkrete. Vetë Koçi Xoxe pranoi në vitin 1949 se arrestimet ishin aprovuar nga nivelet më të larta të udhëheqjes komuniste. Në kujtesën historike shqiptare, “Gjyqi i Deputetëve” mbetet simbol i terrorit politik, i dhunës shtetërore dhe i asgjësimit të elitës intelektuale shqiptare të pasluftës. Figura e Shefqet Beja dhe akti i tij në sallën e gjyqit vazhdojnë të kujtohen si dëshmi e rezistencës njerëzore përballë një sistemi represiv që kërkonte jo vetëm dënimin fizik, por edhe shkatërrimin moral të kundërshtarëve të tij. Historianët e konsiderojnë “Gjyqin e Deputetëve” si një nga momentet kyçe të konsolidimit të diktaturës komuniste në Shqipëri.
GJYQI NË KINEMA “17 NËNTORI”
“Grupi i deputetëve” u morën si të pandehur nga regjimi komunist dhe u vunë në bankën e të akuzuarve në fillimin e shtatorit të vitit 1947. Procesi i njohur si “Gjyqi i Deputeteve” u zhvillua në 27 shtator 1947 në sallën e kinemasë “17 Nëntori”. Këshilli i Gjykatës së Lartë Ushtarake, i përbërë nga Major Niko Ceta -Kryetar, Kapiteni Nexhat Hyseni anëtar dhe Kapiteni i IIMustafa Iljazi anëtar, shpallën vendimin e dënimit të grupit të deputetëve të Legjislacionit të Parë të zgjedhur në vitin 1945. Përveç deputetëve të zgjedhur, para ekzekutimit dhe dënimeve të rënda me burg shkuan edhe persona të tjerë që iu përfshinë këtij gjyqi tërësisht të trilluar. Goditja brenda radhëve të parlamentit ndaj të ashtuquajturit nga hetuesit si “grup klandestin i deputetëve” ishte e pamëshirshme ndaj grupit të parë të gjykuar të deputetëve të njohur si grupi i Shefqet Bejës me 16 të dënuar kapital, (nga 16 të ekzekutuarit në 10 tetor 1947, tre deputetë u dënuan me varje, Shefqet Beja në Tiranë, Sulo Klosi në Rubik dhe Riza Alizoti në Kuçovë) dhe 13 të tjerët me pushkatim, ndërsa 21 bashkëlidhur me këtë proces ishte edhe Kolë Kuqali që vdiq në hetuesi më 30 maj 1947 nga torturat, zyrtarisht u shpall i vetëvarur, vdekur në Spitalin Ushtarak të Tiranës. Në atë gjyq, kur u dha edhe pretenca, u gjykuan si të pandehur 24 persona.
Pjesa më e madhe e tyre ishin intelektualë, të cilët ishin diplomuar në universitetet e Perëndimit dhe disa prej tyre, si Shefqet Beja, Enver Sazani dhe Sheh Ibrahim Karbunara, ishin deputetë të Parlamentit shqiptar të propozuar si kandidatë të Frontit Demokratik. Ka qenë pikërisht koha, kur ky grup kishte marrë iniciativën për të penguar miratimin e projektkushtetutës së parë komuniste. Iniciativa e tyre për të ndalur revanshin komunist do t’u kushtonte jetën jo vetëm deputetëve që kishin mundur të hynin në parlament, por edhe shumë bashkëpunëtorëve, duke arritur numrin e 40 vetave. Më 2 dhjetor të vitit 1945, nga shteti komunist shqiptar i asaj kohe u organizuan zgjedhjet për Asamblenë Kushtetuese. Pjesa dërrmuese e deputetëve të zgjedhur ishin anëtarë të Partisë Komuniste Shqiptare dhe funksionarë të lartë të partisë-shtet.
Të gjithë deputetët, pa përjashtim, ishin të lidhur ngushtë me Lëvizjen Nacionalçlirimtare, që drejtohej nga Partia Komuniste Shqiptare gjatë periudhës 1942-1944. Gjyqi u zhvillua në kinema “17 Nëntori” (Nacional) në Tiranë, me po atë dekor të brendshëm dhe të jashtëm, me po ato parulla të hedhura nga turma e irrituar, sikurse edhe në Gjyqin Special të zhvilluar në kinema “Kosova”. Shefqet Beja pati guximin të zhvishej në sallën e gjyqit për t’i treguar trupit gjykues dhe të pranishmëve në sallë plagët e shkaktuara nga hekuri i skuqur në gjoks dhe në shpinë. Një pjesë e mirë e të pandehurve, nën efektin e torturave, pranuan se kishin krijuar një “Grup opozitar”, për të vendosur në Shqipëri një regjim kapitalist. Vendimi u dha në fund të muajit shtator të vitit 1947 dhe ishte i paapelueshëm. Më së fundmi, pas shumë akuzash dhe kundërakuzash, Gjykata e Lartë nxori vendimin nr. 187, datë 27. 9. 1947: “…Për veprën e tradhtisë së lartë për rrëzimin e shtetit demokratik shqiptar…” dënohen: Me vdekje me pushkatim: Selaudin Toto, Irfan Majuni, Enver Sazani, Sheh Ibrahim Karbunara, Hysen Shehu, Agothokli Xhitoni, Abdyl Kokoshi, Selim Kokalari, Beqir Çela, Mehmet Prishtina, Paolo Sogioti, Tefik Delialliasi, Pertef Karagjozi, Shefqet Beja, Sulo Klosi. Në fund, numri i të ekzekutuarve arriti deri në 40 persona, pasi më mbrapa në këtë akuzë u përfshinë dhe ata që u konsideruan “bashkëpunëtorë të deputetëve”.
DËSHMITË E MANIPULIMIT
Ish-nëndrejtori e drejtori i Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, Vaskë Koleci pohonte në vitin 1949 veprimtarinë e paligjshme të Sigurimit me rrahje, burgime e vrasje. Kurse ish-shefi i Sigurimit të Tiranës, Vangjo Mitrojorgji pohonte në vitin 1949: “Në kohën kur zhvilloheshin proceset e grupit të deputetëve dhe të organizatës tekniko-intelektuale, Koçi na ka thirrur në shtëpinë e tij dhe na kërkoi propozime për të arrestuar dhe ne i paraqitën një listë prej 60 vetash për aq sa kishim material.
Koçi me këtë rast na tha se tani është momenti të bëhet një spastrim, duke kërkuar që të arrestoheshin më shumë, por ne i thamë se nuk kishim material, por ai atëherë nxori nga xhepi një listë me 20 emra dhe kur i thamë ne se nuk kemi edhe për këta material, por ai na u përgjigj se jemi teveqelë, se materiali do të dilte nga proceset. Atëherë neve e shtuam numrin e atyre që u arrestuan, duke e ngritur në 120 veta”. Vetë ish-ministri i Punëve të Brendshme, Koçi Xoxe, pohonte në vitin 1949: “Edhe arrestimi i deputetëve është bërë me aprovimin e sekretarit të përgjithshëm. Propozimet për arrestime vinin nga poshtë dhe jo vetëm kaq, por ato ishin nxitëse dhe ndihmësit në qendër e sidomos i pandehuri Vaskë Koleci ishte tepër entuziast dhe ky insistonte për arrestime.
This was the one who elaborated all the proposals, but of course I approved them. I do not say this to defend myself, but I say it as a truth”. The former Security officer in Korça and Tirana, Naum Bezhani, claimed in 1949: “When the arrests of the group of deputies were made, several lists had been prepared in advance in the Security Directorate, and there were even some without compromising material. These lists were prepared by a commission composed of Vangjo Mitrogjorgji, Thoma Karamelo and some other person I do not remember. Vaska or Vangjo told me that my name was also included in the selection commission. After 3-4 hours, the guard officer informed me that Koçi Xoxe was looking for me at home. After I went there, I found, in addition to Koçi, Vaska with the list of arrests”.
EXECUTION PROCESS MINUTE
The execution report, signed by prosecutor Josif Pashko, describes in cold administrative language how the convicts were taken from prison, informed of the refusal of pardon by the Presidium of the People's Assembly, and then executed. The document states that after the execution, the doctor determined the death of all the convicts. "Today, on 10.10.1947 at 15.00, I Josif Pashko, acting as prosecutor, accompanied by my assistant Harito Nashi and Dr. Major Ibrahim Dervishi, went to the prison and took the defendants sentenced to death: (the above-mentioned names are given - note) and after we were assured of their identity, accompanied by the guards, we went to the place designated for the execution of the defendants. After we read the decision of the Supreme Court no. 187 dated 27.9.1947 that sentences all the above-mentioned defendants to death, after we read the letter of the Presidium of the People's Assembly no. 180, res. dated 9 October 1947 that rejects their requests for pardon and after they were questioned and had their last word. Based on the above-mentioned decision that has become final, at 2.30 I ordered their execution (names are mentioned - note). When the execution was carried out, the doctor determined the death of all the defendants. Prosecutor Josif Pashko"./ Gazeta Panorama
C'te mbjellesh do korresh e gjak pa lare e hak pa marre nuk mbetet. Harruan keta kelyshet e fashisteve qe u shkulnin me pinca thonjte bijve e nenave Shqiptare qe luftonin kunder fashizmit e nazismit pushtues? Tortura vertet eshte antinjerezore por kur plaga eshte ende e hapur ka edhe ekstremitet. Nje babai i nje shokut tim me tregoi nje ngjarje te kohes se luftes, per nje shok partizan. Gjermanet i kishin vrare e djegur tere familjen e fisin e doli partizan. Kur kapnin ndonje gjerman ia jepnin ketij e largohej pak ne pyll dhe e pushkatonte. Nje dite u vonua degjimi i krismes e komandanti dergoi kete zotnine qe, ma tregonte historine te shihte cfare u be. Ne momentin qe iu afrua e pa qe e qelloi gjermanin ne koke e i futi gishtin ne koke dhe lepiu trute e gjermanit. A e kuptoni, atij i shijonin trute e gjermanit. Shkak-pasoje studiohen nga filozofia e nuk i gjendet fundi. Nje pyetje e thjeshte, sa kushton jeta e nje femije? Sa para, sa Tirana, sa Shqiperia, sa planeti Toke, sa Universi?