FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The story of my father is the story of a man who never agreed with communism and who faced class struggle, differentiation and the consequences of absurd collectivization and total nationalization of the economy until his last breath. Mehmet Bubrrec Buçpapaj was born in 1914 in the village of Tplâ in Tropoja, into a family that, two generations earlier, had descended from the “Kapuçprush” neighborhood of Bujan i Epër. He was proud of his origin from Bujan i Krasniqa and to show this affiliation, he always signed his name with 'M. Bujaku'. From a young age he showed a thirst for knowledge. Although self-taught, he managed to be one of the most knowledgeable people in the province. At the age of eight, he went down to Shkodër with his father to register as a boarding school student. He successfully passed the exams and was enrolled in the third grade. He fell ill with the flu and his father was forced to take him with him. His dream of continuing his studies in school did not come true, but he never gave up on knowledge.
My father taught reading and writing to his younger brothers: Ali, Xhemajli and Halil, the son of aunt Sejdi Braha (Doçi), cousin Ali Ibishi (Buçpapaj) and fellow villager Qazim Zeqa (Malaj) and nephew from Iballa, Ibrahim Dauti. Xhemajli, Sejdiu, Ali Ibishi, Ibrahim Dauti (from Iballa) and Qazim Zeqa, became among the main high-ranking cadres in Tropoja and always preserved the calligraphy of their first teacher.
He was only thirteen years old when his grandfather, Bubrrec Alia, was imprisoned. He, along with another mountaineer, had taken on the task of collecting taxes for all of Tropoja. They failed to collect the taxes regularly, the partner denounced him as his fault, and the grandfather was imprisoned.
The father went to the sub-prefecture center in Tropoja to learn about the fate of Bubrrec Alia. He was told that he had been sent to the Kukës prison. Zenun Col, a lawyer and employee of the sub-prefecture, felt sorry for him and decided to help him. He gave him a letter to the best lawyer in Kukës, with whom they had finished their studies. He advised him to follow the telephone poles, so that he could go straight to the city of Kukës. The lawyer immediately agreed to take on the case. The father was happy when he convinced his grandfather to cooperate as closely as possible with the lawyer. The accuser's accusation was dropped and thus Bubrrec Alia was acquitted.
Grandfather was a patriot. In the battle of Qafë Morina in 1909, he was wounded in the leg, but survived. In this battle, his cousin, Ali Jakup Buçpapaj (Papuça), was killed in the muzzle of a Turkish cannon. Even today, his song is sung in Malsi and Kosovo. A few years earlier, in April 1881, Smajl Hysen Buçpapaj had been torn to pieces by Turkish cannonballs, along with his fellow villager Mic Sokoli. This moment has also been immortalized in folk song.
My grandfather had been a student at the Skopje Madrasah, where he had learned Ottoman, but he had to stop because his father died prematurely and, as the only son of the family, he had to deal with the family, the properties, the inherited wealth. My grandfather was a learned man. He knew Ottoman from the Skopje Madrasah, which he had also taught to my father, Mehmet, who had a penchant for everything. From a very young age, my father stood out for his talent as a master builder, but also as a simple designer.
He became sought after in the construction of new towers throughout the Highlands. At this time, he formed close and permanent friendships with such masters as Hasan Uka of Luzha, Shaban Syla of Babina, Ali Haxhia of Luzha, Zeqir Halili of Viçidol and others. Even before joining the army, he took on and successfully completed the construction of the tomb of Sheh Ali in Tplâ. He finished his military service in Shkodra in 1934. He was a soldier who stood out for his physical, but also theoretical preparation, and this is confirmed by the decorations and awards he had received from the Ministry of Defense of the Kingdom, (or as it was called at the time; the National Army).
At that time there were few young men in the country who could read and write, and even fewer with the quality of our father, who excelled in the acquisition of military doctrine. Father was also a prominent marksman, a sniper as they say today, even the best of his time, in the Royal Army. His superiors wanted to keep him in the army, offering him to pursue the necessary qualifications to become an officer, but father refused them, due to the need to return home, to his family, but he would never sever his ties with Shkodra.
There he met talented merchants of that time. Father, being a man of culture, even one of the most cultured in the Gjakova Highlands at the time, during the period of the army in Shkodra, but also during the years of trade with this city, had bought almost all the publications that dozens of Shkodra printing houses were publishing, creating an astonishing library with books by well-known authors, including those of Gjergj Fishta. In Shkodra he had also learned Italian, in order to read and communicate sufficiently. Based on these, he became a man of determination for the market economy and trade, and Shkodra gave him this opportunity.
Baba e përmendte më së shpeshti Man Tepelinë, një nga tregtarët më në zë të Shkodrës asokohe. I vendosi lidhjet me këta tregtarë dhe, sapo mbaroi shërbimin e detyrueshëm ushtarak, me bashkëfshatarët e tij, Rexhep Selimi (Mehmetaj) dhe Bekë Sylejmani (Ponari), hapën dyqan privat në fshat. Me Bekën ishin bashkëmoshatarë dhe kishin e mbajtën shoqëri të ngushtë gjithë jetën. Tregtia iu eci me sukses. Një prej tyre, sipas radhës, qëndronte në dyqan. Dy të tjerët dërgonin mallra me karvane kuajsh në Shkodër dhe merrnin mallra prej andej. Klientët e tyre ishin nga fshatra të ndryshme, nga të dyja anët e Drinit.
Sipas traditës, qysh nga Lidhja e Prizrenit dhe në vazhdim, familja jonë u përfshi ndër të parat në Malësi, në formacionet e luftës për liri. Shtëpia jonë u bë strehë e luftëtarëve, si Fadil Hoxha, komandant i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Kosovës, Emin Duraku, Hajdar Dushi, Xheladin Hana e të tjerë. Në kujtimet e Fadil Hoxhës; “Kur pranvera vonohet”, është një personazh me emrin Bubrrec, por Fadili ngjarjet i vendoste në një fshat tjetër të Tropojës, duke shmangur rrezikun, që personazhi i tij të mos e pësonte nga regjimi i Enver Hoxhës.
Babai nuk kishte respekt për Fadilin. E kishte njohur në Tiranë, kur, për një hall të tijin, kishte shkuar të takonte Kolë Bibë Mirakajn, atëherë ministër i Brendshëm. Kola ishte nga Iballa e Pukës, fqinj me njerëzit e gjyshes tonë, e cila ishte po nga Iballa. Babai tregonte se Fadili brohoriste “Duçe-Jakomoni” derisa i shteroi zëri. Unë mendoja se thjesht babai kishte inat me Fadilin, ngaqë ai fliste kundër demonstratave studentore të pranverës së vitit 1981, prandaj i jepte ngjyrime të tepruara negative atij. Por shumë më vonë kam lexuar se Fadili, kishte qenë veprimtar i Partisë Fashiste.
Por tregonte respekt për Hajdar Dushin, i cili i kishte dhe i lexonte në origjinal gjermanisht, literaturën komuniste. Thonë se ai hartoi edhe Rezolutën e Konferencës së Bujanit, ku sanksionohej që Kosova të vet-vendoste pas mbarimit të Luftës, “për t’u bashkue më Shqipninë”. Ai tregonte pa demagogji, se komunistët nuk do ta lejonin pronën private, do ta kolektivizonin bujqësinë, do ta ndalonin fenë, do të zhvillonin luftë klasash, ndaj çdo mospajtimi me ideologjinë komuniste.
Familja jonë kishte një traditë të luftës kundër pushtuesve, ku qysh nga Lidhja e Prizrenit, në luftërat e Plavë-Gucisë dhe deri më sot, 23 djem të fisit Buçpapaj, kanë rënë duke luftuar në tokë të Kosovës dhe janë shpallur dëshmorë. Kështu që hapja e minierës së kromit në Kam, nga pushtuesit italianë, u konsiderua nga malësorët si vjedhje e pasurisë tonë kombëtare, të cilët organizuan një sulm të armatosur ku mori pjesë edhe xhaxhai ynë Fazliu, bashkë me kushërinjtë tanë, Selim Braha dhe Halil Beli etj.
Regjimi fashisti u vu në ndjekje të tyre dhe xhaxhai doli në mal, ndërkohë që familja u lidh me rezistencën antifashiste. Fashistët italianë, në prag të dimrit 1942-‘43, si hakmarrje, vendosën të digjnin kullën tonë, si pjesëmarrëse në rezistencën antifashiste dhe si strehuese e luftëtarëve të lirisë. Ata dogjën stallën e bagëtive, ndërkohë që mbushën me sanë dhe me kashtë misri, gjithë ahurin e shtëpisë së madhe të Buçpapajve, për t’i vënë edhe asaj flakën.
Por Xhemajl Bubrreci, vetëm 16 vjeç, bashkë me Isa Selim Bajraktarin (djalin e hallës), ua nisën pushkës. Italianët u detyruan t’iu përgjigjën dhe i ndoqën të dy deri në Mollë të Kuqe (Bujan), por pa rezultat. Shtëpia e madhe shpëtoi nga zjarr-vënia, ndërsa familja nuk ishte e sigurt, kështu që u zhvendos në Iballë të Pukës, tek dajat e babës, deri në pranverë. Me formimin e këshillave të para Nacional-çlirimtare, babai zgjodh sekretar për Tplâ-Dushaj, ndërsa kryetar, u zgjodh Hoxhë Dusha.
Me nënën time, Gjylë Ismail Meshi, babai u martua më 1 janar 1944. Pjekja, përcjellja e nuses nga fshati Kosturr i Hasit, u bë në fshatin Shëngjergj, në breg të Drinit. Në pjekje mungoi miku i shtëpisë, Din Zenel Bajrakari, i cili ishte delegat në mbledhjen e Konferencës së Bujanit, mungoi edhe djali i tezes së babait, Selim Braha, i cili ishte rojë tek shtëpia e Sali Manit, ku mbahej konferenca. Ata erdhën në ditën e dytë të dasmës.
Më 1944, familja jonë u denoncua se mbante dhe shpërndante trakte partizane. Nazistët, pasi bastisën gjithë shtëpinë e nuk gjetën gjë, i rreshtuan të madh e të vogël, para popullit.
Azai i fshatit, Ahmet Alia (Ponari) garantoi se denoncimi ishte i rremë dhe e shpëtoi familjen tonë nga rreziku. Më 1945, babai u zgjodh kryetar i Këshillit Nacional-çlirimtar për fshatin Tplà- Dushaj. Këtu filluan përplasjet e para midis babait dhe pushtetit komunist. Atë vit Fazli Bubrreci, vëllai i madh i babait, një ndër luftëtarët e parë të lirisë në Tropojë, komandant skuadre në Brigadën XXV-të Sulmuese, ra në burg në Shkodër. Atë e shoqëronte një dosje nga Jugosllavia, e tëra në serbisht. Babai iu mori vërtetime të gjithë bashkëluftëtarëve të xhaxhait dhe si rezultat atij iu dha pafajësia.
Një ndër masat e para që u muarën pas vendosjes së pushtetit komunist, ishte dorëzimi i të gjitha librave të autorëve “reaksionarë” në qendër të rrethit. Kështu që babait dhe vëllait të tij, iu desh të mbartte me kuaj librat dhe t’i dorëzonte, sipas urdhrit, të cilat komunistët i dogjën. Shumicën e këtyre librave siç ishin ato të Fishtës dhe shkrimtarëve katolikë të veriut, por edhe shumë përkthime, ishin shpallur nga regjimi komunist të ndaluara. Në kuadrin e shtetëzimeve, babai dhe dy ortakët e tij, u detyruan të mbyllnin dyqanin privat. Dyqani i parë shtetëror, u hap vite më vonë.
Ndërkohë baba si një njeri me talent dhe kurajë, kishte hapur punishten e parë të përpunimit të leshit në Tropojë, me të cilën fitonte shumë. Ai i bënte përpunimin bazë në Tpla dhe pastaj e dërgonte në Shkodër, ku e shiste me çmim më të lartë. Po kështu kishte hapur edhe punishten e parë të përpunimit të qumështit (për nxjerrjen e gjalpit) në krahinë, ku përsëri siguronte të ardhura nga vetë porositësit dhe nga fermerët. Ai kishte plane për të zgjeruar biznesin e tij, por regjimi komunist erdhi duke e ngushtuar pronën private, deri në zhdukjen e saj.
Babai ra në mospajtim të thellë me regjimin, kur pushteti në qendër të rrethit, pasi e kishte shpallur dëshmor xhaxhain e vogël, Halil Bubrrecin, korrier i formacioneve partizane, vrarë në verën e vitit 1944 në bjeshkë, me argumente të pabazuara, ia hoqën këtë titull. Në ato vite, të cilat quhen edhe “periudha e Koçi Xoxes”, ndodhte që malësorët arrestoheshin në shtëpitë e tyre dhe vriteshin gjatë rrugës për në qendrën e rrethit, me pretekstin e orvatjes për arratisje. Edhe ata që i shpëtonin plumbit, rriheshin derisa bëheshin për spital.
Akuzat më të shpeshta ndaj malësorëve në atë kohë, ishin për “fshehje armësh”, për “strehim të të arratisurve” kundër regjimit, ose pse iu “dërgonin ushqim dhe veshje në mal”. Babai, në të gjitha rastet, i shoqëroi vetë të gjithë të arrestuarit, deri në qendër të rrethit. Madje edhe iu dilte zot, duke argumentuar se ishin krejtësisht të pafajshëm. Akuzat, pothuaj në tërësi, ishin të pabaza, thjesht bëheshin për hakmarrja të vjetra.
Më 1949, babai shkoi vullnetar në fazën përfundimtare të tharjes së kënetës së Maliqit. Atje punoi murator në kanal, në ujëra të ftohta dhe u kthye në shtëpi i sëmurë, në një gjendje të tillë, që askush nuk e njihte as nuk i besonte, se ishte vërtet ai, Mehmet Bubrreci. U paralizua pothuaj plotësisht nga të dyja këmbët. Rastësisht shpëtoi pa e prerë njërën këmbë.
Ishte në sallën e operacionit, po debatonte me mjekët, ngaqë nuk pranonte ta bënte operacionin me narkozë, kur erdhi lajmi se ishte miratuar kura dhe kishin ardhur medikamentet e porositura të UNRRA-s, nga Spitali Civil në Tiranë. Kurimi do të vazhdonte gjatë. Çdo vit të paktën një muaj e kalonte në spital. Deri vonë në shtëpi janë ruajtur patericat të cilat i përdorte në atë periudhë. Më vonë, për disa vite të tjera, lëvizte me bastun.
Në këtë periudhë kohe, duke mos pasë shumë shpresa te shërimi i plotë, bleu një makinë qepëse dhe vendosi të merrej me rrobaqepësi. Në shtëpinë tonë, deri vonë ndodhej makina qepëse, të cilën babai e pati përdorur vetëm për pak vite. Në këtë kohë ra në burg për herë të dytë, xhaxhai i madh, Fazliu. Këtë herë akuzohej për agjitacion e propagandë. Më 1948, pas prishjes me jugosllavët dhe mbylljes së kufirit më Kosovën, u pa qartë se ajo i kishte mbetur Serbisë.
Xhaxhai i madh Fasllia, e akuzoi publikisht Enver Hoxhën, se e kishte tradhtuar Kosovën dhe vetë luftën çlirimtare, pasi ai dhe tre vëllezërit e tij, si shumica e malësorëve të Tropojës, u ishin bashkëngjitë radhëve të Brigadës XXV-të Sulmuese, për të çliruar Kosovën nga nazistët dhe bashkuar me Shqipërinë. Këtë koncept e shprehte edhe rezoluta e Konferencës së Bujanit, por tani bashkë me Kosovën, i kishte mbetur Serbisë edhe Gjakova, një qytet jetik për Malësinë e Gjakovës. Xhaxhai deri sa vdiq, kur mërzitej, e këndonte këngën e njohur në Malësi; “Hajmedet se u mshel Gjakova”!
Për këtë xhaxhai u dënua me 15 vjet burg politik. E kishte vënë në shënjestër kryetari i Degës, Kopi Niko, një nga xhelatët më të mëdhenj të diktaturës komuniste. Babai takoi sërish të gjithë bashkëluftëtarët e xhaxhait dhe ua mori deklaratat e tyre. Takoi edhe dëshmitarët dhe ata i ndryshuan dëshmitë e tyre. Xhaxhai u dënua përfundimisht, vetëm me një vit burg. Por qëndroi dy vite në burg, meqë vendimi i Gjykatës së Lartë, kishte mbetur nëpër shkresat e sekretarisë së burgut dhe vetëm një kontroll nga lart, e zbuloi shkresën për lirimin e xhaxhait.
Xhaxhai i madh, Fazli Bubrreci, u trajtua krejt padrejtësisht nga pushteti komunist në fshat e në rreth deri në fund të jetës, si i dënuar politik, me 15 vjet burg. Në të gjitha biografitë tona zyrtare, xhaxhai figuronte si i dënuar 15 vjet me burg politik. Qarqet zyrtare në Tropojë, e konsideruan se familja jonë, me qëndrimet e pasluftës, e kishte mohuar luftën e bërë prej saj.
Kështu që, në historikun e Luftës Nacional-çlirimtare të Tropojës, të përfunduar në vitet 1980, roli i familjes sonë në Luftën Nacional-çlirimtare, ishte reduktuar vetëm tek emri i gjyshes, Shkurtë Isufi, si nënë që kishte pritur dhe përcjellë partizanë. Në një kohë që dy xhaxhallarët, Ali Bubrreci dhe Xhemajl Bubrreci, merrnin pension veterani, sepse, me dokumente vërtetohej se ishin pjesëmarrës vullnetarë të Luftës Nacional-çlirimtare.
Këtë përcaktim e kishin të gjithë ata që kishin marrë pjesë në formacione para 24 majit 1944, Kongresit të Përmetit. Pas asaj date, të gjithë pjesëmarrësit në këto formacione, nuk ishin më vullnetarë, por ishin rekrutë të mobilizuar dhe pjesëmarrja në formacionet partizane, iu quhej kryerje e shërbimit të detyrueshëm ushtarak. Në këtë kategori të fundit, hynin të gjithë pjesëmarrësit në Brigadën XXV-të sulmuese, me luftëtarë kryesisht nga Tropoja dhe Hasi.
Kjo ishte në padrejtësi ekstreme ndaj familjes sonë, një nga ato deformime flagrante të cilat, e kanë lënë Tropojën pa një histori lokale të saj. Më 1953 në Tpla, u krijua kooperativa bujqësore, e para në Tropojë dhe një ndër të parat në veriun e vendit. Një vit më parë katër vëllezërit, – Fazliu, Mehmeti, Aliu, Xhemajli, ishin ndarë. Ngaqë toka e cila i takoi, babai ishte disi më larg, atij nuk i takoi pjesë nga shtëpia, kështu që filloi ndërtimin e shtëpisë së vet. Tre vëllezërit e tjerë u përfshinë ndër të parët në kooperativë.
My mother, thanks to her physical health, her spiritual formation and the perfect education from the family she came from, from the Meshajs of Kostur, would be my father's strong right-hand man in all challenges. She faced with dignity the burden of the house and raising the children, but also the fall of her brother Isuf Meshi, in political prison, for 25 years. My father requested a disability pension. He had to write letters all the way to the head of the country. As soon as he filled out the pension documents, a fire broke out in the Executive Committee of the district and every document was burned, including my father's pension documents.
This, but also his formation for the free market economy, influenced the firm decision of his father not to become a member of the agricultural cooperative and this put our whole family at the center of the class struggle in the village, much more fiercely than against the kulaks, former kulaks, political prisoners or former political prisoners of the village. These entered the cooperative as soon as they were given the first chance. And they were the most obedient to the party line. From the 1960s, Tplani also became an internment center.
Even towards the internees, the leadership of Tplàn maintained a significantly softer attitude than towards our family. I was little when the chairman of the cooperative, together with the leadership, came to the yard of our house. My father came out, and so did I. The chairman asked my father to join the cooperative and reminded him that he was the only one who had not done so in our village. My father firmly objected: “I am a sick man, an invalid without a pension, I have many children. The cooperative cannot support us”!/Memorie.al
Eh sa shume familje kane vuajtutlr ne ate kohe dhe njerezit me te zgjuar familjet me te mira inteligjente persekutoheshin ,tortura nga lufta e kases ☝️???????????????????????? Respekte kesaj familje te nderuar ????????????????????