FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Membership in the European Union (EU) without veto power. This idea is being discussed among European officials, but not publicly, while at least two Western Balkan leaders have publicly expressed their willingness to accept such an option for the sake of future membership in the bloc.
The right of veto, provided for in the EU's founding treaties, means that, in certain political decisions for which unanimity is required, such as that for the admission of new members, any member state can block the decision.
The discussion on the possibility of six Western Balkan countries being admitted to the EU without the right of veto is emerging as an option, mentioned in connection with the peace negotiations in Ukraine, for which the main initiative currently lies with the United States.
Although the EU is not formally involved in these negotiations, the possibility of Ukraine joining the bloc as part of a peace deal with Russia is being considered, US officials have confirmed this to journalists informally on several occasions.
Ten countries belong to the enlargement group: six Western Balkan countries, as well as Ukraine, Moldova and Georgia. Turkey, although part of this process for more than ten years, has frozen its accession negotiations.
Could Brussels' eventual willingness to open the doors to Ukraine after peace is achieved also have an impact on the Balkan states?
What is the European Commission's position?
When asked about a possible easing of membership criteria for Balkan countries, the European Commission's press service told Radio Free Europe that EU enlargement is now seen not only from the perspective of economic benefits, but also in a security context.
"Enlargement brings clear benefits both for member states and for countries aiming for membership. The current debate clearly shows one thing: enlargement is also about security. In the current geopolitical context, we must ensure that our approach is fit for purpose," the EC's response states.
A European Commission spokesman confirmed that Ukraine's future membership in the bloc is part of the peace negotiations, but Brussels does not want to prejudge the outcome.
"It is clear that EU integration can contribute to our common goal: ensuring peace and prosperity for Ukraine. This is also what the 'Framework for Prosperity' represents," the EC press service said.
The “Framework for Prosperity” is a US-European document for Ukraine, designed to provide Kiev with financial guarantees, along with security guarantees, for the stabilization of Ukraine after the end of the war with Russia.
Kush qëndron pas këtij propozimi joformal?
Marta Kos, komisionare për Zgjerimin dhe politikane nga Sllovenia, është mbështetëse e rishikimit të së drejtës së vetos për anëtarët e ardhshëm, me qëllim që anëtarësimi të bëhet më i lehtë, thotë për REL-in një burim brenda KE-së.
Kos deri më tani nuk ka folur publikisht për këtë mundësi, ndërsa një bashkëbisedues i REL-it thotë se qëndrimi i saj nuk gëzon mbështetje të plotë në KE. Në fakt, në mesin e 27 shteteve anëtare nuk ekziston një pozicion i qartë, as entuziazëm në lidhje me një ndryshim të mundshëm të “rregullave të lojës” në procesin e pranimit të anëtarëve të rinj.
Po ashtu, burime jozyrtare nga Komisioni Evropian vlerësojnë se kryetarja e këtij institucioni, Ursula von der Leyen, mund të mbështesë një ide të tillë nëse ky do të ishte çmimi që duhet paguar për përfundimin e luftës në Ukrainë. Më saktësisht, sqarohet se kjo do të ishte e mundur vetëm nëse do të ishte e sigurt që një iniciativë e tillë të pranohej, të paktën për t’u shqyrtuar, nga shtetet anëtare të BE-së.
Çfarë do të përfshinte ky ndryshim? Së pari, heqja dorë nga e drejta e vetos, pastaj anëtarësimi gradual, fillimisht përmes qasjes në tregun e përbashkët, me një monitorim të mundshëm të shtuar në të gjitha fazat, deri në anëtarësimin e plotë, kur të plotësohen të gjitha kriteret.
Tregu i përbashkët i BE-së, i krijuar në vitin 1993, funksionon si një hapësirë unike pa kufij, ku zbatohet koncepti i “katër lirive”: lëvizja e lirë e mallrave, shërbimeve, njerëzve dhe kapitalit. Shtetet e Ballkanit Perëndimor, fqinjët më të afërt të BE-së, e nuk gëzojnë këtë mundësi. Edhe pse nuk janë anëtare të BE-së, qasje në këtë treg kanë Zvicra, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Islanda.
Për më tepër, kriteri që u vendos për të gjitha shtetet që gravitojnë drejt BE-së, dhe nga i cili nuk bëhet kompromis, lidhet me sundimin e ligjit.
Cilën detyrë duhet të përmbushë Serbia?
Ndryshimet e fundit në ligjet e drejtësisë, të iniciuara nga partia e presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, e kanë vendosur qartësisht sundimin e ligjit në krye të kushteve për Serbinë, e cila është kandidate për anëtarësim në BE që nga viti 2012.
Zyrtarët evropianë theksojnë se Serbia kohët e fundit ka shënuar regres në sundimin e ligjit përmes miratimit të ligjeve kontroverse të drejtësisë.
Komisioni Evropian ka vlerësuar se me këtë Serbia ka bërë një hap pas në procesin e integrimit evropian, pasi këto ligje, sipas mendimit të Brukselit, rrezikojnë pavarësinë e gjyqësorit. Bëhet fjalë për një kërkesë padyshim të ndjeshme për Beogradin, i cili ka kryer ndryshime në drejtësi në një moment kur pushteti përballet me protesta të gjera e ku kërkesat kryesore lidhen me luftën kundër krimit dhe korrupsionit.
Mesazhi nga Brukseli ka bërë jehonë në Beograd, dhe shefi i misionit të Serbisë pranë BE-së, Daniell Apostolloviq, ka deklaruar se nuk do të hapen tre kapituj të rinj në negociata derisa çështja e ligjeve të mos zgjidhet.
Vetë presidenti Vuçiq, i cili mbështeti ndryshimet në ligjet e drejtësisë, në kontekstin e negociatave me BE-në ka kushtuar më shumë vëmendje çështjes së vetos. Serbia do të ishte e gatshme të heqë dorë nga e drejta e vetos për hir të anëtarësimit, tha Vuçiq më 16 shkurt në një intervistë për gazetën gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung.
“Aspekti më i rëndësishëm për ne është tregu i përbashkët dhe lëvizja e lirë e mallrave, njerëzve dhe kapitalit. Këto janë vlerat qendrore që duam t’i arrijmë përmes anëtarësimit në BE”, deklaroi Vuçiq, raportoi gazeta gjermane.
Ministria e Punëve të Jashtme të Serbisë, ashtu si dhe institucionet përgjegjëse për negociatat me BE-në, nuk janë prononcuar për këtë çështje.
Vuçiq nuk është i vetëm. I përballur me akuza për korrupsion, që kanë çuar në protesta dhe përplasje në rrugët e Tiranës, kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, disa herë në dy muajt e fundit ka deklaruar se është i gatshëm të heqë dorë nga e drejta e vetos për një gjysmë-anëtarësim në BE.
Përballë akuzave për korrupsion, të cilat çuan në demonstrata dhe përplasje në rrugët e Tiranës, kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, disa herë gjatë dy muajve të fundit ka deklaruar se është i gatshëm të heqë dorë nga e drejta e vetos për një “gjysmë-anëtarësim” në BE.
Institucionet shqiptare nuk janë prononcuar për këtë mundësi. Shqipëria ka hapur me sukses të gjitha kapitujt në negociatat për anëtarësim dhe tani pret të nisë mbylljen e tyre. Shqipëria, së bashku me Malin e Zi fqinj, janë vendet më të suksesshme sa u përket negociatave me Brukselin.
Pse ideja e Brukselit nuk është tërheqëse për Podgoricën?
Mali i Zi është shteti që ka avancuar më së shumti në procesin e anëtarësimit, me një perspektivë reale që të përfundojë negociatat dhe për t’u bërë anëtar i BE-së në fund të kësaj dekade.
Në këtë kontekst, oferta për një anëtarësim progresiv nuk është tërheqëse për këtë shtet, pasi Podgorica ndodhet në kilometrin e fundit të mbylljes së procesit negociator që çon drejt nënshkrimit të Marrëveshjes për Anëtarësim.
Ministrja për Integrimet Evropiane të Malit të Zi, Maida Gorçeviq, thotë për Radion Evropa e Lirë se në Podgoricë “janë të vetëdijshëm që ekzistojnë ide të ndryshme për anëtarësim me faza dhe shtresa” që për disa shtete mund të duket një rrugë më e lehtë dhe më e shpejtë. Mali i Zi, megjithatë, mbetet i përkushtuar ndaj modelit të bazuar në merita.
“Qëllimi ynë është i qartë: anëtarësim i plotë, të barabartë me të gjitha shtetet anëtare ekzistuese. Besojmë se një qasje e tillë është më e mira jo vetëm për shoqërinë dhe ekonominë malazeze, por edhe për vetë Bashkimin Evropian, sepse vetëm shtetet plotësisht të përgatitura mund të forcojnë më tej projektin evropian”, thotë Gorçeviq.
Lehtësim për Maqedoninë e Veriut
Para dy dekadash, Maqedonia e Veriut konsiderohej një nga vendet që kishte avancuar më shumë në integrimet evropiane. Sot, ajo është pengu më i madh i politikës për të drejtën e vetos të shteteve anëtare të BE-së.
Si kandidate për anëtarësim të plotë që nga viti 2005, Maqedonisë së Veriut i është premtuar që nga viti 2009 se do të hapte negociatat e pranimit sapo të zgjidhej mosmarrëveshja për emrin me Greqinë fqinje.
Mosmarrëveshja u zgjidh në vitin 2018, Greqia hoqi veton, por Bullgaria përdori të drejtën e saj të vetos dhe vazhdon ta bllokojë Maqedoninë e Veriut në procesin e integrimeve evropiane, duke insistuar në respektimin e trashëgimisë së përbashkët historike dhe gjuhësore, dhe duke kërkuar ndryshime kushtetuese dhe arsimore për të njohur minoritetin bullgar.
Nga Qeveria e Maqedonisë së Veriut thonë për Radion Evropa e Lirë se janë të gatshëm të përshtaten me ndryshimet e mundshme brenda BE-së.
“Në thelb, kjo do të nënkuptonte anëtarësim dhe prezencë institucionale në BE që nga viti 2027, por me kapacitet të kufizuar vendimmarrës, integrim gradual dhe me kushte, dhe monitorim të fuqishëm deri në përputhje të plotë me sistemin evropian. Si Qeveri, jemi plotësisht të vetëdijshëm për ndryshimet dinamike që ndodhin dhe për nevojën për t’i parashikuar dhe përshtatur me to”, theksuan nga ekzekutivi maqedonas.
Sinjal i mirëpritur nga Bosnja dhe Kosova
Pushtimi i Ukrainës, që tashmë ka hyrë në vitin e pestë, ka ringjallur procesin e zgjerimit që për vite me radhë kishte qenë “i fjetur”.
Bosnja dhe Hercegovina e cila edhe sot e kësaj dite ende po merr veten nga traumat e luftës që u zhvillua para 30 vjetësh, është një shembull tipik. Statusin e kandidatit e mori në dhjetor 2022, menjëherë pas Ukrainës dhe pikërisht për shkak të Ukrainës, edhe pse Sarajeva nuk kishte përmbushur kushtet e nevojshme që kishte vendosur më parë KE-ja.
Ministri i Punëve të Jashtme i Bosnje dhe Hercegovinës, Elmedin Konakoviq, tha javën e kaluar se ideja e anëtarësimit pa të drejtën e vetos ishte mbështetur prej tij disa vite më parë.
“Në fazën e parë, hapja e mundësisë që të hyjmë në BE pa të drejtën e vetos, me përmbushjen e mëtejshme të kushteve për të arritur në këtë fazë, është diçka fenomenale. Kjo do të thotë shumë, tërheq investime, rrit pagat dhe standardin e jetesës, mban të rinjtë në Bosnje dhe Hercegovinë dhe siguron më shumë fonde për të gjitha problemet, madje edhe për tramvajet në Sarajevë. Pra, kjo është diçka që vendi ka nevojë, dhe kur i japim fokus kësaj, gjithçka do të jetë më e lehtë dhe më e bukur”, deklaroi Konakoviq më 19 shkurt në Banjallukë.
Konakoviq aludoi dy probleme që rëndojnë jetën e përditshme në Bosnje dhe Hercegovinë. Sipas të dhënave të Unionit për kthim të qëndrueshëm nga 2023, në dekadën e fundit nga ky shtet kanë ikur afër 600.000 njerëz. Tragjedia e fundit e daljes nga shinat e një tramvaji të vjetër në Sarajevë nxiti protesta të qytetarëve të pakënaqur me funksionimin e dobët të shërbimeve publike.
Kosova, ku gjithashtu kujtimet e luftës janë ende të freskëta, është i vetmi shtet në grupin e zgjerimit që nuk ka statusin e vendit kandidat, edhe pse ka dorëzuar kërkesën në vitin 2022. Pesë shtete anëtare të BE-së nuk e njohin pavarësinë e Kosovës, gjë që bllokon diskutimin mbi aplikimin për statusin e kandidatit.
Zëvendësministri i Punëve të Jashtme dhe i Diasporës i Kosovës, Kreshnik Ahmeti, vlerëson se duke i dhënë Kosovës status kandidati, BE-ja do të dërgonte një sinjal se procesi i integrimit për shtetet e Ballkanit Perëndimor do të ketë trajtim të barabartë për të gjitha, bazuar në meritat e secilit.
“MPJD-ja nuk komenton diskutimet eventuale të mbyllura të institucioneve të BE-së. Në rast se ky skenar hipotetik materializohet, ne do ta shqyrtojmë në kohën e duhur. Tani, për Kosovën është e rëndësishme të fillojë procesin zyrtar të integrimit, duke marrë statusin e kandidatit dhe pyetësorin”, thotë Ahmeti për Radion Evropa e Lirë.
“Ekspozimi i realitetit të ashpër”
Me këto fjalë, Adi Çerimagiq, analist për Ballkanin Perëndimor në Iniciativën Evropiane për Stabilitet (ESI) me seli në Berlin, e përshkruan debatin mbi të ashtuquajturin gjysmë-anëtarësim, pa të drejtën e vetos ose me monitorim të shtuar pas hyrjes në BE.
“Shtetet anëtare ende nuk kanë marrë një vendim politik thelbësor se nëse, kur dhe nën cilat kushte duan të pranojnë anëtarë të rinj”, vlerëson Çerimagiq.
Ai thekson se në vitet e fundit flitet për një momentum të ri dhe se është shënuar një përparim në procesin negociues, por se çështja kryesore politike mbetet e hapur: a dëshiron BE-ja zgjerim, në cilin afat kohor dhe sipas cilave kritere.
“Në një kontekst të tillë nuk është befasuese të shihen diskutime mbi modele alternative: nga anëtarësimi pa të drejtën e vetos, përmes mekanizmave më të rreptë të sanksionimit për regres, deri tek ideja e ashtuquajturit anëtarësim i përmbysur, sipas të cilës kandidatët do të bashkoheshin formalisht në bllok, dhe pastaj do të vazhdonin punën për t’u harmonizuar me rregullat dhe standardet”, thotë ai.
Çerimagiq konfirmon se detajet e modeleve të reja po shqyrtohen brenda institucioneve të BE-së, por informacionet e disponueshme janë të kufizuara:
“Pa vija të qarta të modelit që Komisioni Evropian mund të zhvillojë, është e vështirë të parashikohen qëndrimet e shteteve anëtare, dhe edhe më e vështirë të dallohen mundësitë e një kompromisi të mundshëm”.
Ai beson se për vendet e Ballkanit Perëndimor, rezultati më i mirë do të ishte që 27 shtetet anëtare të tregojnë vullnet politik dhe gatishmëri për një marrëveshje mbi një qëllim kyç ose të rëndësishëm për të gjitha kandidatët.
"This goal should ensure the EU's credibility and strengthen political support for reforms in the candidates, from harmonizing legislation with the European acquis to strengthening the rule of law and democratic institutions. To achieve this, the EU must pave the way for candidates to the essential benefits of membership: access to the common market and full use of the four freedoms of movement. Anything less would be another missed opportunity," says Çerimagić.
Is progressive accession possible within the existing legal framework?
The answer to this question is clear: it is simply not possible to admit new members to the EU without amending the EU Treaty.
The current treaty does not provide for limited membership or membership without a veto. All member states have the same status in the EU legal order.
To amend the EU Treaty, a unanimous agreement of all member states is necessary. In the current geopolitical context of the EU, this is an almost impossible mission.
If a country completes accession negotiations within the existing legal framework, membership will be achieved according to the treaties, with full rights and obligations.
Lini një Përgjigje