FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Driverless buses, flood and fire prevention, spraying tomatoes and cucumbers with AI; government publishes strategy for implementing Artificial Intelligence...
Prime Minister Edi Rama seems to have taken the idea of Albania catching up on years of backwardness through artificial intelligence seriously. A few weeks ago, the head of government even floated the idea of a ministry run by AI. But it seems that it was no joke, as the most important sectors in the country will be taken over by Artificial Intelligence. At least that is the plan, as the outcome is unknown.
The National Agency for the Information Society has released for public consultation the National Artificial Intelligence Strategy of Albania 2025-2030 and the action plan.
The document emphasizes that one of the main priorities is healthcare, where artificial intelligence will be used for early and accurate diagnosis, especially in radiology for the detection of cancer and chronic diseases. So while people are struggling in hospitals, especially in Oncology, Rama sees the solution in AI.
Another pillar is education. The government has announced the goal that by 2026 all public schools will be equipped with SmartLabs, while programming and digital technologies will be introduced into the curriculum from the first grades. According to the document, artificial intelligence will be used to personalize learning, identify individual student needs and train teachers with modern tools.
But there are also parts that are open to debate. The strategy also touches on other vital sectors such as agriculture, where AI applications will be used to monitor agricultural crops, predict weather conditions and manage land to increase productivity. The government claims that through AI it will prevent floods and fires.
It also aims for Albania to use driverless cars, especially in public transport. Something absurd since the infrastructure in our country leaves much to be desired. In agriculture, it is claimed that AI will be used to spray or improve planted crops. Although they are dreams, given that we are in a country like Albania, it seems something quite difficult, not to say impossible.
Part of the strategy
1.HEALTH
Currently, the Albanian Government has future plans to integrate artificial intelligence into healthcare to save lives. Specifically, AI components will be incorporated into the Radiology System to assist doctors in examining medical images. This advancement will enable early detection of serious diseases, improve diagnostic accuracy, and ultimately save lives through faster and more targeted interventions.
The government has set out its vision for the future of healthcare in the National Health Strategy 2021-2030 document, where technological integration is a cornerstone.
The ethical application and advancement of artificial intelligence are of fundamental importance, especially in relation to patient care within the healthcare sector. Therefore, cooperation between Albanian citizens, patient associations, businesses and healthcare authorities is essential to steer this trajectory. These advancements must also be in line with the legal framework established by the Assembly, ensuring a balanced and responsible treatment of health data.
Furthermore, Artificial Intelligence can reduce the occurrence of human error by providing faster methods for reviewing health information, interpreting medical imaging, handling claims, and evaluating test results. AI’s ability to read a patient’s medical records and provide improved and faster diagnostics is globally transforming the way healthcare professionals approach care management, enabling them to devote more time and resources to patient care.
2. EDUCATION
Artificial intelligence is poised to significantly improve the quality, efficiency, and inclusiveness of the higher education system in Albania. Some of the key areas of impact that AI will support within a higher education system are:
1. Administration:
Artificial intelligence tools will enable faster and more effective management of administrative processes, streamlining operations and reducing the burden on staff. Furthermore, artificial intelligence systems will be able to analyze student behavior and learning patterns, helping to identify individual preferences and needs. This will allow the development of personalized curricula that better support each student’s educational journey. Educators will also benefit from assessment tools powered by artificial intelligence, enabling more accurate and timely assessments of student performance. In addition, the integration of intelligent systems will support real-time engagement between students and educators, fostering a more interactive and dynamic learning environment.
2. Teaching:
IA-ja do të ofrojë mundësi të reja për të rafinuar qasjet mësimore dhe ofrimin e përmbajtjes. Do të ndihmojë në vlerësimin e gjasave që nxënësit të përmbushin pritshmëritë akademike, duke i mundësuar mësuesve të ndërhyjnë në mënyrë proaktive kur është e nevojshme. IA-ja do të përdoret gjithashtu për të shqyrtuar dhe analizuar kurrikulat dhe materialet arsimore, duke ofruar rekomandime për përmbajtje të personalizuar që përputhet me standardet institucionale dhe nevojat e nxënësve. Këto aftësi do ta zgjerojnë shtrirjen e arsimit përtej klasës tradicionale, duke lehtësuar partneritetet dhe modelet novatore që rrisin aksesin dhe inkluzivitetin. Për më tepër, IA-ja do t’u asistojë mësuesve në hartimin e strategjive të përshtatura të mësimdhënies, duke e bërë instruksionin më të rëndësishëm dhe efektiv për grupe të ndryshme nxënësish.
3. Mësimi:
Kur bëhet fjalë për të nxënit, inteligjenca artificiale do të luajë një rol thelbësor në identifikimin e sfidave akademike dhe mundësimin e ndërhyrjeve në kohë. Sistemet inteligjente do të jenë në gjendje të zbulojnë kur një student has vështirësi me tema të caktuara dhe të përgjigjen me mbështetje të përshtatur. Duke analizuar të dhënat e performancës akademike, inteligjenca artificiale do të ndihmojë gjithashtu në parashikimin e rrugëve të mundshme të karrierës për studentët, duke mundësuar këshillim dhe planifikim më të mirë. Mjetet e ndërveprimit të zgjuar do të vlerësojnë vazhdimisht progresin e studentit dhe do të përshtasin rrugët e të nxënit për të adresuar çdo boshllëk, duke siguruar që çdo nxënës të ketë mundësinë të ketë sukses. Përmes këtyre aplikimeve, inteligjenca artificiale do të shërbejë si një mundësues kyç në ndërtimin e një sistemi të arsimit të lartë më të përgjegjshëm, gjithëpërfshirës dhe të orientuar drejt së ardhmes.
3. BUJQËSI
Inteligjenca artificiale mund të përdoret për të mbështetur zhvillimin e qëndrueshëm të bujqësisë në Shqipëri. Qeveria shqiptare ka filluar tashmë procesin e integrimit të inteligjencës artificiale në sektorin bujqësor. Në bashkëpunim me Ministrinë e Bujqësisë, Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit është duke zbatuar një projekt pilot që shfrytëzon inteligjencën artificiale për të përmirësuar produktivitetin bujqësor dhe menaxhimin e riskut.
Kjo nismë e pozicionon Shqipërinë ndër tre vendet e para në botë që miratojnë një model të tillë. Sistemi i inteligjencës artificiale do të trajnohet duke përdorur një kombinim të të dhënave historike bujqësore, të dhënave meteorologjike dhe imazheve satelitore nga burime si Open Meteo dhe Sentinel-2. Qëllimi kryesor i tij është të analizojë prodhimin bujqësor për të parashikuar sasinë dhe cilësinë e të korrave, si dhe të identifikojë rreziqe të mundshme si përmbytjet ose thatësirat.
Përtej parashikimit, modeli i inteligjencës artificiale do të mbështesë gjithashtu vlerësimin e granteve bujqësore duke përcaktuar nëse fondet janë përdorur sipas qëllimit. Hapat përgatitorë për zbatimin tashmë janë në proces, duke përfshirë përzgjedhjen e pesë llojeve të kulturave bujqësore si mostra pilot dhe mbledhjen e të dhënave historike bujqësore për pesë vite.
Duke kombinuar të dhënat e fushave bujqësore dhe të dhënat e motit, inteligjenca artificiale mund të parashikojë se cilat toka bujqësore kanë nevojë për ujë dhe pleh dhe të bëjë rregullimet e nevojshme në përputhje me rrethanat. Kjo do t’i shërbejë si mjedisit ashtu edhe bujqësisë.
Sektori i bujqësisë ka qenë themeli i mekanizmit shoqëror dhe ekonomik të shoqërisë shqiptare prej shekujsh. Fermat shqiptare janë ndër më efikaset në rajon për sa i përket cilësisë së produktit dhe sasisë së prodhimit. Kjo është sepse sektori ka ecur në hap me kohën dhe ka përqafuar vazhdimisht teknologji të reja. Ky është një avantazh konkurrues që Shqipëria duhet ta ruajë duke vazhduar të zhvillojë sektorin e saj bujqësor me teknologji të reja.
Nevojitet përdorimi më i madh i zgjidhjeve të reja që mund të rrisin eficiencën në sektorin bujqësor shqiptar. Sektori i bujqësisë është vazhdimisht në konkurrencë financiare me vendet e rajonit, por gjithashtu edhe përballë një sfide që është rajonale dhe globale sa i përket aksesit në fuqi punëtore të kualifikuar. Ndryshimet klimatike kërkojnë forma të reja prodhimi dhe përdorim efikas të plehut organik dhe pesticideve.
Në bujqësi, inteligjenca artificiale u mundëson fermerëve të spërkasin pikërisht aty ku rriten barërat e këqija dhe të plehërojnë pikërisht aty ku mund të rritet prodhimi, ndërkohë që mbrojnë zonat me rrezik më të lartë të rrjedhjes së ujërave sipërfaqësore. Përdorimi më i mirë i burimeve do t’u kursejë para fermerëve dhe do t’i shërbejë mjedisit. Inteligjenca artificiale u mundëson fermerëve të mbledhin një sasi të madhe të dhënash nga sistemet shtetërore dhe publike, të analizojnë të gjitha këto të dhëna duke u ofruar fermerëve zgjidhje për shumë çështje të paqarta, gjë që do të rezultojë në rritje të prodhimit për fermerët dhe orientim të produktit sipas nevojave dhe kërkesave.
Bujqësia është një përzierje elementësh teknologjikë dhe biologjikë dhe si e tillë; duke përdorur IA-në, do t’u mundësojë fermerëve të arrijnë prodhim me cilësi të lartë, por gjithashtu të minimizojnë humbjet dhe ngarkesën e tyre të punës. OKB-ja parashikon se deri në vitin 2050, 2/3 e popullsisë së botës do të jetojë në zonat urbane5, çka sjell për çdo vend, por padyshim edhe për Shqipërinë, nevojën për të reduktuar dhe lehtësuar sa më shumë punën e fermerëve. Automatizimi përmes IA-së në bujqësi mund të zbatohet në disa procese dhe do të ulë rreziqet duke u mundësuar fermerëve bujqësi më efikase.
Ujitja është një fushë tjetër në të cilën zgjidhjet inteligjente mund të kontribuojnë për një zhvillim më të zgjuar dhe më të qëndrueshëm. Nuk ka arsye që të ujitet më shumë sesa është e nevojshme, dhe ujitja e saktë e tokës bujqësore mund të rrisë prodhimin deri në 40%.
4. TRANSPORT
Në fushën e transportit, inteligjenca artificiale mund të përdoret në makinat autonome (pa shofer) dhe për të siguruar një transport publik më të mirë dhe më të saktë. Gjithashtu, mund të zhvillohen zgjidhje të reja për të optimizuar menaxhimin e trafikut (gjetja e rrugës më të shkurtër dhe rrugëve pa trafik), në mënyrë që përdoruesit e transportit publik dhe privat të përfitojnë. Inteligjenca artificiale ka potencialin të përmirësojë lëvizshmërinë e shqiptarëve dhe, në të njëjtën kohë, ndihmon që transporti në Shqipëri të jetë më i sigurt, më i lirë dhe më ekologjik. Përparimet në inteligjencën artificiale mund të përmirësojnë transportin autonom (pa shofer), të mundësojnë shpërndarjen e produkteve me pajisje robotike dhe të sigurojnë saktësinë e lëvizjeve të bazuara plotësisht në 'logjikë digjitale'. Të gjitha zhvillimet që do të pësojë IA-ja, të paktën sipas rezultateve të kërkimeve shkencore deri më tani, bazohen kryesisht në analizën e të dhënave dhe në nxjerrjen e rezultateve efektive bazuar në këtë analizë.
Sektori i transportit ka shumë aktorë privatë dhe publikë në treg. Nëpërmjet analizës së një sasi të madhe të dhënash (big data), është e mundur të zhvillohen zgjidhje dhe modele të reja biznesi të bazuara në fushat e inteligjencës artificiale.
Shqipëria është në një pozicion të favorshëm për të përdorur të dhënat e transportit. Për shembull, rritja e shkëmbimit të të dhënave mbi oraret dhe përditësimet e linjave operuese dhe vonesat në transportin publik do të hapë rrugën për shërbime të reja të lëvizshmërisë publike dhe modele të reja biznesi.
Në të njëjtën kohë, teknologjitë e asistencës për drejtuesit, dhe në të ardhmen teknologjitë autonome, ku prania e një drejtuesi nuk do të jetë e nevojshme, do të kenë aftësinë të përdorin të dhëna në kohë reale për planifikimin dhe përmirësimin e sigurisë rrugore.
Inteligjenca artificiale mund të ndihmojë gjithashtu në parandalimin e bllokimit të trafikut. Duke analizuar të dhënat e vendndodhjes së telefonave celularë duke ruajtur anonimitetin, është e mundur të parashikohet fluksi i trafikut dhe të projektohen hapësira urbane dhe infrastrukturë më të mira.
Për të gjitha sektorët e sipërpërmendur, qeveria shqiptare do të marrë masat e nevojshme për të siguruar mbledhjen e të dhënave të sakta dhe të sigurta, me qëllim përdorimin sa më efikas të tyre nga sistemet teknologjike të Inteligjencës Artificiale. Ky qëllim përfshin përmirësimin e mirëqenies së qytetarëve. Kjo do të sjellë gjithashtu një proces të shpejtë të analizës dhe do të ofrojë sugjerime për vendimmarrjen politike dhe strategjike, të bazuara në eksperiencë dhe ngjarje për secilin sektor.
5. MONITORIMI MJEDISOR DHE QËNDRUESHMËRIA NDAJ KLIMËS
Inteligjenca Artificiale ofron potencial transformues për përmirësimin e monitorimit të mjedisit, gatishmërisë ndaj katastrofave dhe rritjes së rezistencës ndaj ndryshimeve klimatike. Teknologjitë e IA-së mund të mbështesin zbulimin në kohë reale dhe sistemet e paralajmërimit të hershëm, të përmirësojnë reagimin ndaj krizave dhe të kontribuojnë në menaxhimin e qëndrueshëm të mjedisit. Për shembull, platformat e fuqizuara nga IA-ja mund të analizojnë imazhet satelitore, të dhënat nga sensorët dhe modelet e motit për të parashikuar rreziqet mjedisore, për të lëshuar alarme dhe për të optimizuar planet e evakuimit, të cilat mund të jenë jetike duke marrë parasysh ekspozimin periodic të Shqipërisë ndaj fatkeqësive natyrore si tërmete, përmbytje dhe zjarre.
IA-ja mund të përdoret gjithashtu për të monitoruar shpyllëzimin, cilësinë e ajrit dhe të ujit, degradimin e tokës dhe hedhjen e paligjshme të mbetjeve përmes njohjes së imazheve dhe analizës së të dhënave, duke i mundësuar autoriteteve të ndërmarrin veprime të shpejta dhe të synuara. Modelet e bazuara në IA mund të vlerësojnë tendencat klimatike dhe të simulojnë skenarë katastrofash, duke ndihmuar vendimmarrësit të planifikojnë investimet në infrastrukturë dhe të alokojnë burimet në mënyrë më efektive. Duke integruar IA-në në sistemet e monitorimit të mjedisit, Shqipëria mund të mbrojë më mirë qytetarët e saj, ekosistemet natyrore dhe infrastrukturën kritike.
Disa aplikime të mundshme të inteligjencës artificiale në këtë fushë përfshijnë:
A. Zhvillimi i sistemeve të inteligjencës artificiale për zbulimin në kohë reale të përmbytjeve dhe tërmeteve duke përdorur të dhëna gjeohapësinore dhe rrjete sensorësh.
B. Zbatimi i mjeteve të parashikimit dhe menaxhimit të zjarreve në natyrë të drejtuara nga inteligjenca artificiale për ndërhyrje të hershme dhe zbutje të rrezikut.
C. Krijimi i platformave të inteligjencës artificiale për analizimin e të dhënave mjedisore (p.sh., cilësia e ajrit, nivelet e ujit, erozioni i tokës) për të mbështetur marrjen e vendimeve të bazuara në prova dhe strategjitë e përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike.
D. Automatizimi i përpunimit të imazheve satelitore për të ndjekur ndryshimet në përdorimin e tokës dhe për të zbatuar rregulloret e mbrojtjes së mjedisit.
6. TRASHËGIMIA KULTURORE DHE TURIZMI
Trashëgimia e pasur kulturore e Shqipërisë dhe sektori në rritje i turizmit paraqesin një mundësi unike për aplikimin e Inteligjencës Artificiale. IA-ja mund të mbështesë ruajtjen, promovimin dhe prezantimin interaktiv të vendeve historike, objekteve dhe traditave të vendit, duke përmirësuar njëkohësisht përvojën e turistëve përmes personalizimit dhe inovacionit. Kjo ndërthurje e kulturës me teknologjinë mund të nxisë rritjen ekonomike, të rrisë përfshirjen e vizitorëve dhe të promovojë imazhin ndërkombëtar të Shqipërisë si një destinacion të zgjuar dhe tërheqës.
Teknologjitë e njohjes së imazhit dhe rikonstruksionit 3D të bazuara në inteligjencën artificiale mund të përdoren për të restauruar dhe arkivuar në mënyrë digjitale monumente dhe artefakte të lashta, duke siguruar ruajtjen e tyre për gjeneratat e ardhshme. Motorët inteligjentë të rekomandimit mund të personalizojnë itineraret e udhëtimit bazuar në preferencat e turistëve, interesat historike ose ngjarjet aktuale. Për më tepër, udhëzuesit virtualë të mundësuar nga inteligjenca artificiale dhe aplikacionet e realitetit të shtuar mund të pasurojnë përvojat në terren duke ofruar shpjegime të përshtatura në kontekst dhe shumëgjuhëshe mbi vendet historike.
Përveç kësaj, analiza parashikuese mund të përdoret për të parashikuar tendencat e turizmit, për të optimizuar planifikimin e infrastrukturës dhe për të menaxhuar flukset e vizitorëve për të parandaluar mbipopullimin dhe degradimin mjedisor.
Aplikimet e mundshme të IA-së në trashëgiminë kulturore dhe turizëm përfshijnë:
A. Krijimi i muzeve virtuale dhe eksperiencave të realitetit të shtuar për vendet kryesore kulturore.
B. Përdorimi i machine learning për të digjitalizuar, kataloguar dhe përkthyer dokumente dhe artefakte historike.
C. Zbatimi i sistemeve të rekomandimit të mbështetura nga inteligjenca artificiale për planifikimin e personalizuar të udhëtimeve dhe promovimin e ngjarjeve kulturore.
D. Monitorimi i sjelljes dhe preferencave të turistëve për të mbështetur marketingun e synuar dhe planifikimin e infrastrukturës.
Nëpërmjet aplikimit të inteligjencës artificiale në trashëgiminë kulturore dhe turizëm, Shqipëria mund të mbrojë të kaluarën e saj dhe të formësojë një të ardhme inovative dhe përfshirëse për vizitorët vendas dhe ndërkombëtarë.
7. SHËRBIMET PUBLIKE DHE ANGAZHIMI I QYTETARIT
Inteligjenca Artificiale mund të përmirësojë në mënyrë të konsiderueshme efikasitetin, shpejtësinë dhe gjithëpërfshirjen në ofrimin e shërbimeve publike në Shqipëri. Duke shfrytëzuar teknologjitë e IA-së, institucionet shtetërore mund të thjeshtojnë proceset administrative, të personalizojnë shërbimet për qytetarët, si dhe të rrisin transparencën dhe llogaridhënien. IA-ja mund të aplikohet në një gamë të gjerë fushash të administratës publike, nga asistentët digjitalë në portalet qeveritare deri te menaxhimi inteligjent i çështjeve në shërbime të ndryshme publike.
Një nga mundësitë kryesore qëndron në ofrimin proaktiv të shërbimeve publike. Inteligjenca artificiale mund të analizojë të dhënat e qytetarëve (me respektim të rreptë të ligjeve të privatësisë) për të parashikuar nevojat individuale dhe për të ofruar rekomandime të përshtatura, si për shembull kujtesat për rinovimin e dokumenteve të ndryshme ose udhëzime digjitale për regjistrimin e bizneseve të reja. Kjo aftësi parashikuese e transformon përvojën e qytetarit nga reaguese në anticipuese.
Për më tepër, Përpunimi i Gjuhës Natyrore (NLP) mund të lehtësojë aksesin shumëgjuhësh në shërbimet publike dhe të përmirësojë përgjigjet e automatizuara ndaj pyetjeve të qytetarëve. Mjetet e analizës së ndjeshmërisë mund t’u ndihmojnë agjencive qeveritare të kuptojnë më mirë shqetësimet publike dhe të përcaktojnë prioritetet për përmirësimin e shërbimeve. Automatizimi i Procesit përmes Robotikës (RPA) mund të zvogëlojë vonesat burokratike duke automatizuar detyrat e përsëritura, duke liruar kështu burimet njerëzore për shërbime më komplekse dhe me më shumë vlerë të shtuar.
Në të njëjtën kohë, inteligjenca artificiale luan një rol qendror në Smart Cities që po shfaqen, të cilat rishikojnë qeverisjen urbane përmes inovacionit të bazuar në të dhëna. Si hap i parë, do të nisë një studim fizibiliteti për një projekt pilot, i mbështetur nga Korniza e Investimeve të Ballkanit Perëndimor, i cili do të fokusohet në prezantimin e zgjidhjeve të Smart Cities në 3 bashki pilote. Këto pilotë do të vendosin themelet për një transformim më të gjerë urban, ku teknologjitë e inteligjencës artificiale integrohen në menaxhimin e trafikut, optimizimin e energjisë, monitorimin e mjedisit, sigurinë publike dhe platformat digjitale për angazhimin e qytetarëve.
Programi Smart Albania do të shtrihet progresivisht në qytete dhe komunitete në të gjithë vendin, duke shfrytëzuar inteligjencën artificiale për të promovuar qeverisje vendore më efikase, të qëndrueshme dhe në qendër të qytetarit. Nëpërmjet kësaj sinergjie midis inteligjencës artificiale dhe zhvillimit smart urban, Shqipëria synon të përmirësojë cilësinë e jetesës, të rrisë qëndrueshmërinë urbane dhe të pozicionohet si lider rajonal në inovacionin publik të zgjuar të mundësuar nga inteligjenca artificiale.
Raste të mundshme të përdorimit të IA-së në shërbimin publik përfshijnë:
• Asistentët virtualë do të zhvillohen më tej në e-Albania jo vetëm për të trajtuar pyetje, orientuar në shërbime, shpërndarë dokumente elektronike, por edhe për të asistuar në aplikimin për shërbime.
• Analitika parashikuese për të identifikuar qytetarët në rrezik të rënies në varfëri dhe për të nxitur ndërhyrje të duhura të mbështetjes sociale në kohën e duhur.
• latforma të mundësuara nga IA-ja për thjeshtëzimin e aplikimeve për leje, rinovimeve të licencave dhe prokurimit publik.
• Mjete për analizën e sentimentit dhe të komenteve me qëllim matjen e kënaqësisë publike dhe përmirësimin e ofrimit të shërbimeve.
8. ENERGJI
Inteligjenca artificiale mund të përdoret në teknologjitë e energjisë së gjelbër dhe në teknologjinë e mjedisit për të zhvilluar mjete, shërbime dhe modele të reja biznesi. Këto mjete mund t’u ndihmojnë bizneset si dhe konsumatorët, të optimojnë konsumin e tyre të energjisë dhe kështu të ulin kostot dhe ndikimin e emetimeve të karbonit dhe gazeve të tjera të dëmshme në mjedis.
The world is increasingly turning to renewables as a means to better manage natural resources. Artificial Intelligence can help the energy industry become more flexible and efficient while reducing costs. Artificial Intelligence can create a layer of intelligent coordination to intelligently manage and orchestrate the production, transmission and use of energy. In this way, technology can help all parties involved in these processes identify patterns and insights based on data analysis, learn from experience and improve system performance, but also predict and model the expected outcomes of complex situations.
The technology has already proven its value in the renewable energy sector, having made improvements in renewable energy forecasting, grid operation and optimization, distributed energy asset coordination and demand management, as well as in materials innovation and discovery. Artificial intelligence can help strengthen the positions of businesses operating in the energy sector, for example by ensuring better coordination of the production process, the transport process and other work processes, offering the opportunity to improve overall performance in this business area. /Pamphlet
Lini një Përgjigje