FLASH
Shkruar nga Petrit Velaj
During the years of World War II, we were swept away by the waves of the Anti-Fascist War without realizing it. We were schoolmates, like city boys, me, Bajram Tushi, Hajredin Bylyshi, Hiqmet Buzi, Mumin Selami (Kallarat). Among the dreams and desires of the romance of literature. With these friends of mine, I have many memories. Our parents, our mothers, honest and generous people. A patriotic mother, mother Tina of Tol Arap, the well-known patriot, gathered us around her like a nest of birds. She was the mother of my youth friend, whom we called: "the flower of Vlorë youth", Vllas Arap. I think Mumin Kallarati gave this epithet to Vllas. I associated with every friend and comrade who was honest and sincere. This united us in our society with our peers: Hazis Sharra, Qemal Xhyheri, Xhemil Beqo, etc. Even though our opinions were different, we went together to picnics, play games and go to the cinema. A meeting at Lef Salalata's house. Suddenly, politicized thoughts erupted in our company. The debate flared up with the young revolutionary, Kastriot Muço. He was an honest man. After four or five days, Kastriot said to me: "Petrit, when are you going to hold the youth meeting in the Çerekçie neighborhood? In the city's activity, you were elected responsible for the neighborhood youth group". After a few days, we organized the youth meeting in the "Çerekçie" neighborhood.
The next day, as soon as dawn broke, my brother, Selahedin, told me: "Petrit, brother, Mr. Mit'hat Frashëri is looking for you in the upper room of the house. I immediately climbed the wooden stairs. I knocked on the door. As soon as I entered, Mr. Mit'hat greeted me with a smile on his face. He told me: - "You will go to Tirana. There you will meet Medihana, the daughter of Mehdi Frashëri. You will ask him in my name for 650 gold napoleons. We need them for the gëmixhi to take us to Italy.
So, my son, arm yourself and make sure you are well on your way. You will also go and meet Professor Nexhat Peshkëpi and tell him that I expect him to come here together with Doctor Haxhi Musa from Elbasan”. I was glad that these were also friends of our family. As Selahedin advised me, I did not set off by car, but took the bus on the Shkodër-Tirana line.
In Milot I meet Abas Ermenji, after the bus stopped us at the signal given by their vanguard. There, two days earlier, there had been a clash with the Germans. The forces of the “National Front”, commanded by Abaz Ermenji, had burned 12 German cars, people had been killed on both sides. Abaz was so upset by the killing of his fighters that he barely recognized me.
Professor Abazi had spent two weeks in 1944 at our house in Ujët e Ftohtë. He told me about the fighting. I told him about Mit'hat Frashëri's orders and we parted ways. Near the village of Mamurras, we encountered an ambush. The road was blocked by trees and oak trunks. It was impossible to pass. Meanwhile, from the surrounding hills, volleys of gunfire were fired at us with machine guns. They were partisans stationed in the hills of Albulena, near Mamurras.
Isak Metua from Mesaplik was also on the bus, along with Ejup Zoto from Ramica. Since I also had a letter from Mit'hat Frashëri, I did not surrender. I responded to their gunfire with my revolver. There, at the walls of Prek Previz's house, I dug a hole in a line and put the letter inside. I went to the walls of the house, where I encountered the partisan forces again. I knew one of them.
It was Vangjel Kolea. They tied me up and took me to the headquarters of the XXIII Partisan Brigade. The commander of this brigade was Hamit Keçi and commissar Xhavit Qesja. They took me to a barracks, shot me and demanded to know my mission. After a few days, they sentenced me to be shot. Early in the morning, on November 2, 1944, they took me out in front of a firing squad. In front of me were the partisans of the XXIII Brigade.
They read me the verdict: “death sentence”. But, at the moment the squad was about to receive the order to fire, Professor Mihal Prifti from Dropulli appeared at the turn of the small hill, riding a mule. For me, he remained a messenger from God. As soon as he saw me, he shouted loudly: -“Don’t take me, boys”! – The commander and the commissar of the brigade, out of respect, stopped giving the order to fire. Mihal Prifti was the commissar of the First Division.
As he approached, he ordered: "Pick him up, I know this boy. He is not one of those who should be shot. He was my student at the Vlora Commercial School. I am from Dropulli. But, it is better to hand him over to Hysni Kapo, so that he can judge him". He took me with him to the second floor of the house. He told the headquarters guard to speak to the Brigade cook. When the cook came, he asked: "Is there any food or bread left?" He replied yes. "Put some rations here" - he ordered. I had not eaten for 48 hours.
When he saw me eating hungry, we started talking about the hardships of the war, about Ujët e Ftohtë, the Trade School, of which he had many memories, and about my father, who was a friend of those years. He had spent some time at our house in Ujët e Ftohtë, when he was a teacher. He had a lot of conversations with my father, about the hardships of the city and the national issue. After two hours, he prepared a letter for me to Hysni Kapo. The letter was long.
He put it in an envelope where he wrote: “To Comrade Hysni Kapo, Commissar of the First Corps. Personally”. We set off through the mountains of Kruja. From Albulena, I was accompanied by a partisan squad with commander Seit Coku, the brother of the two martyrs. On the way through the cliffs and mountains, he asked me kindly. When I slept, he would untie my hands, give me something to eat and drink. In the morning, he would tie me up again, to continue the journey.
Mbërritëm në faqen e malit të Dajtit, në një fshat mes gështenjave shekullore, në kodrat e Zallherrit. Atë mbas-dite që u sosem atje, pranë një gështenje të moçme, pashë të ulur, Dali Ndreun, Liri Gegën e Hysni Kapon. Liri Gega sapo na pa, pyeti shoqëruesit, se kush isha unë. Mbasi u informua, urdhëroi: Duke dëgjuar ato fjalë, Hysni Kapo-ja m’u afrua pranë dhe duke më parë e lexuar letrën e profesor Mihal Priftit, pa e zgjatur, u thotë partizanëve: “Shoqërojeni për në burgun partizan”.
Ecëm përgjatë një monopati dhe përballë na u shfaq një shtëpi dykatëshe. Burgu ishte në një kat të kësaj ndërtese fshati. Ajo kishte një portë të madhe druri, si dhe dritaret si frëngji. Dera ishte dru lisi. Burgu ruhej prej partizanëve të armatosur. Më rrasen brenda. Aty ishin edhe dhjetë -dymbëdhjetë të burgosur të tjerë, të cilët ditët e para, nuk komunikuan as me njeri-tjetrin e, as me mua!
Aty pashë edhe togerin e xhandarmërisë, Tasin Spahiun, të cilin e njihja qysh nga beteja e Selenicës. E pyeta: “po ti, pse këtu”? Ai m’u përgjigj se; Muharrem Bajraktari e kishte dërguar si delegat për të biseduar me forcat partizane, që komandoheshin prej Hito Çakos, por ky e kishte arrestuar dhe kishte përfunduar aty. Tasimi vetëm thoshte: “më prenë në besë, he burra”! Në këtë lloj burgu, qëndrova mbi pesëmbëdhjetë dite. Vinin e na vizitonin partizanë të ndryshëm.
Një dite na erdhi doktor kapiten Ibrahim Dervishi. Sa më pa, filloi të flasë me zë të lartë: “Ah, ju djemtë e Ahmet Velos, morët rrugën e ‘Ballit’… “! Unë nuk i durova dot të sharat e fyerjet e tij, dhe iu përgjigja aty për aty: “Ne luftojmë për Shqipëri, për Kosove e Çamëri, more Brahim, e jo për ta shitur vendin, siç bëri babai yt e Idai Myftiu, më 1920-ën. As babai ynë e, as ne djemtë e tij, nuk e kemi për fis tradhtinë e spiunllëkun…”!
Ai filloi i nevrikosur siç e kish zakon të fliste përçart, por unë i thashë me gjakftohtësi: “Doktor, ti shikoji njerëzit nga sëmundjet e trupit, se dhe për atë nuk di mirë, pa për sëmundjet e kokës, unë di më mirë se ty…”! Ai iku i fyer. Të burgosurit e tjerë ja krisën gazit. S’kaluan as dy ditë, kur vjen një partizan i hollë e i gjatë e, më thërret tek dera e burgut. U ngrita dhe dola në një livadh. Më kërkonte shoku im i fëmijërisë, Daut Hasani.
Më priti mirë. Pasi biseduam së toku, më shoqëroi për tek Hysni Kapua. Ishte pasdite. Nën hijen e gështenjës së madhe, rrinin ulur: Hysni Kapo, Dali Ndreu, Liri Gega, Bako Dervishi dhe Vehbi Hoxha. Më përshëndetën përzemërsisht, me përjashtim të Liri Gegës, e cila sa më pa, u nxi si retë mbi malin e Dajtit. Hysni Kapua foli gjatë për mua, për familjen time, patriotizmin që kishim treguar. Edhe të tjerët miratuan fjalët e Hysniut. Vetëm Liri Gega kërkonte me çdo kusht, që unë të ekzekutohesha. Ndërkohë që po më gjykonin, sjellin një oficer gjerman, jo më shumë se 22-23 vjeç.
Pasi e gjykuan me akuzën: “Oficer i Gestapos” e dënuan me vdekje. Liri Gega urdhëroi ta hapte gropën vete. Erdhi vërdallë disa herë dhe nga alergjia e saj, pa mbaruar gropën gjermani në dy pëllëmbë thellësi, urdhëroi skuadrën e pushkatimit, i lidhën sytë me një shami dhe u tha të qëllonin. Gjermani e kuptoi që do të vritej, prandaj u kthye drejt tyre, duke u thënë gjermanisht: “Më qëlloni”. Nën britmat e gjermanit; “Hajt Hitler”, batareja e të shtënave u zmbraps mbi të.
Por ende trupi i tij, nuk kishte vdekur, ishte mes përpëlitjeve të fundit. Duke përfituar nga shoqëria e ngushtë me Daut Hasanin, i mora revolverin nga brezi dhe shkova i dhashë plumbin e fundit. Nuk e shikoja dot në atë gjendje. Hysni Kapua, këtë gjest timin e priti shumë mirë. Edhe të tjerët. Vetëm ajo, “pantera nera”, qëndronte e ngrysur. Mbas atyre skenave, në mbrëmje, më mori Hysni Kapua dhe Bako Dervishi, miq të vjetër të familjes sonë.
Biseduam rreth dy orë. Secili në pozicionet e mendimeve të veta. Në fund të bisedës, Hysni Kapua më thotë se; “kemi menduar që ti Petrit, të bëhesh mësues i batalioneve të Korpusit të Parë. Batalionet ku u përqendrova unë, kishin komandant djaloshin nga Tërbaçi i Vlorës, Fiqeret Mersini dhe komisar Daut Hasanin, nga Mesapliku. Mbas disa ditësh, Korpusi i Parë kaloi në Tufinë, katund në afërsi të Tiranës. U miqësova edhe më shumë me Fiqret Mersinin dhe Daut Hasanin.
Një natë me ra radha, të isha në truprojën e Shtabit të Korpusit, në Tufinë. Anëtarët e Shtabit, Hysni Kapo, Tuk Jakova, Liri Gega, etj., ishin shtrirë në një dhomë të madhe e po flinin. E mora shërbimin e truprojës nga ora dhjetë e mbrëmjes, deri në orën gjashtë të mëngjesit. Aty nga ora dy, pas mesnate, bie zilja e telefonit. Ishte zëri i Mehmet Shehut. Kërkonte që Divizioni i Parë, të dërgonte në vijën e parë të frontit me gjermanët, në çlirimin e Tiranës, dyqind djem të zgjedhur.
Sapo mora njoftimin, shkova në dhomë, zgjova Hysni Kapon dhe i transmetova njoftimin. Në këtë kohë, më dëgjoi zërin Liri Gega dhe më thotë: “Ku është komandanti i truprojës, Fiqret Mersini”? Unë i thashë se komandanti ishte i sëmurë nga barku. – “Ka mbi dy orë që i ka hipur temperatura dhe është strukur diku, për t’u qetësuar”. Megjithatë, ajo nuk zuri besë fjalëve të mia. E pashë tek foli diçka me vete, si një mërmërime hakërruese dhe u kthye të flerë nga ana tjetër.
Dola jashtë, zbrita shkallët e drunjta të ndërtesës dhe nëpër errësirë, duke pyetur partizanët e tjerë, e gjeta komandantin në një mullar me kashtë, aty afër disa pemëve. I tregova ngjarjen si dhe telefonatën që kishte bërë Mehmet Shehu. Shkova përsëri në truproje. Me vete bluaja pyetjet që më bëri “zemër-zeza”; Dhe ndodhi ajo që prisja: Të nesërmen, edhe pse isha pagjumë nga shërbimi i truprojës, më thirri Liri Gega dhe më bëri mbi njëzet pyetje. U ballafaquam edhe me Fiqretin. Ai u tregua i ndershëm ndaj meje dhe vetes.
Të nesërmen u bë një organizim i ri i forcave partizane. Vajta drejt tek Hysni Kapua dhe i thashë se doja edhe unë të isha ndër ata dyqind vetë, që do shkonin në vijën e parë të frontit, në luftën e Tiranës. Ai hezitoi për një çast dhe nuk m’u përgjigj. Kur e pashë kështu gjendjen, u futa edhe unë mes rreshtave të partizanëve. U nisëm për në front. Vija e parë e frontit, fillonte aty te ish-Kinema “Partizani”, Rruga e “Elbasanit”, Kodrat e Saukut, deri tek stacioni i sotëm i trenit. Atë natë nëpër transhe, luftuam me vetëmohim kundër gjermanëve.
Fronti eci shumë përpara. Në krahun tim u sprapsën nga pozicionet të gjithë gjermanët. Kjo u bë mbështetje edhe për vijën e sulmit. Afër mëngjesit më erdhi në pozicionin tim një oficer dhe më pyeti: “Si ju quajnë”? I them emrin; Petrit Velaj. Më zgjati një fletë të vogël në të cilën shkroi emrin tim. Lexova; “nënoficeri”. Pastaj dëgjova si nëpër erë, fjalë e tij: “Për trimërinë që treguat gjatë luftimeve, po ju gradojmë”. – “Të faleminderit, i thashë”. Edhe dy netë e ditë, qëndruam nëpër pozicione.
Të pasnesërmen zumë pozicionet tek Sheshi “Skënderbej”, në qendër të Tiranës, aty ku ishte bunkeri i madh. Duke sulmuar atë ditë, shpëtova nga shumë breshëri plumbash. Një predhë murtaje erdhi e ra m’u në vendin ku isha unë. Më foli një partizan dhe sa ngrita kryet, u shmanga vetiu nga goditja. Pas tri ditësh u tërhoqëm për në batalionin e shtabit të Korpusit. Kur u zgjuam një mëngjes, pashë në stendën e batalionit, renditjen e luftëtarëve më të mirë, që kishin marrë pjesë në betejën për çlirimin e Tiranës.
Midis emrave të vullnetarëve, lexova edhe emrin tim, ku ishte shënuar me gërma të theksuara: “Petrit Velaj, ka luftuar me trimëri e vetëmohim, në luftën e Tiranës. Për këtë, gradohet oficer”. Duke bërë përpara në sheshin e shtabit, sa më sheh Hysni Kapua, i thotë Liri Gegës: “Ja, Petriti, luftoi me trimëri. E shikon çdo të thotë njeri i ndershëm? E njoh mirë unë familjen e tij”. Me hyrjen e forcave luftarake në Tiranë, mua më thirrën në shtabin e Korpusit dhe më punësuan në ndarjen e letrave, sipas brigadave e batalioneve.
Beja pjesë edhe në seksionin ekonomik, ku përgjegjës ishte Aleks Verli. Pas disa muajve, duhet të këtë qenë prill i vitit 1945, me ndërhyrjen e Hysni Kapos, më emëruan për shoqërimin e stofrave ushtarakë, në fabrikën “Jovanoviç-Popoviç”, në Gërdilicë të Jugosllavisë, në afërsi të Leskovacit. Duke punuar me përgjegjësi e saktësi, aty pashë se kishte njerëz që më survejonin. Përgjegjës të asaj pune, kisha një Servet Karafili, nga Kuçi. Si komandant prapavije, kisha një farë Dhimitër Kotini, nga Fieri, njeri ambicioz e zemërzi.
E kisha njohur qysh në shkollën Tregtare të Vlorës. Njëherë, kur shkoja me punë në Jugosllavi, më ftuan në Beograd, së bashku me shokët e mi, për të marrë pjesë në një takim. U mblodhëm gjithë ushtarakët shqiptarë, në një sallë të madhe të Komandës së Përgjithshme të Ushtrisë Jugosllave. Aty ishte i pranishëm edhe shefi i misionit ushtarak, Vasil Konomi, i deleguari shqiptar për në Paris, Hysni Kapo, si dhe kryetarja e Organizatës së Gruas Antifashiste Shqiptare, Nexhmije Hoxha.
Meqenëse isha në afërsi të krahut të Nexhmijes, në një moment, mbaj mend që më pyeti: “Kush jeni dhe nga jeni”? Unë nuk u përgjigja menjëherë…! Ajo e kuptoi dhe iu kthye Hysniut: “Pse na e kini sjellë këtu këtë ballist”? Hysniu, me atë natyrën e tij të qetë, kthehet dhe i thotë: “Nexhmije, Petriti ka qenë njeri ndër antifashistët e fortë të qytetit të Vlorës dhe nxënës i shkëlqyer i Shkollës Tregtare”.
Midis zhurmës së njerëzve, thitha fjalët që tha ajo në vazhdim të bisedës, se; njerëz si unë, nuk duhej të ishin aty. Megjithatë, kur u hap mbledhja, një gjeneral-leitnant foli e, ndërmjet të tjerave, tha se; Shqipëria së shpejti do të jetë Republika e shtatë e Jugosllavisë. Folësi më në fund, kërkoi se kush dëshironte te fliste. Mua nuk m’u durua dhe iu kundërvura për çështjen e Kosovës. Ai nga kreu i tavolinës, më pyeti: “Ju, komunist jini”? Unë menjëherë i thashë: “Jo, nuk jam komunist, por jam shqiptar”.
Atëhere dëgjova prej gojës së tij, një tok fjalësh fyese për nacionalizmin shqiptar. Kur u ktheva në Tiranë, menjëherë më thirrën në Komandën e Përgjithshme. E kuptova menjëherë, pasi më shoqëruan me partizanë. Aty erdhi kolonel Ibrahim Dervishi dhe më arrestoi. Pastaj më morën në pyetje. Mbas dite më izolojnë tek shtëpia e Shefki Shatkut, tek “Selvia” në Rrugën e “Dibrës”. Prej andej më shoqëruan me një makinë për në Vlorë.
Jetë burgu, viti 1945
Makina ndali para derës së burgut të Vlorës. Zbrita. E pashë qiellin e Vlorës me ca re të bardha, që kishin dalë mbi Karaburun dhe shtyheshin për nga malet e Shashicës, drejt fshatit tim të dashur, Kaninës. Nuk e di pse atë çast, retë mbi qiellin e Vlorës, m’u dukën si dele të bardha; nuk e di pse atë çast m’u përfytyruan kopetë që shtegtonin nëpër stanet e Shashicës. Në Degën e Brendshme, më pritën me arrogancë, si Hito Çakua, kryetari, edhe Qatip Dervishi, nënkryetar i Degës së Brendshme. Më izoluan tek dhoma në hyrje të burgut të vjetër, përballë Bashkisë.
Të nesërmen, edhe pse isha i lodhur dhe i dërrmuar, më thirri hetuesi. Para meje u shfaq portreti i Namik Cakranit. Ky njeri kishte për grua, çupën e hallës sime. Gjatë luftës kisha dëgjuar se Namik Cakranin, e kishin zënë forcat e “Ballit Kombëtar”, që komandoheshin nga i vëllai i tij, Kujtim Cakrani. Kujtimi, e vuri me shpatulla për muri tek shtëpia në Cakran dhe i kish thënë: “Je i dënuar me vdekje”! Aty ndërhyri menjëherë babai, Bektash Cakrani, dhe i tha: “Mos, biri im Kujtim, se është evlati ynë”.
Kujtim turned to his father and said: "I didn't mean to kill him, but I wanted to tell you, that if we don't kill him, he will bite your head off, father." And this scene came to mind at that moment when I was in front of him, in the interrogation room. Namik Cakrani sentenced his father to death, but who was ahead of me?! The investigation ended quickly. After two days, he came to the investigation together with Ismail Kreshpa. In the questions they asked me, I immediately recognized Namik as cunning and deceitful, a trait I had known about in his school years.
In the Vlora prison, I ate with Professor Bego Gjonzeneli. I would also take his clothes and, together with mine, send them home to wash. In the room, at first, I also had Professor Stiliano Gaxho, the best botanist in the country, as well as Tahir Hoxha, Maliq Koshena, Kamber Durmish, Mustafa Muslymi, Hamdi Gjoni, Axhem Mahmuti and Bilal Zabiti from Bolena, with whom I became close friends in prison. As was the rule, in prison, they did not leave you in one place for long. The rooms and prisoners were constantly changed. After some time, they transferred me to a room with Nustret Llupa, Maliq Koshena, Terruci, Bellucci, Agusto Acolli, Mario Verdi, Nino Taliani, and Arturo Orlandi. /Memorie.al
Lini një Përgjigje