FLASH
Shkruar nga Ben Andoni
He doesn't speak anymore. It must be somewhere for a long time, where in his land they cannot decipher it. Many have sent him to Hell, while others, just as surely, to Heaven. The last Charon, who can give a correct answer, is imperceptible...just like the last image in plaster of him, prepared by the hands of artists.
I carefully take his death mask and place my hand just as carefully to his side. That's all that is left of Enver Hoxha's material. That's it and nothing more. But perhaps it is enough to hypothesize that this was a path, which the people around him… thought would reconcile him with God… In the meantime I have reached the open gate of the museum, after passing through several doors of eyes, where I have tried in vain to find Enver's death mask. Fortunately, the cards that a recent "storekeeper" indifferently browses... give us the way: "Ah... here it is", - he says coldly. As if talking about something completely unimportant, the bureaucrat gives me an endless series of excuses. But, she is. It is matricule 3786... in the National Museum.
"I proposed that the Mask should be prepared quickly - recalls Muntaz Dhrami, the sculptor before whom he often posed while alive and the man who was tasked with taking his death mask. We did not agree because Nexhmija told us that his skin was breaking, while we should have contact with his portrait. We told them that the skin does not break, while they continued to insist that it does and... Sulo (Gradeci) then communicated to us that it would be taken after the tributes were over. A week passed since the tributes were paid. Meanwhile, the body degraded and the face lost its characteristic features. In the end, on the day we were going to deal with the mask, we saw that his physiognomy had been transformed. The shapes had changed, while the nose had lost its profile, everything was out of character, but we took the mask", concludes the 70-year-old sculptor, who has never heard of Enver's mask since that day. In fact, the death mask no longer worked for him. At least to him, in front of whom he had often posed... Was it just a whim of the communist leaders for eternity in the minds of people or just a reconciliation. In the post-war years, one of the Albanian sculptors had brought the copy of Lenin's death mask to Tirana. It should still be in the house of one of the artists of the capital, like many eyes throughout the East. People's desire remained until material perpetuation, because as for the spiritual one, it was not accepted... At least apparently. Just before death, the communists returned like everyone else, scared to death...from the anxiety of eternity.
"...When Fishta died, we Franciscans called an Italian Jesuit, Fr. A. Sala, who was a sculptor; he took off the death mask, which you gave us in two plaster copies. From them, a former student of our high school, Tomë Leci, took out the mold from which he worked six more pieces, which we distributed among kind friends to save them, since the "new" government tried to destroy every traces of Fishta, but not the mask of his face", I remember the words of Father Zef Plum, one of the few people left alive who knew Fishta. But the Franciscans fought and knew that the mask was more than a mask...it constituted the land itself, where the pieces of the poet's soul were. Why not the material protection of the earth against them. Those were bad times for God's people. And who could disappear these particles... So, apparently, no one "remembered" about them.
In fact, few remember the death masks even today. Meanwhile, the directors of the Central Institutions are simply surprised and are nowhere impressed by the request to find them. Not even to the people who have it in storage. "Ah... without seeing him again!", the museum man resists again. The lazy, the next bureaucrat, in front of whom I am left - it seems that he is not even impressed by the existence of Enver Hoxha's death mask. It is the responsibility of a small mini-archive, where with high security elements, some of the relics of VIP characters of Albanian history are stored in the National Historical Museum. But he is not impressed by this role, but he has interesting things in hand. My begging remains in direct proportion to his indifference. I picture him as Kafka's guardian, but that doesn't help me to decipher his terrifying coldness. I am at his will or more simply under the authority of his pleasure. And the bureaucrat knows this well. For weeks I have been trying to do a research on the death masks of Albanians. But she seems unlucky to me. I know that this great tradition has been faithfully passed down to our days. And, more than the loyalty to the ancestors I simply guess thanks to the readings - as a protection from the wrath of the great God. The French of the Revolution from anathema scaled everything, including the masks of their ancestors, while the English Scythians until the end of the day keep it... With this logic, I try to follow this rite as it was in Albania. I heard that the mask of Avni Rustemi existed, I know the effort of the Franciscans to preserve the mortuary image of Gjergj Fishta and then... the effort of some of the communist leaders... Time and research are still not enough. Some more, people who can say something. They don't say anything about the King. No one, not even our ethnographers, seems to be very intrigued by the nature and meaning of masks, at least the communists. Not surprisingly, the memory takes you directly to Hoxha's books, which bajagi preserve a wide range of titles, where God is often not a secondary argument and which seem not to have been mere ornaments in his library. Was Enveri afraid of Providence?! No one knows this, but the idea that God was tearing him apart was not new. With the "de jure" anathema... but on the other hand and with the "casual" care... They show Hoxha scandalized by the demolition of the great Church of Vau i Deja (one of the few legacies of the Romanesque period), but on the other hand he was not at all impressed by the destruction of an entire…religious system. How do you know...
Nga kjo gamë mendimesh të zgjon, ruajtësi mortor i tij. “Ja ku është”-e shoqëron veprimin e tij duke marrë plastmasin e pastër, që ka mbështjellë maskën që gjendet brenda një kutije… Enveri prehet symbyllazi. E këtë pozicion e ruan edhe mbi copëzën, që ia shtrojmë për t’i bërë kontrast, punimit në allçi. Këtë kujtoj, teksa punonjësi i Muzeut ka formuar kodin dhe ne futemi falë numrit të protokollit 3786. Ka qenë i vetmi element, që të identifikojmë sakaq Enverin strehuar në një kuti të thjeshtë kartoni. “Të ishte pak më andej…unë s’kam kohë…sepse më duhej të lëviznim”, më thotë me një aradhë fjalësh tutkuni burokrati, që unë e vlerësoj për skrupulozitetin. Teksa ai bën fjalë, unë i bëj vend Enverit. I rregulloj maskën, dorën ndanë dhe filloj fotografimin…
Kujtoj se kam kërkuar njëkohësisht me insistim dhe maskën mortore të Mbretit, por një premtim i stërgjatë…ka mbaruar me një përgjigje diplomatike të Zëdhënësit të Oborrit: “Nuk kanë gjë këtu. Nuk dihet gjë as në Paris”…Sikur të me ketë lexuar mendimin, burokrati i ri që kam përballë i Muzeut Kombëtar…më shpalos sakaq një dyzinë arsyesh për të mos fotografuar, por në fakt njerëzit e Muzeut janë kortezë. Të gjithë mbarojnë në një drejtim vektorial: Nuk bëhet! I kënaqur që begenisja shkon me fatin, ai kënaqet me telashin tim. Gruaja me të cilën kam ndarë shoqërinë dy orë më parë në Qendrën Ndërkombëtare (ku i shikoj më të tkurrura gjërat e Enverit, krahasuar me vite më parë- për të kërkuar Maskën funebre të Enverit) kanë rezultuar të pafata. Kam kërkuar me të në një nga qelat moderne të Piramidës, por pa bërë gjë. Kemi parë së bashku mes flamujve të mbetur, pambuqeve dhe fashave të kufomës, që rrethonin dikur arkivolin e tij. Pa rezultat sërish. Derisa një moment gruaja kthjellohet. “Ah…kemi dërguar disa gjëra në muze. Do shikojmë daljet. Atje duhet të jetë në Muze”. Ngaqë kisha ditë që e kërkoj maskën e Enverit, nuk i shfaq më shpresë. Por gruaja këmbëngul. “Do e gjesh më thotë”…me një dashamirësi, që unë e përkthej pak me keqësi, si heqje qafe. E njëjta “dalje” më është bërë në fakt dhe nga Arkivi i Shtetit. Por bindem, pavarësisht gjykimit dhe kthimit negativ se në botë nuk ka vetëm gënjeshtër. “Pse doni të bëni scoop me Enverin”, kujtoj fjalën e drejtoreshës së Arkivit, Znj. Nevila Nika, që është stepur disi. Në fakt, nuk dua të bëj scoop, por thjesht të tregojmë një ritual, që nuk i kanë shpëtuar dhe liderave të vendit. Por kjo është vështirë. Madje, kur flitet për Enverin vetë edhe më e vështirë. Dhe, për të treguar se nuk ka qenë thjesht pjesë e protokollit të kohës…akoma më e koklavitur. Maska e stilizuar e kokës së të famshmit Kara Mahmut Bushatliu, më ka shërbyer disi si argument. E kam parë në Cetinjë, dhe me kokën e tij është fillesa e çdo kërkimi për maskat. Malazezët me krenarinë e tyre, pak si shumë të stisur, e kanë shkruar pashai turk Kara Mahmut Bushatliu. “Po të ishte turk, nuk do ishte Kara (i zi-fermanli)”- jam munduar t’i shpjegoj cicerones në Cetinjë, por dukshëm, pa i ngjallur dhe vëmendjen më të vogël. Maska e vdekjes së Kara Mahmutit, që Faveirali e rrëfen në formën sesi Vladika i Malit të Zi ua tregonte miqve 2 shekuj më parë, më ka mbetur ngulur thellë në mëndje. I stilizuar dhe me një sqimë të këndshme, që e tregonte pas një mjekre rreth gojës alla-mousquetaires, ai prehet në muzeun e malazezëve…Ndërsa, mbetet kaq e vështirë t’u mbushësh mendjen njerëzve, ca më shumë atyre, që kanë lidhje me Arkivin për maskën e Enverit. “Sot po e dëgjoj për të parën herë”, – më thotë znj. Nika, një punonjëse e vjetër e Arkivit, duke më përcjellë e qetë”. Pak javë më vonë, e gjetëm veten në qerthullin për të gjetur dhe maska të tjera. Në një farë mënyre një përpjekje për të treguar sesa lidhja vdekja zotëron pak në jetën e gjallë…
Ajo që përcjellin librat është e thjeshtë. Ndërsa tek ne bërja e Maskës ka qenë një kulturë relativisht e re, ajo ka qenë shumë e rëndësishme në qytetërimet, ku kultura e varrimit mbetej e rëndësishme. Maskat antropomorfike kanë qenë përdorur shpesh në ceremonitë, që shoqëronin vdekjen dhe ikjen e shpirtit. Maskat funerale bëheshin menjëherë sa vdiste njeriu dhe ishte një detyrë për kristianët, që bëhej fill pas marrjes së kungatës së fundit. Përgjithësisht, qëllimi i tyre ishte përfaqësimi sa më i mirë i karakteristikave të të ndjerit, qoftë për ta nderuar, por edhe për të vendosur një lidhje përmes maskës me botën e shpirtrave. A mund ta ketë lënë si amanet Enveri apo ka qenë një ritual “i sforcuar” i njerëzve që e kanë rrethuar…Askujt nuk i ka hyrë më në punë ajo, dhe po të ishte për detyrën që ajo t’i mbetej artit, ajo do kryhej menjëherë, ndërsa ashtu si një ritual ajo është bërë në fund të ditëve të homazheve, kur e kishte humbur gati çdo funksion?! Historia, realizimin e maskës- e përmend si një fakt, që ka të bëjë me realitetin se ato janë përdorur për të detyruar shpirtin e të sapovdekurit që të nisej drejt botës së shpirtrave. Por, maskat janë përdorur që edhe të mbronin të ndjerin nga frika e marrjes së shpirtit të tij nga shpirtrat e këqij… Dhe, Enveri…
Që nga Mbretëria e Mesme-kohë që përfshin kohën nga 2040 deri më 1786 përpara Krishtit dhe deri në shekullin e parë pas Krishtit, egjiptianët përdorin maskat e stilizuara me tiparet gjithsesi të përgjithësuara mbi fytyrën e të vdekurit. Maska funerale shërbente dhe si një guidë e të ndjerit, që ta kthente shpirtin e tij në vendin e amshuar. Ato janë bërë zakonisht me një rrobë që mbulohej me stuko apo pjesë plastike, që pastaj pikturoheshin. Faraoni Tutankahmon, 1350 vjet para Krishtit ka pasur një maskë të mrekullueshme, që ruhet ende. Një e tillë gjendet dhe në varret e kulturës mikenase, por edhe në perandorë të Lindjes…Por, ato janë edhe më tej në vende, që s’kanë lidhje me Euro-Azinë e sotme … Shumë nga maskat mortore të kulturës të Andeve kishin pjesë të heqshme… Njësoj ashtu edhe meksikanët antikë dhe kulturat e tjera… Në Romën e Lashtë, maska e të ndjerit mbahej nga një aktor, që shoqëronte korteun mortor. Kurse familjarët i përdornin ato edhe në kohën, kur kishte festime familjare. Të punuara me dyllë, ato punoheshin me kujdes mbi fytyrën e të vdekurit. Një teknikë për bërjen e maskave ekziston edhe për familjet mbretërore dhe fisnikërinë e Evropës nga Vitet e Mesjetës së Hershme përmes shekullit të XVIII.
Kështu merr jetë dhe përpjekja e maskës. Me pak fjalë, teksa fotografoj, kam mundur ti tregoj njeriut të muzeut se kjo maskë e ka një farë rëndësie, paçka se Ai mezi pret pas kurrizit tim, që unë të zhdukem një orë e më parë. Ashtu si orë më parë, kjo nuk i ka bërë përshtypje edhe një gruaje të re me theks verior. “A.. akoma me Enverin ti më thotë”… Më shkon huq një shpjegim i stërgjatë që bëj për Kara Mahmutin, që e kam pasur si arsye – mburojë…Gjithsesi kujtoj të bëj foto nga të gjitha anët…për Enverin. Nuk do e shoh më… Por duket se nuk mjaftojnë. Replika e tipareve të tij është larg përfytyrimeve të “Komandantit”, ndërsa, ai vetë tashmë ka mbetur në një kohë, që ne vdekëtarët nuk e kthejmë dot. Enveri vetë nuk sheh asgjë, por heshtazi është i paqtuar dhe qëndron mbi fundin e një cohe të zezë- i disiplinuar dhe i paqtë. Kjo figurë te kujton pak se ajo maskë nuk i hyn në punë askujt, veç të ndjerit. Madje edhe burokrati, që mezi më ka hequr udhë në mbretërinë e tij duket se bindet në fund. Duhet ta ketë prekur shumë herë, pa e ditur se ajo maskë ka lidhje me Enverin. “Ajo maska ashtu si u mor, nuk do kishte vlerë dhe nuk është shfrytëzuar, ndaj askush nuk e kërkonte më. Qoftë edhe skulptorët. I pari që mund ta kërkoja isha unë, që do bëja monumentin, por vetë kisha vizatuar për së gjalli, më kujtohen fjalët e Dhramit. Nga kufoma nuk mbeti asgjë nga freskia e vizatimeve dhe e karakterit të tij”. Në fakt, mbeti kjo kujtesë për tu treguar njerëzve fundin e tij dhe më shumë ndoshta…atë që nuk është thënë kurrë paqtimin e vonuar me Hyjninë…para të cilës ai po i dorëzohej pa zë, pas një jete të stërmundimshme, që kishte përcjellë kundër Mbretërisë së Qiellit nga toka…
Fshhshhhhhhff… Maska është futur në qese me kujdes nga burokrati, që ma bën me kokë të largohem, ndërsa kjo zhurmë e mbytur më shërben që ti jap fund përpjekjes sime…ashtu si edhe Enveri të prehet sërish sakaq në vendin e tij. Secili në punë të vet në këtë vjeshtë të 2006..
SI U PUNUA MASKA E ENVERIT MUNTAZ DHRAMI-SKULPTORI I TIJ
“Më thanë mua që të bëj maskën e Enverit. U propozova që ajo duhej të bëhej shpejt. Nuk ramë dakord sepse Nexhmija na tha se i prishet lëkura, ndërsa ne duhet të kishim kontakt me portretin e tij. Insistova por ata pretendonin se prishej lëkura. Ne u thamë që nuk prishej lëkura, ndërsa ata vazhdonin të këmbëngulnin. Sulo (Gradeci), pastaj, na komunikoi që kjo do të bëhej, por pasi të mbaronin homazhet . Kaloi një javë që u bënë homazhet, ndërsa trupi degradohej dhe fytyrës i iknin ato tiparet karakteristike. Në fund, atë ditë që do merreshim me maskën, ishte transformuar fizionomia e tij. Format ishin ndryshuar, hunda e kishte humbur profilin e vet dhe çdo ishte jashtë karakterit, por ne e morëm maskën. Meqë ishte një urdhër i tij, e përgatitën dy mjeshtra. Ishin Agim Zela dhe Dilaver Kamberi. Punuan me kujdes. Unë isha si mbikëqyrës sepse ata djem të ishin vetë mjeshtra. Kishin bërë maska edhe të njerëzve të tjerë. E dinin atë punë, ndërsa unë vetë nuk e dija atë punë. Kështu doli ajo punë nga dora e këtyre formatorëve. Ata ishin mjeshtra, sepse kishin bërë detaje dhe të njerëzve të tjerë. Se ku iku më pas, ne nuk dimë asgjë. Por, ajo maska ashtu si u mor, nuk do kishte vlerë dhe nuk është shfrytëzuar dhe askush nuk e kërkonte më. Qoftë edhe skulptorët. I pari që mund ta kërkoja isha unë, që do bëja monumentin, por nuk më duhej sepse kisha vizatuar për së gjalli. Nga kufoma e tij nuk mbeti asgjë nga freskia e vizatimeve dhe e karakterit të tij”.
DHRAMI: ISHTE NJË PERSONAZH I KËNDSHËM
“Ka pozuar në Drilon. Ishte i këndshëm. I vështirë pak si tip. Ndërtonte bisedë komode dhe ngaqë ishim gjirokastritë… bënim humor, sepse ai e kuptonte humorin. Nganjëherë na ikte nga pozicioni, por na e kthente kur e kuptonte se: kur plaket njeriu bëhet pak më i heshtur… I kujtova një histori me një oficerin e vet që më tha ta bëja të bukur, dhe ai ma ktheu me një poezi, që kishte bërë një vajzë për Viktor Hygoin dhe që thoshte se çdo moshë ka bukurinë e vet. Në fakt në varrezë, kur shkoi me ushtarakët ishte shumë impozant. Kujdes me vizat se do më bësh si Mao Ce Duni- më qeshte. Një herë tjetër bëra një vizatim dhe më doli më tepër tek sytë…Nuk e kisha llogaritur mirë. Mora një letër nga pas dhe një letër tjetër më vonë. Ai e pa…Mirë, më tha. Por duket që je gjirokastrit se e ke bërë me tre letra…Nuk më doli letra-u justifikova. Ishte një burrë me kulturë dhe ndërtonte biseda interesante. Ndërsa, Vilsonit (Kilica) që do bënte një tablo për Enverin, iu kthye me një bisedë për mozaikun duke i folur për ato të Ravenës dhe të Venecias sepse e dinte që ai po punonte për atë Mozaikun e madh në muze. Nuk i lexoi natën dhe na i tha në mëngjez… Janë pesë me hiç ato që thonë se është pa kulturë… dhe pa shkollë…?!”-ngre pak zërin ai.
A death mask is a molded plastic or wax mass that is made to a person immediately after death. Death masks can represent the last moment of life and are actually made to create portraits afterwards by artists. This makes it easy to identify today - the paintings that were made relying on death masks, due to the characteristic touch of the features, caused by the weight of the plastic mass, during the mixing process. In the seventeenth century, it was common for death masks to be used as part of the appearance of the deceased and at state funerals. During the 18th and 19th centuries they were used continuously to record the characteristics of the body for the purpose of identification. Later, this function was solved by the photo. Actor Tor Johnson, e.g. is the subject of one of the most famous masks of all time. His likeness was used in the universal Halloween mask and seems to remain one of the most used, even to this day. One saying indicates that his model was worked on his death mask. Others think it was done in one of his horror movie moments. (Taken from Wikipedia)
WHO ELSE HAD THE MASK IN ALBANIA
Apart from the mask of Kara Mahmut Bushatli, which is kept in the great historical Museum of Cetinje, there are not many references to other masks. But it is well preserved, that of the former leaders of socialism Alqi Kondi, Gogo Nushi, Hysni Kapo, while it is said that there are also those of Gjergj Fishta and Avni Rustemi...
It has the matriculation number 3786 and is in the objects resting in the room of special objects of the National Museum. In an ordinary cardboard box wrapped in plastic together with the palm of the right hand. They were made with plaster by two masters. They were Agim Zela and Dilaver Kamberi, recalls the sculptor Muntaz Dhrami.
Lini një Përgjigje